Ramayana · Sarga 4.17

Sarga 17

सर्गः 17

Vali accuses Rama

Full sarga summary

Vali accuses Rama -- calls him deceitful -- reproaches Rama in many ways.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 53 / 54Hindi allWord meanings 52 / 54Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
17.1VR-4-17-1

ततः शरेण अभिहतो रामेण रण कर्कशः । पपात सहसा वाली निकृत्तैव पादपः ॥

tataḥ śareṇa abhihato rāmeṇa raṇa karkaśaḥ | papāta sahasā vālī nikṛttaiva pādapaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenरणकर्कशःtyrant in warवालीValiरामेणby Ramaशरेणby an arrowअभिहतःstruckनिकृत्तःfelledपादप:the treeइवlikeसहसाinstantaneouslyपपातfell down
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA tyrant in war, Vali struck by4.54.24 Rama's arrow, collapsed instantaneously like a tree felled down.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)युद्ध में कठोरता दिखाने वाला वाली श्रीराम के बाण से घायल हो कटे वृक्ष की भाँति सहसा पृथ्वी पर गिर पड़ा

Hinglish
17.2VR-4-17-2

स भूमौ न्यस्त सर्वांगः तप्त कांचन भूषणः । अपतत् देव राजस्य मुक्त रश्मिर् इव ध्वजः ॥

sa bhūmau nyasta sarvāṃgaḥ tapta kāṃcana bhūṣaṇaḥ | apatat deva rājasya mukta raśmir iva dhvajaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तप्तकाञ्चनभूषणःadorned with shining gold ornamentsसःheमुक्तरश्मिःwith the loosening of ropesदेवराजस्यIndra'sध्वजः इवlike the postभूमौon the groundन्यस्तसर्वाङ्गःall limbs of body touching the groundपपातfell down
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAdorned with shining gold ornaments,Vali fell down with all his limbs touching the ground like Indra's flag when its ropes are loosened.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसका सारा शरीर पृथ्वी पर पड़ा हुआ था। तपाये हुए सुवर्ण के आभूषण अब भी उसकी शोभा बढ़ा रहे थे। वह देवराज इन्द्र के बन्धनरहित ध्वज की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़ा था

Hinglish
17.3VR-4-17-3

अस्मिन् निपतिते भूमौ हरि ऋषाणाम् गणेश्वरे । नष्ट चन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत मेदिनी ॥

asmin nipatite bhūmau hari ṛṣāṇām gaṇeśvare | naṣṭa candram iva vyoma na vyarājata medinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानराणाम्of the monkeysगणेश्वरेlord of the troopsतस्मिन्himभूमौ निपतितेwhen (he) fell on the groundभूतलम्the earthनष्टचन्द्रमिवlike sky devoid of the Moonव्योमskyन व्यराजतnot shine
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the lord of the monkey troops fell down, it was as though the earth lost its brightness like the sky loses its brightness devoid of the Moon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानरों और भालुओं के यूथपति वाली के धराशायी हो जाने पर यह पृथ्वी चन्द्ररहित आकाश की भाँति शोभाहीन हो गयी

Hinglish
17.4VR-4-17-4

भूमौ निपतितस्य अपि तस्य देहम् महात्मनः । न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥

bhūmau nipatitasya api tasya deham mahātmanaḥ | na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भूमौon the groundनिपतितस्यापिeven though fell downमहात्मनःhighsouledतस्यitदेहम्bodyश्रीःsplendourन जहातिnot leftप्राणाःlifeनnotतेजःglowनnotपराक्रमःvalour
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven though the highsouled Vali's body had fallen on the ground, its splendour, glow, life and valour had not left it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पृथ्वी पर पड़े होने पर भी महामना वाली के शरीर को शोभा, प्राण, तेज और पराक्रम नहीं छोड़ सके थे

Hinglish
17.5VR-4-17-5

शक्र दत्ता वरा माला कान्चनी रत्न भूषिता । दधार हरि मुख्यस्य प्राणान् तेजः श्रियम् च सा ॥

śakra dattā varā mālā kāncanī ratna bhūṣitā | dadhāra hari mukhyasya prāṇān tejaḥ śriyam ca sā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शक्रदत्ताgiven by Indraकाञ्चनीgoldenवज्रभूषिताdecorated with diamondsवराmost beautifulमालाnecklaceहरिमुख्यस्यlord of the monkeysप्राणान्lifeतेजbrightnessश्रियं चand splendourदधारremained
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs the most beautiful golden necklace, studded with diamonds, given by Indra was there on him, the life, brightness and splendour of Vali's body remained.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इन्द्र की दी हुई रत्नजटित श्रेष्ठ सुवर्णमाला उस वानरराज के प्राण, तेज और शोभा को धारण किये हुए थी

Hinglish
17.6VR-4-17-6

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः । संध्यानुगत पर्यन्तः पयोधर इव अभवत् ॥

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ | saṃdhyānugata paryantaḥ payodhara iva abhavat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरःheroसः हरियूथपःthat chief of monkeysहेमयाwith goldenतयामालयाwith that necklaceसन्ध्यानुगतपर्यन्तःhallowed by the glowing twilightपयोधरः इवlike the raincloudअभवत्appeared
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVali, the chief hero of the monkeys, with his golden necklace appeared like the raincloud hallowed by the glowing twilight.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस सुवर्णमाला से विभूषित हुआ वानरयूथपति वीर वाली संध्या की लाली से रँगे हुए प्रान्त भाग वाले मेघखण्ड के समान शोभा पा रहा था

Hinglish
17.7VR-4-17-7

तस्य माला च देहः च मर्मघाती च यः शरः । त्रिधा इव रचिता लक्ष्मीः पतितस्य अपि शोभते ॥

tasya mālā ca dehaḥ ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ | tridhā iva racitā lakṣmīḥ patitasya api śobhate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पतितस्यापिeven though he had fallen downतस्यhisमाला चnecklaceदेहः चbody and,मर्मघाती pierced into the vital partsयः शरःthat arrowत्रिधाin three waysरचिताthe effectलक्ष्मीःthe effulgenceइवsimilarशोभतेshining
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven though he had fallen down, the effulgence of his necklace on his body, and the arrow pierced into his vital parts remained.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पृथ्वीपर गिरे होने पर भी वाली की वह सुवर्णमाला, उसका शरीर तथा मर्मस्थल को विदीर्ण करने वाला वह बाण—ये तीनों पृथक्-पृथक् तीन भागों में विभक्त की हुई अङ्गलक्ष्मी के समान शोभा पा रहे थे

Hinglish
17.8VR-4-17-8

तत् अस्त्रम् तस्य वीरस्य स्वर्ग मार्ग प्रभावनम् । राम बाणासन क्षिप्तम् आवहत् परमाम् गतिम् ॥

tat astram tasya vīrasya svarga mārga prabhāvanam | rāma bāṇāsana kṣiptam āvahat paramām gatim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वर्गमार्गप्रभावनम्that which paves the way to heaven (for the dead)रामबाणाRama's arrowसनक्षिप्तम्releasedतत्thatअस्त्रम्weaponतस्य वीरस्यthat hero'sपरमां गतिम्supreme destinationआवहत्created
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama's arrow released paved the way to heaven which was that hero's supreme destination.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वीरवर श्रीराम के धनुष से चलाये गये उस अस्त्रने वाली के लिये स्वर्ग का मार्ग प्रकाशित कर दिया और उसे परमपद को पहुँचा दिया

Hinglish
17.9VR-4-17-9

तम् तथा पतितम् संख्ये गत अर्चिषम् इव अनलम् । ययातिम् इव पुण्यान्ते देव लोकात् परिच्युतम् ॥

tam tathā patitam saṃkhye gata arciṣam iva analam | yayātim iva puṇyānte deva lokāt paricyutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सङ्ख्येin the battleतदाthenपतितम्fallenभुविon the groundआदित्यमिवlike the Sunगतार्चिषम्fire without flameअनलम् इवfire likeपुण्यान्तेafter exhaustion of the meritsकालेनby the timeदेवलोकात्the abode of godsइहhereच्युतम्descended downयुगान्तेat the end of aeon (at the end of the world)ययातिमिवlike Yayatiमहेन्द्रमिवlike Indraदुर्धर्षम्unassailableउपेन्द्रमिवlike Upendraदुःसहम्intolerable,महेन्द्रपुत्रम् son of Indraहेममालिनम्adorned with golden necklaceसिंहोरस्कम्lionchestedमहाबाहुम्of mighty armsदीप्तास्यम्with a bright faceहरिलोचनम्tawnyeyedतं वालिनम्that Valiलक्ष्मणानुगतोfollowed by LakshmnaरामःRamaपतितम्fallenददर्शsawउपससर्प चapproachedशनैरिवslowlyवीक्षमाणम्observingतं वीरम्that heroबहुमान्यadmiringly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama followed by Lakshmana slowly approached the longarmed, lionchested, brightfaced, tawnyeyed Vali, and admiringly observed this unchallengeable son of Indra, unassailable like Indra himself. Adorned with a golden necklace, he had fallen on the ground like fire without flame, like king Yayati descended on the earth from the celestial realm on the exhaustion of his merits, or like the Sun cast down on the earth at the end of the aeon.

This translation covers verses 17.9–17.12 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार युद्धस्थल में गिरा हुआ इन्द्रपुत्र वाली ज्वालारहित अग्नि के समान, पुण्यों का क्षय होने पर पुण्यलोक से इस पृथ्वी पर गिरे हुए राजा ययाति के समान तथा महाप्रलय के समय काल द्वारा पृथ्वी पर गिराये गये सूर्य के समान जान पड़ता था। उसके गले में सोने की माला शोभा दे रही थी। वह महेन्द्र के समान दुर्जय और भगवान् विष्णु के समान दुस्सह था। उसकी छाती चौड़ी, भुजाएँ बड़ी-बड़ी, मुख दीप्तिमान् और नेत्र कपिलवर्ण के थे

This Hindi translation covers verses 17.9–17.11 together.

Hinglish
17.10VR-4-17-10

आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् । महेन्द्रम् इव दुर्धर्षम् उपेन्द्रम् इव दुस्सहम् ॥

ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam | mahendram iva durdharṣam upendram iva dussaham ||

HinglishWord meanings are shown with verse 17.9English is translated together with verse 17.9Hindi is translated together with verse 17.9
17.11VR-4-17-11

महेन्द्र पुत्रम् पतितम् वालिनम् हेम मालिनम् । व्यूढ उरस्कम् महाबाहुम् दीप्तास्यम् हरि लोचनम् ॥

mahendra putram patitam vālinam hema mālinam | vyūḍha uraskam mahābāhum dīptāsyam hari locanam ||

HinglishWord meanings are shown with verse 17.9English is translated together with verse 17.9Hindi is translated together with verse 17.9
17.12VR-4-17-12

लक्ष्मण अनुचरो रामो ददर्श उपससर्प च । तम् तथा पतितम् वीरम् गत अर्चिष्मतम् इव अनलम् ॥

lakṣmaṇa anucaro rāmo dadarśa upasasarpa ca | tam tathā patitam vīram gata arciṣmatam iva analam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण को साथ लिये श्रीराम ने वाली को इस अवस्था में देखा और वे उसके समीप गये। इस प्रकार ज्वालारहित अग्नि की भाँति वहाँ गिरा हुआ वह वीर धीरे-धीरे देख रहा था। महापराक्रमी दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण उस वीर का विशेष सम्मान करते हुए उसके पास गये

This Hindi translation covers verses 17.12–17.13 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 17.9English is translated together with verse 17.9
17.13VR-4-17-13

बहुमान्य च तम् वीरम् वीक्षमाणम् शनैरिव । उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥

bahumānya ca tam vīram vīkṣamāṇam śanairiva | upayātau mahāvīryau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तं राघवम्to, Ramaमहाबलम्powerfulलक्ष्मणं चand to Lakshmanaदृष्ट्वाafter seeingवाचाby wordपरुषम्prideधर्मसंहितम्righteousवाक्यम्wordsअब्रवीत्saidत्वं नराधिपतेः पुत्रैःyou are a princeप्रथितःfamousप्रियदर्शनःhandsomeकुलीनस्सत्त्वसम्पन्नःborn in a noble familyतेजस्वीbrilliantचरितव्रतःfollower of good practicesयुद्धसंरब्धःwhile waging warअहम्Iयत् ताडित गतःhitपराङ्मुखवधम्killing one who was engaged otherwise ,कृत्वा having done thatअत्रthereकःwhatगुणःmeritत्वयाby youप्राप्तःgained
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing powerful Rama and Lakshmana approaching,Vali spoke with pride and rigteousness to Rama, 'You are a prince, born of a noble family, son of a renowned king. You are famous, brilliant, handsome and follower of good practices.Having hit me when I was engaged otherwise in an encounter what merit have you gained?'

This translation covers verses 17.13–17.15 together.

HinglishHindi is translated together with verse 17.12
17.14VR-4-17-14

तम् दृष्ट्वा राघवम् वाली लक्ष्मणम् च महाबलम् । अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् प्रश्रितम् धर्म संहितम् ॥

tam dṛṣṭvā rāghavam vālī lakṣmaṇam ca mahābalam | abravīt paruṣam vākyam praśritam dharma saṃhitam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन श्रीराम तथा महाबली लक्ष्मण को देखकर वाली धर्म और विनय से युक्त कठोर वाणी में बोला – ||

HinglishWord meanings are shown with verse 17.13English is translated together with verse 17.13
17.15VR-4-17-15

स भूमौ अल्पतेजोसुः निहतो नष्ट चेतनः । अर्थ सहितया वाचा गर्वितम् रण गर्वितम् ॥

sa bhūmau alpatejosuḥ nihato naṣṭa cetanaḥ | artha sahitayā vācā garvitam raṇa garvitam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अब उसमें तेज और प्राण स्वल्पमात्रा में ही रह गये थे। वह बाण से घायल होकर पृथ्वी पर पड़ा था और उसकी चेष्टा धीरे-धीरे लुप्त होती जा रही थी। उसने युद्ध में गर्वयुक्त पराक्रम प्रकट करने वाले गर्वीले श्रीराम से कठोर वाणी में इस प्रकार कहना आरम्भ किया—

HinglishWord meanings are shown with verse 17.13English is translated together with verse 17.13
17.16VR-4-17-16

त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रिय दर्शनः । पराङ्मुख वधम् कृत्वा को अत्र प्राप्तः त्वया गुणः । यदहम् युद्ध सम्रब्धः त्वत् कृते निधनम् गतः ॥

tvam narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priya darśanaḥ | parāṅmukha vadham kṛtvā ko atra prāptaḥ tvayā guṇaḥ | yadaham yuddha samrabdhaḥ tvat kṛte nidhanam gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaकरुणवेदी चa kind soulप्रजानाम्of people,हिते in the wellbeingरतःengagedसानुक्रोशःcompassionateजितोत्साहःenthusiasticसमयज्ञःone who has a sense of timeदृढव्रतःsteadfast in vowsइतिin this wayतेyourयशःfameसर्वभूतानिall beingsभुविthe worldकथयन्तिpraise you
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll beings proclaim your fame throughout the world, saying: Rama is compassionate, devoted to his people's welfare, kindly, enthusiastic, mindful of the right occasion, and steadfast in his vows.

This translation covers verses 17.16–17.17 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रघुनन्दन ! आप राजा दशरथ के सुविख्यात पुत्र हैं। आपका दर्शन सबको प्रिय है। मैं आपसे युद्ध करने नहीं आया था। मैं तो दूसरे के साथ युद्ध में उलझा हुआ था। उस दशा में आपने मेरा वध करके यहाँ कौन-सा गुण प्राप्त किया है—किस महान् यश का उपार्जन किया है? क्योंकि मैं युद्ध के लिये दूसरे पर रोष प्रकट कर रहा था, किंतु आपके कारण बीच में ही मृत्यु को प्राप्त हुआ

Hinglish
17.17VR-4-17-17

कुलीनः सत्त्व संपन्नः तेजस्वी चरितव्रतः । रामः करुणवेदी च प्रजानाम् च हितेरतः ॥

kulīnaḥ sattva saṃpannaḥ tejasvī caritavrataḥ | rāmaḥ karuṇavedī ca prajānām ca hiterataḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस भूतल पर सब प्राणी आपके यश का वर्णन करते हुए कहते हैं-श्रीरामचन्द्रजी कुलीन, सत्त्वगुणसम्पन्न, तेजस्वी, उत्तम व्रत का आचरण करने वाले, करुणा का अनुभव करने वाले, प्रजा के हितैषी, दयालु, महान् उत्साही, समयोचित कार्य एवं सदाचार के ज्ञाता और दृढ़प्रतिज्ञ हैं

This Hindi translation covers verses 17.17–17.18 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 17.16English is translated together with verse 17.16
17.18VR-4-17-18

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः । इति एतत् सर्व भूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ | iti etat sarva bhūtāni kathayanti yaśo bhuvi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingदमःselfcontrolशमःcontrol of mind, intellect, memory and ego क्षमा toleranceधर्मःrighteousnessधृतिःforbearanceसत्यम्truthfulnessपराक्रमःvalourअपराधिषुtowards the offendersदण्डश्चpunishmentपार्थिवानाम्for king'sगुणाःvirtues
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king selfcontrol (of organs of action and sense organs), righteousness, steadfastness, truthfulness, valiance and capacity to punish the offenders are virtues of a king.

HinglishHindi is translated together with verse 17.17
17.19VR-4-17-19

दमः शमः क्षमा धर्मो धृति सत्यम् पराक्रमः । पर्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपकारिषु ॥

damaḥ śamaḥ kṣamā dharmo dhṛti satyam parākramaḥ | parthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca apakāriṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amतान्themगुणान्virtuesतवyourअग्र्यम्foremostअभिजनम्nobleसम्प्रधार्यconsideredतारयाby Taraप्रतिषिद्धः अपिeven though forewarnedसुग्रीवेणwith Sugrivaसमागतःcame for a combat
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Believing that you are a repository of all these virtues are in you, and respecting your noble lineage I engaged in a duel with Sugriva even though I was forewarned (by Tara).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन् ! इन्द्रियनिग्रह, मन का संयम, क्षमा, धर्म, धैर्य, सत्य, पराक्रम तथा अपराधियों को दण्ड देना ये राजा के गुण हैं

Hinglish
17.20VR-4-17-20

तान् गुणान् संप्रधार्य अहम् अग्र्यम् च अभिजनम् तव । तारया प्रतिषिद्धो अपि सुग्रीवेण समागतः ॥

tān guṇān saṃpradhārya aham agryam ca abhijanam tava | tārayā pratiṣiddho api sugrīveṇa samāgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवyourआदर्शनेnot seenअन्येनwith othersसम्रब्धम्engaged in combatप्रमत्तम्engrossedमाम्meयोद्धुम्attackedनार्हसिnot proper on your partइतिthusमेmyबुद्धि:mindउत्पन्नाstrikeबभूवbecome
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe conviction arose in my mind that, being unseen by you, you would not strike me while I was off my guard and engaged in combat with another.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं आपमें इन सभी सद्गुणों का विश्वास करके आपके उत्तम कुल को यादकर तारा के मना करने पर भी सुग्रीव के साथ लड़ने आ गया

Hinglish
17.21VR-4-17-21

न माम् अन्येन संरब्धम् प्रमत्तम् वेद्धुम् अर्हसि । इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूव अदर्शने तव ॥

na mām anyena saṃrabdham pramattam veddhum arhasi | iti me buddhir utpannā babhūva adarśane tava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वाम्to youविनिहतात्मानम्who has killed his soul( one who acts against his conscience)धर्मध्वजम्functioning under the banner of (showing off) virtueअधार्मिकम्unrighteousपापसमाचारम्sinful in conductतृणैःby grassआवृतम्coveredकूपम् इवlike a wellन जानेI did not know
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I did not know that you have killed your soul (by acting against your conscience), that you are sinful in conduct and unrighteous under the show of virtues like a well, its mouth covered with grass.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जबतक मैंने आपको नहीं देखा था, तब तक मेरे मन में यही विचार उठता था कि दूसरे के साथ रोषपूर्वक जुझते हुए मुझको आप असावधान अवस्था में अपने बाण से बेधना उचित नहीं समझेंगे

Hinglish
17.22VR-4-17-22

न त्वाम् विनिहत आत्मानम् धर्म ध्वजम् अधार्मिकम् । जाने पाप समाचारम् तृणैः कूपम् इव आवृतम् ॥

na tvām vinihata ātmānam dharma dhvajam adhārmikam | jāne pāpa samācāram tṛṇaiḥ kūpam iva āvṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सताम्of pietyवेषधरम्coveredपापम्a sinnerप्रच्छनम्a disguised personपावकम् इवlike fireधर्मच्छद्माभिसंवृतम्with righteousness as a pretextत्वाम्to youअहम्Iन अभिजानामिdid not recognise
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are a sinful man covered with the mask of piety thus resembling a hidden fire. I failed to recognise that righteousness is a mere pretext for you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु आज मुझे मालूम हुआ कि आपकी बुद्धि मारी गयी है। आप धर्मध्वजी हैं। दिखावे के लिये धर्म का चोला पहने हुए हैं। वास्तव में अधर्मी हैं। आपका आचार-व्यवहार पापपूर्ण है। आप घासफूस से ढके हुए कूप के समान धोखा देने वाले हैं

Hinglish
17.23VR-4-17-23

सताम् वेष धरम् पापम् प्रच्छन्नम् इव पावकम् । न अहम् त्वाम् अभिजानामि धर्म छद्माभि संवृतम् ॥

satām veṣa dharam pāpam pracchannam iva pāvakam | na aham tvām abhijānāmi dharma chadmābhi saṃvṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amयदाwhenतेyourविषये वाor in your affairsपुरे वाor in your cityपापम्sinन करोमिI did notत्वाम्to youन चand notअवजानेI did not insult youअकिल्बिषम्not done any harm to youनित्यम्alwaysफलमूलाशनम्living on fruits and rootsवनगोचरम्roaming in the forestवानरम्monkeyइहhereअप्रतियुध्यन्तम्not come to battle with youअन्येनothersसमागतम्comeमाम्meकस्मात्whyहंसिdo you kill
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I did no harm to your affairs or to your city. I did not insult you. Why did you choose to kill me, a monkey roaming in the forest and living on fruits and roots? I was not fighting you. Why did you come and strike a person like me?

This translation covers verses 17.23–17.24 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपने साधु पुरुषोंका-सा वेश धारण कर रखा है; परंतु हैं पापी। राख से ढकी हुई आग के समान आपका असली रूप साधु-वेष में छिप गया है। मैं नहीं जानता था कि आपने लोगों को छलने के लिये ही धर्म की आड़ ली है

Hinglish
17.24VR-4-17-24

विषये वा पुरे वा ते यदा पापम् करोमि अहम् । न च त्वाम् अवजाने अहं कस्मात् त्वम् हंसि अकिल्बिषम् ॥

viṣaye vā pure vā te yadā pāpam karomi aham | na ca tvām avajāne ahaṃ kasmāt tvam haṃsi akilbiṣam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब मैं आपके राज्य या नगर में कोई उपद्रव नहीं कर रहा था तथा आपका भी तिरस्कार नहीं करता था, तब आपने मुझ निरपराध को क्यों मारा?

HinglishWord meanings are shown with verse 17.23English is translated together with verse 17.23
17.25VR-4-17-25

फल मूल अशनम् नित्यम् वानरम् वन गोचरम् । माम् इह अप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम् ॥

phala mūla aśanam nityam vānaram vana gocaram | mām iha apratiyudhyantam anyena ca samāgatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youप्रियदर्शनःpleasing in appearanceनराधिपतेः पुत्रःson of a kingप्रतीतःfamousराजन्O kingतेto youधर्मसंहितम्righteous oneलिङ्गमपिeven signsअस्तिareदृश्यतेfound
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O prince, you are son to a king, handsome and famous. Even signs of righteousness are discernible in you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं सदा फल-मूल का भोजन करने वाला और वन में ही विचरने वाला वानर हूँ। मैं यहाँ आपसे युद्ध नहीं करता था, दूसरे के साथ मेरी लड़ाई हो रही थी। फिर बिना अपराध के आपने मुझे क्यों मारा ?

Hinglish
17.26VR-4-17-26

त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः । लिन्गम् अपि अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्म सम्हितम् ॥

tvam narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ | lingam api asti te rājan dṛśyate dharma samhitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षत्रियकुलेin a kshatriya familyजातःbornश्रुतवान्one who has read the Vedasनष्टसंशयःfree from doubtधर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नःin the guise of a righteous personकःwhoक्रूरम्cruelकर्मdeedसमाचरेत्will do
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Who, born in a kshatriya family, versed in the Vedas and free from doubt will commit such a cruel act under the guise of righteousness?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! आप एक सम्माननीय नरेश के पुत्र हैं। विश्वास के योग्य हैं और देखने में भी प्रिय हैं। आपमें धर्म का साधनभूत चिह्न (जटा) वल्कल धारण आदि भी प्रत्यक्ष दिखायी देता है

Hinglish
17.27VR-4-17-27

कः क्षत्रिय कुलेजातः श्रुतवान् नष्टसंशयः । धर्म लिंग प्रतिच्छन्नः क्रूरम् कर्म समाचरेत् ॥

kaḥ kṣatriya kulejātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ | dharma liṃga praticchannaḥ krūram karma samācaret ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजकुलेin royal familyजातःbornधर्मवानितिproficient in dharmaविश्रुतःwellknownरामRamaअभव्यःunworthyभव्यरूपेणattireकिमर्थम्for what reasonपरिधावसेrunning
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are born in a royal family. You are wellknown. You are proficient in dharma. Yet you are unworthy of your race and robe.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्षत्रियकुल में उत्पन्न शास्त्र का ज्ञाता, संशयरहित तथा धार्मिक वेश-भूषा से आच्छन्न होकर भी कौन मनुष्य ऐसा क्रूरतापूर्ण कर्म कर सकता है

Hinglish
17.28VR-4-17-28

राम राघव कुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः । अभव्यो भव्य रूपेण किम् अर्थम् परिधावसे ॥

rāma rāghava kule jāto dharmavān iti viśrutaḥ | abhavyo bhavya rūpeṇa kim artham paridhāvase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingसामconciliationदानम्generosityक्षमाforbearanceधर्मःrighteousnessसत्यम्truthधृतिपराक्रमौsteadfast in valourअपराधिषुat the offendersदण्डःpunishmentपार्थिवानाम्of the rulersगुणाःhallmarks
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Conciliation, generosity, forbearance, righteousness, truthfulness, steadfastness in valour and punishing offenders are the hallmarks of rulers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! रघु के कुल में आपका प्रादुर्भाव हुआ है। आप धर्मात्मा के रूप में प्रसिद्ध हैं तो भी इतने अभव्य (क्रूर) निकले! यदि यही आपका असली रूप है तो फिर किसलिये ऊपर से भव्य (विनीत एवं दयाल) साधु पुरुष का-सा रूप धारण करके चारों ओर दौड़ते-फिरते हैं?

Hinglish
17.29VR-4-17-29

साम दानम् क्षमा धर्मः सत्यम् धृति पराक्रमौ । पार्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपि अपकारिषु ॥

sāma dānam kṣamā dharmaḥ satyam dhṛti parākramau | pārthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca api apakāriṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaवयम्weमूलफलाशना:live on roots and fruitsवनचराःwanderers in forestमृगाःanimalsएषाthisअस्माकम्ourप्रकृतिःnatureत्वम्youनरेश्वरःlord of menपुरुषःa man
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama we are mere animals wandering in the forest and living on roots and fruits. This is our nature. (But) you are a lord of men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, धृति, पराक्रम और अपराधियों को दण्ड देना—ये भूपालों के गुण हैं

Hinglish
17.30VR-4-17-30

वयम् वनचरा राम मृगा मूल फल अशनाः । एषा प्रकृतिर् अस्माकम् पुरुषः त्वम् नरेश्वरः ॥

vayam vanacarā rāma mṛgā mūla phala aśanāḥ | eṣā prakṛtir asmākam puruṣaḥ tvam nareśvaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विग्रहेin battleभूमिःlandहिरण्यम्goldरूप्यं चand silverकारणानिreasonsतत्रthereतेto youवनेin the forestमदीयेषुin my belongingsफलेषुin fruits वा orलोभःgreedinessकःwhat for?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'We fight for land or gold or silver. What did you fight me for, for what I have or for the fruits of the forest?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेश्वर राम! हम फल-मूल खाने वाले वनचारी मृग हैं। यही हमारी प्रकृति है; किंतु आप तो पुरुष (मनुष्य) हैं (अतः हमारे और आपमें वैर का कोई कारण नहीं है)

Hinglish
17.31VR-4-17-31

भूमिर् हिरण्यम् रूपम् च निग्रहे कारणानि च । तत्र कः ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥

bhūmir hiraṇyam rūpam ca nigrahe kāraṇāni ca | tatra kaḥ te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नयश्चsubmissivenessविनयश्चmodestyनिग्रहानुग्रहौrestraint and favourउभावपिboth areअसङ्कीर्णाnot to be mixed upराजवृत्तिःking's functionsनृपाःkingsकामवृत्तयःimpulsiveनnot excercise
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Submissiveness and modesty are the attributes of good rulers and should not be mixed up with benevolence and selfrestraint. Kings ought not to act (as they like) impulsively.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पृथ्वी, सोना और चाँदी–इन्हीं वस्तुओं के लिये राजाओं में परस्पर युद्ध होते हैं। ये ही तीन कलह के मूल कारण हैं। परंतु यहाँ वे भी नहीं हैं। इस दिशा में इस वन में या हमारे फलों में आपका क्या लोभ हो सकता है

Hinglish
17.32VR-4-17-32

नयः च विनयः च उभौ निग्रह अनुग्रहौ अपि । राज वृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः काम वृत्तयः ॥

nayaḥ ca vinayaḥ ca ubhau nigraha anugrahau api | rāja vṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāma vṛttayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वं तुyou alsoकामप्रधानश्चfulfilling your own desire is importantकोपनश्चwrathfulअनवस्थितःunstableराजवृत्तेश्चroyal course of conductसङ्कीर्णःintermingledशरासनपरायणःyou have discharged arrows
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Fulfilling your own desire is important for you. You are wrathful and unstable with royal course of conduct. Your business is with your bow and arrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नीति और विनय, दण्ड और अनुग्रह-ये राजधर्म । हैं, किंतु इनके उपयोगके भिन्न-भिन्न अवसर हैं । (इनका अविवेकपूर्वक उपयोग करना उचित नहीं है)। राजाओं को स्वेच्छाचारी नहीं होना चाहिये

Hinglish
17.33VR-4-17-33

त्वम् तु काम प्रधानः च कोपनः च अनवस्थितः । राज वृत्तेषु संकीर्णः शरासन परायणः ॥

tvam tu kāma pradhānaḥ ca kopanaḥ ca anavasthitaḥ | rāja vṛtteṣu saṃkīrṇaḥ śarāsana parāyaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनुजेश्वरःlord of menतेto youधर्मेin righteousnessउपचितिःnot have faithनnotबुद्धि:intellectअर्थेmaterial wealthन अवस्थिताnot steadfastकामवृत्तः सन्overcome by delusionइन्द्रियैःby the sensesकृष्यसेyou are drawn
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of men you have no faith in righteousness, no steadfastness in the acquisition of wealth. You have no control over the senses. You are overcome by delusion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)परंतु आप तो काम के गुलाम, क्रोधी और मर्यादा में स्थित न रहने वाले–चञ्चल हैं। नय-विनय आदि जो राजाओं के धर्म हैं, उनके अवसर का विचार किये बिना ही किसी का कहीं भी प्रयोग कर देते हैं। जहाँ कहीं भी बाण चलाते-फिरते हैं

Hinglish
17.34VR-4-17-34

न ते अस्ति अपचितिः धर्मे न अर्थे बुद्धिर् अवस्थिता । इन्द्रियैः काम वृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर ॥

na te asti apacitiḥ dharme na arthe buddhir avasthitā | indriyaiḥ kāma vṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थO scion of the Kakutstha raceअनपराधिनम्one who has not done any harmमाto meइहhereबाणेनby arrowहत्वाhaving killedजुगुप्सितम्abominableकर्मdeedकृत्वाafter commitingसताम्to the holy peopleमध्येmidstकिम्whatवक्ष्यसिwill you answer?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O scion of the Kakutsthas Having killed me here with your arrow even though I have done you no harm, you have perpetrated an abominable act. How will you defend yourself in the midst of holy men after commiting such a sinful act?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपका धर्म के विषय में आदर नहीं है और न अर्थ साधन में ही आपकी बुद्धि स्थिर है। नरेश्वर! आप स्वेच्छाचारी हैं। इसलिये आपकी इन्द्रियाँ आपको कहीं भी खींच ले जाती हैं

Hinglish
17.35VR-4-17-35

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इह अनपराधिनम् । किम् वक्ष्यसि सताम् मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥

hatvā bāṇena kākutstha mām iha anaparādhinam | kim vakṣyasi satām madhye karma kṛtvā jugupsitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजहाkiller of a kingब्रह्महाkiller of brahminगोघ्नःkiller of cowsचोर:a thiefप्राणिवधेरत:killer of living beings,नास्तिकः atheistपरिवेत्ता चand one who marries before his elder siblingसर्वेallनिरयगामिनःwill go to hell
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'One who kills a king, a brahmin or a cow, a thief or one who delights in destruction of life an atheist or one who marries before his elder they all go to hell.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काकुत्स्थ! मैं सर्वथा निरपराध था तो भी यहाँ मुझे बाण से मारने का घृणित कर्म करके सत्पुरुषों के बीच में आप क्या कहेंगे

Hinglish
17.36VR-4-17-36

राजहा ब्रह्महा गोघ्नः चोरः प्राणिवधे रतः । नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरय गामिनः ॥

rājahā brahmahā goghnaḥ coraḥ prāṇivadhe rataḥ | nāstikaḥ parivettā ca sarve niraya gāminaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूचकः चa talebearerकदर्यः चand a mean fellowमित्रघ्नःmurderer of a friendगुरुतल्पगःone who shares the bed of the Guru's wifeएतेthese peopleपापात्मनाम्of sinnersलोकम्to the worldगच्छन्तेwill goअत्रthereसंशयःdoubtनno
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA tale-bearer, a miser, a betrayer of friends, and one who defiles his guru's bed—these surely go to the world of sinners, there is no doubt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजा का वध करने वाला, ब्रह्महत्यारा, गोघाती, चोर, प्राणियों की हिंसा में तत्पर रहने वाला, नास्तिक और परिवेत्ता (बड़े भाई के अविवाहित रहते अपना विवाह करने वाला छोटा भाई) ये सब-के-सब नरकगामी होते हैं

Hinglish
17.37VR-4-17-37

सूचकः च कदर्यः च मित्र्घ्नो गुरुतल्पगः । लोकं पापात्मानम् एते गच्छन्ते न अत्र संशयः ॥

sūcakaḥ ca kadaryaḥ ca mitrghno gurutalpagaḥ | lokaṃ pāpātmānam ete gacchante na atra saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेmineचर्मskinअधार्यम्is not fit to be wornरोमाणिhairसदभी:by the virtuousअस्थि चbone alsoवर्जितम्is prohibitedत्वद्विधैःby men like you alsoधर्मचारिभिःby righteous peopleमांसानिfleshअभक्ष्याणि चis not fit for eating
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My skin is not fit to be worn by the virtuous, my hair and bones are also prohibited from any use. My flesh is also not at all fit to be eaten by righteous people like you

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चुगली खाने वाला, लोभी, मित्र-हत्यारा तथा गुरुपत्नीगामी—ये पापात्माओं के लोक में जाते हैं इसमें संशय नहीं है

Hinglish
17.38VR-4-17-38

अधार्यम् चर्म मे सद्भी रोमाणि अस्थि च वर्जितम् । अभक्ष्याणि च मांसानि त्वत् विधैः धर्मचारिभिः ॥

adhāryam carma me sadbhī romāṇi asthi ca varjitam | abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvat vidhaiḥ dharmacāribhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaब्रह्मक्षत्रेणby brahmin and kshatriyaशल्यकःporcupineश्वाविधःthe hedgehogगोधाthe alligatorशशःthe rabbitकूर्मश्चthe turtleपञ्चमःthe fiveपञ्चनखाःfivenailed creaturesभक्ष्याःare permitted to be eaten
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama brahmins and kshatriyas are permitted to eat only the five nailed animals the porcupine, the hedgehog, the alligator, the rabbit and the tortoise.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हम वानरों का चमड़ा भी तो सत्पुरुषों के धारण करने योग्य नहीं होता। हमारे रोम और हड्डियाँ भी वर्जित हैं (छूने-योग्य नहीं हैं। आप-जैसे धर्माचारी पुरुषों के लिये मांस तो सदा ही अभक्ष्य है; फिर किस लोभ से आपने मुझ वानर को अपने बाणों का शिकार बनाया है ?)

Hinglish
17.39VR-4-17-39

पंच पंच नखा भक्ष्या ब्रह्म क्षत्रेण राघव । शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मः च पंचमः ॥

paṃca paṃca nakhā bhakṣyā brahma kṣatreṇa rāghava | śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaḥ ca paṃcamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजनO kingमनीषिणःlearned peopleमेmineचर्म चeven skinअस्थीनिboneन स्पृशन्तिdo not touchमांसानि चand the fleshअभक्ष्याणिshould not be eatenपञ्चमःfive nailed animalसः अहम्such meहतःkilled
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king the learned do not even touch my skin or bone. They do not eat my flesh. While it is so, you have unnecessarily killed me, a fivenailed animal.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! त्रैवर्णिकों में जिनकी किसी कारण से मांसाहार (जैसे निन्दनीय कर्म) में प्रवृत्ति हो गयी है, उनके लिये भी पाँच नखवाले जीवों में से पाँच ही भक्षण के योग्य बताये गये हैं। उनके नाम इस प्रकार हैं—गेंडा, साही, गोह, खरहा और पाँचवाँ कछुआ

Hinglish
17.40VR-4-17-40

चर्म च अस्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः । अभक्ष्याणि च मांसानि सो अहम् पंच नखो हतः ॥

carma ca asthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ | abhakṣyāṇi ca māṃsāni so aham paṃca nakho hataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वज्ञयाby the omniscientतारयाby Taraअहम्Iसत्यम्truthहितम्wellbeingवाक्यम्wordsउक्तःwarnedमोहेनout of ignorance or arroganceतत्thatअतिक्रम्यoverridingकालस्यof yama (the lord of death)वशम्foldआगतःcame under
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Tara knew everything. Her words were correct. They were meant for my wellbeing. However, due to my ignorance (or arrogance), I did not heed her words and fell under the sway of the lord of death

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! मनीषी पुरुष मेरे (वानर के) चमड़े और हड्डी का स्पर्श नहीं करते हैं। वानर के मांस भी सभी के लिये अभक्ष्य होते हैं। इस तरह जिसका सब कुछ निषिद्ध है, ऐसा पाँच नखवाला मैं आज आपके हाथसे मारा गया हूँ

Hinglish
17.41VR-4-17-41

तारया वाक्यम् उक्तो अहम् सत्यम् सर्वज्ञया हितम् । तद् अतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशम् आगतः ॥

tārayā vākyam ukto aham satyam sarvajñayā hitam | tad atikramya mohena kālasya vaśam āgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थKakutsthaवसुन्धराearthनाथेनby lordत्वयाby youशीलसम्पन्नाone endowed with good characterप्रमदाa ladyधूर्तेनby a wicked oneयथाsimilarlyपतिनाby husbandसनाथाa protectorनno
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Kakutstha just as a wife endowed with good character cannot be protected by a wicked husband, you cannot be a protector of this earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरी स्त्री तारा सर्वज्ञ है। उसने मुझे सत्य और हित की बात बतायी थी। किंतु मोहवश उसका उल्लङ्घन करके मैं काल के अधीन हो गया

Hinglish
17.42VR-4-17-42

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा । प्रमदा शील संपूर्णा पति एव च विधर्मिणा ॥

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā | pramadā śīla saṃpūrṇā pati eva ca vidharmiṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शठःtreacherousनैकृतिकःdishonestक्षुद्रःmeanमिथ्याप्रश्रितमानसःguised with false humilityपापःsinnerत्वम्youमहात्मनाhighsouledदशरथेनto Dasarathaकथम्howजातःwere you born?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are treacherous, dishonest, mean, guised with false humility and a sinner to the core. How were you born to that highsouled Dasaratha?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काकुत्स्थ! जैसे सुशीला युवती पापात्मा पति से सुरक्षित नहीं हो पाती, उसी प्रकार आप-जैसे स्वामी को पाकर यह वसुधा सनाथ नहीं हो सकती

Hinglish
17.43VR-4-17-43

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रित मानसः । कथम् दशरथेन त्वम् जातः पापो महात्मना ॥

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśrita mānasaḥ | katham daśarathena tvam jātaḥ pāpo mahātmanā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
छिन्नचारित्रकक्ष्येणbreaking through the chains of good characterसताम्the sagesधर्मातिवर्तिनाtrespassing moral code of conductत्यक्तधर्माङ्कुशेनdischarging sharp arrow of righteousnessरामहस्तिनाthe elephant called Ramaअहम्Iनिहतःkilled
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Breaking through the chains of good character, trespassing the moral code of conduct of the sages, discharging the sharp arrow of righteousness, the elephantine (arrogant) Rama killed me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप शठ (छिपे रहकर दूसरों का अप्रिय करने वाले), अपकारी, क्षुद्र और झूठे ही शान्तचित्त बने रहने वाले हैं। महात्मा राजा दशरथ ने आप-जैसे पापी को कैसे उत्पन्न किया

Hinglish
17.44VR-4-17-44

छिन्न चारित्र्य कक्ष्येण सताम् धर्म अतिवर्तिना । त्यक्त धर्म अंकुशेन अहम् निहतो राम हस्तिना ॥

chinna cāritrya kakṣyeṇa satām dharma ativartinā | tyakta dharma aṃkuśena aham nihato rāma hastinā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अशुभम्inauspiciousअयुक्तम्not fitसताम्to the nobleविगर्हितम्despisedईदृशम्suchकृत्वाafter doingसद्भिः सहby the nobleसमागतःmeet withवक्ष्यसेyou say.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You have committed an inauspicious, improper act, despised by the virtuous. What will you speak when you are questioned by noble men for committing such an act?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! जिसने सदाचार का रस्सा तोड़ डाला है, सत्पुरुषों के धर्म एवं मर्यादा का उल्लङ्घन किया है तथा जिसने धर्मरूपी अङ्कश की भी अवहेलना कर दी है, उस रामरूपी हाथी के द्वारा आज मैं मारा गया

Hinglish
17.45VR-4-17-45

अशुभम् च अपि अयुक्तम् च सताम् च एव विगर्हितम् । वक्ष्यसे च ईदृशम् कृत्वा सद्भिः सह समागतः ॥

aśubham ca api ayuktam ca satām ca eva vigarhitam | vakṣyase ca īdṛśam kṛtvā sadbhiḥ saha samāgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजनO kingउदासीनेषुto the indifferent peopleअस्मासुtowards usयःsuchअयम्thisविक्रमःpowerप्रकाशितःshownविक्रमम्such valourअपकारिषुto the harmfulन पश्यामिdo not see
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king you have exhibited your valour against one who has done you no harm. Why have you not shown such valour on those who have offended you?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसा अशुभ, अनुचित और सत्पुरुषों द्वारा निन्दित कर्म करके आप श्रेष्ठ पुरुषों से मिलने पर उनके सामने क्या कहेंगे

Hinglish
17.46VR-4-17-46

उदासीनेषु यो अस्मासु विक्रमो अयम् प्रकाशितः । अपकारिषु ते राम न एवम् पश्यामि विक्रमम् ॥

udāsīneṣu yo asmāsu vikramo ayam prakāśitaḥ | apakāriṣu te rāma na evam paśyāmi vikramam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजO princeयदिifदृश्यमानःopenlyमयाby meयुद्ध्येथाःyou had foughtमयाby meनिहतःkilledअद्यtodayत्वम्youवैवस्वतं देवम्Vaivasvata, the lord of deathपश्येःyou would have seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O prince had you fought me face to face you would have seen Vaivasvata, the lord of death today (you would have been killed by me).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! हम उदासीन प्राणियों पर आपने जो यह पराक्रम प्रकट किया है, ऐसा बल-पराक्रम आप अपना अपकार करने वालों पर प्रकट कर रहे हों, ऐसा मुझे नहीं दिखायी देता

Hinglish
17.47VR-4-17-47

दृश्यमानः तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज । अद्य वैवस्वतम् देवम् पश्येः त्वम् निहतो मया ॥

dṛśyamānaḥ tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja | adya vaivasvatam devam paśyeḥ tvam nihato mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुरासदःan unassailable warriorअहम्I amरणेin battleअदृश्येनnot seenत्वयाby youपानवशं गतःin a drunken stateप्रसुप्तःin deep sleepनरःmanपन्नगेनेवlike by the snakeनिहतःkilled
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Datasetbitten to death by a snake while fast asleep.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजकुमार! यदि आप युद्धस्थल में मेरी दृष्टि के सामने आकर मेरे साथ युद्ध करते तो आज मेरे द्वारा मारे जाकर सूर्यपुत्र यम देवता का दर्शन करते होते

Hinglish
17.48VR-4-17-48

त्वया अदृश्येन तु रणे निहतो अहम् दुरासदः । प्रसुप्तः पन्नगेन इव नरः पाप वशम् गतः ॥

tvayā adṛśyena tu raṇe nihato aham durāsadaḥ | prasuptaḥ pannagena iva naraḥ pāpa vaśam gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवप्रियकामेनto please Sugrivaत्वयाby youअहम्meयत्sinceनिहतःkilledत्वम्youएतदर्थम्on this accountपूर्वम्earlierमामेवto me onlyअचोदयः यदिif you had soughtरावणम्Ravanaरणेin battleनिहतम्killedकण्ठेby the neckबद्ध्वाtyingतेyouप्रदद्याम्I would have handed over
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Had you sought my help earlier(before you met Sugriva), I would have restored Sita to you within a single day. I have been killed by you to oblige Sugriva. I would have handed over Ravana by the neck after killing him in the battle.

This translation covers verses 17.48–17.49 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे किसी सोये हुए पुरुष को साँप आकर डंस ले और वह मर जाय उसी प्रकार रणभूमि में मुझ दुर्जय वीर को आपने छिपे रहकर मारा है तथा ऐसा करके आप पाप के भागी हुए हैं

Hinglish
17.49VR-4-17-49

सुग्रीव प्रिय कामेन यद् अहम् निहतः त्वया । माम् एव यदि पूर्वम् त्वम् एतद् अर्थम् अचोदयः । मैथिलिम् अहम् एक आह्ना तव च आनीतवान् भवेः ॥

sugrīva priya kāmena yad aham nihataḥ tvayā | mām eva yadi pūrvam tvam etad artham acodayaḥ | maithilim aham eka āhnā tava ca ānītavān bhaveḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिस उद्देश्य को लेकर सुग्रीव का प्रिय करने की कामना से आपने मेरा वध किया है, उसी उद्देश्य की सिद्धि के लिये यदि आपने पहले मुझसे ही कहा होता तो मैं मिथिलेशकुमारी जानकी को एक ही दिन में ढूँढ़कर आपके पास ला देता

HinglishWord meanings are shown with verse 17.48English is translated together with verse 17.48
17.50VR-4-17-50

राक्षसम् च दुरात्मानाम् तव भार्य अपहारिणम् । कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्याम् ते अनिहतम् रावणम् रणे ॥

rākṣasam ca durātmānām tava bhārya apahāriṇam | kaṇṭhe baddhvā pradadyām te anihatam rāvaṇam raṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सागरतोये वाeven from the water of the oceanपातालेऽपि वाor even in the underworldन्यस्ताम्hiddenमैथिलीम्Sitaतवyourआदेशात्by your orderश्वेताम्like Swetaअश्वतरीमिवlike Aswatariअनये यम्I could have brought
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Even if she were hidden in the waters of the ocean or in the underworld, I would have brought her by your order like Sweta to Aswatari or Hayagriva. (Hayagriva, an incarnation of Visnu brought Vedas stolen by demons, Madhu and Kaitabha from Patala or the netherworld)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपकी पत्नी का अपहरण करने वाले दुरात्मा राक्षस रावण को मैं युद्ध में मारे बिना ही उसके गले में रस्सी बाँधकर पकड़ लाता और उसे आपके हवाले कर देता

Hinglish
17.51VR-4-17-51

न्यस्ताम् सागर तोये वा पाताले वा अपि मैथिलीम् । आनयेयम् तव आदेशात् श्वेताम् अश्वतरीम् इव ॥

nyastām sāgara toye vā pātāle vā api maithilīm | ānayeyam tava ādeśāt śvetām aśvatarīm iva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयिin meस्वर्गतेon going to heavenसुग्रीवःSugrivaराज्यम्kingdomप्राप्नुयात् इतिgetting as suchयुक्तम्is rightअहम्Iरणेin warत्वयाby yourअधर्मेणby unjustifiable meansनिहतः इति यत्this way been killedअयुक्तम्not proper
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sugriva inheriting the kingdom after my departure to heaven is proper. But your killing me this way in the combat by unjustifiable means is not.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे मधुकैटभ द्वारा अपहृत हुई श्वेताश्वतरी श्रुति का भगवान् हयग्रीव ने उद्धार किया था, उसी प्रकार मैं आपके आदेश से मिथिलेशकुमारी सीता को यदि वे समुद्र के जल या पाताल में रखी गयी होती तो भी वहाँ से ला देता

Hinglish
17.52VR-4-17-52

युक्तम् यत् प्रप्नुयात् राज्यम् सुग्रीवः स्वर् गते मयि । अयुक्तम् यद् अधर्मेण त्वया अहम् निहतो रणे ॥

yuktam yat prapnuyāt rājyam sugrīvaḥ svar gate mayi | ayuktam yad adharmeṇa tvayā aham nihato raṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकःthe worldएवं विधःin this wayकामंindeedकालेनwhen time of death comesविनियुज्यतेhidingक्षमं चेत्is it rightभवताfor youप्राप्तम्achievedउत्तरम्replyसाधुproperlyचिन्त्यताम्think over
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Indeed, in the world people meet with death when the time comes. Hiding yourself (from me) you have achieved it. Is it proper for you? You may think over and give your reply.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे स्वर्गवासी हो जाने पर सुग्रीव जो यह राज्य प्राप्त करेंगे, वह तो उचित ही है। अनुचित इतना ही हुआ है कि आपने मुझे रणभूमि में अधर्मपूर्वक मारा है

Hinglish
17.53VR-4-17-53

कामम् एवम् विधम् लोकः कालेन विनियुज्यते । क्षमम् चेत् भवता प्राप्तम् उत्तरम् साधु चिंत्यताम् ॥

kāmam evam vidham lokaḥ kālena viniyujyate | kṣamam cet bhavatā prāptam uttaram sādhu ciṃtyatām ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving spoken thus, his mouth parched and himself stricken by the stroke of the arrow, that great-souled son of the vanara king gazed upon Rama, who resembled the sun, and remained silent.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह जगत् कभी-न-कभी काल के अधीन होता ही है। इसका ऐसा स्वभाव ही है। अतः भले ही मेरी मृत्यु हो जाय, इसके लिये मुझे खेद नहीं है। परंतु मेरे इस तरह मारे जाने का यदि आपने उचित उत्तर ढूँढ़ निकाला हो तो उसे अच्छी तरह सोच-विचारकर कहिये’

Word meaningsHinglish
17.54VR-4-17-54

इति एवम् उक्त्वा परिशुष्क वक्त्रःशर अभिघातात् व्यथितो महात्मा । समीक्ष्य रामम् रवि संनिकाशम्तूष्णीम् बभौ वानर राज सूनुः ॥

iti evam uktvā pariśuṣka vaktraḥśara abhighātāt vyathito mahātmā | samīkṣya rāmam ravi saṃnikāśamtūṣṇīm babhau vānara rāja sūnuḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहकर महामनस्वी वानरराजकुमार वाली सूर्य के समान तेजस्वी श्रीरामचन्द्रजी की ओर देखकर चुप हो गया। उसका मुँह सूख गया था और बाण के आघात से उसको बड़ी पीड़ा हो रही थी

Word meaningsEnglishHinglish