Sarga 16

ताम् एवम् ब्रुवतीम् ताराम् ताराधिप निभ आननाम् । वाली निर्भर्त्सयामास वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥

tām evam bruvatīm tārām tārādhipa nibha ānanām | vālī nirbhartsayāmāsa vacanam ca idam abravīt ||

गर्जतो अस्य च सुसंरब्धम् भ्रातुः शत्रोर् विशेषतः । मर्षयिष्यामि केन कारणेन वरानने ॥

garjato asya ca susaṃrabdham bhrātuḥ śatror viśeṣataḥ | marṣayiṣyāmi kena kāraṇena varānane ||

अधर्षितानाम् शूराणाम् समरेषु अनिवर्तिनाम् । धर्षणाम् अर्षणम् भीरु मरणात् अतिरिच्यते ॥

adharṣitānām śūrāṇām samareṣu anivartinām | dharṣaṇām arṣaṇam bhīru maraṇāt atiricyate ||

सोढुम् न च समर्थो अहम् युद्ध कामस्य संयुगे । सुग्रीवस्य च संरंभम् हीन ग्रीवस्य गर्जतम् ॥

soḍhum na ca samartho aham yuddha kāmasya saṃyuge | sugrīvasya ca saṃraṃbham hīna grīvasya garjatam ||

न च कार्यो विषादः ते राघवम् प्रति मत् कृते । धर्मज्ञः च कृतज्ञः च कथम् पापम् करिष्यति ॥

na ca kāryo viṣādaḥ te rāghavam prati mat kṛte | dharmajñaḥ ca kṛtajñaḥ ca katham pāpam kariṣyati ||

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथम् भूयो अनुगच्छसि । सौहृदम् दर्शितम् तावत् मयि भक्तिः त्वया कृता ॥

nivartasva saha strībhiḥ katham bhūyo anugacchasi | sauhṛdam darśitam tāvat mayi bhaktiḥ tvayā kṛtā ||

प्रति योत्स्यामि अहम् गत्वा सुग्रीवम् जहि संभ्रमम् । दर्पम् च अस्य विनेष्यामि न च प्राणैर् वियोक्ष्यते ॥

prati yotsyāmi aham gatvā sugrīvam jahi saṃbhramam | darpam ca asya vineṣyāmi na ca prāṇair viyokṣyate ||

अहम् हि अजि स्थितस्य अस्य करिष्यामि यत् ईप्सितम् । वृक्षैः मुष्टि प्रहारैः च पीडितः प्रति यास्यति ॥

aham hi aji sthitasya asya kariṣyāmi yat īpsitam | vṛkṣaiḥ muṣṭi prahāraiḥ ca pīḍitaḥ prati yāsyati ||

न मे गर्वितम् आयस्तम् सहिष्यति दुरात्मवान् । कृतम् तारे सहायत्वम् दर्शितम् सौहृदम् मयि ॥

na me garvitam āyastam sahiṣyati durātmavān | kṛtam tāre sahāyatvam darśitam sauhṛdam mayi ||

शापिता असि मम प्राणैः निवर्तस्व जनेन च । अलम् जित्वा निवर्तिष्ये तम् अहम् भ्रातरम् रणे ॥

śāpitā asi mama prāṇaiḥ nivartasva janena ca | alam jitvā nivartiṣye tam aham bhrātaram raṇe ||

तम् तु तारा परिष्वज्य वालिनम् प्रिय वादिनी । चकार रुदती मन्दम् दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥

tam tu tārā pariṣvajya vālinam priya vādinī | cakāra rudatī mandam dakṣiṇā sā pradakṣiṇam ||

ततः स्वस्त्ययनम् कृत्वा मंत्रवित् विजय एषिणी । अंतःपुरम् सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोक मोहिता ॥

tataḥ svastyayanam kṛtvā maṃtravit vijaya eṣiṇī | aṃtaḥpuram saha strībhiḥ praviṣṭā śoka mohitā ||

प्रविष्टायाम् तु तारायाम् सह स्त्रीभिः स्वम् आलयम् । नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महा सर्प इव श्वसन् ॥

praviṣṭāyām tu tārāyām saha strībhiḥ svam ālayam | nagaryā niryayau kruddho mahā sarpa iva śvasan ||

स निःश्वस्य महारोषो वाली परम वेगवान् । सर्वतः चारयन् दृष्टिम् शत्रु दर्शन कांक्षया ॥

sa niḥśvasya mahāroṣo vālī parama vegavān | sarvataḥ cārayan dṛṣṭim śatru darśana kāṃkṣayā ||

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवम् हेम पिङ्गलम् । सुसंवीतम् अवष्टब्धम् दीप्यमानम् इव अनलम् ॥

sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvam hema piṅgalam | susaṃvītam avaṣṭabdham dīpyamānam iva analam ||

तम् स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवम् पर्यवस्थितम् । गाढम् परिदधे वासो वाली परम कोपिनः ॥

tam sa dṛṣṭvā mahābāhuḥ sugrīvam paryavasthitam | gāḍham paridadhe vāso vālī parama kopinaḥ ||

स वाली गाढ संवीतो मुष्टिम् उद्यम्य वीर्यवान् । सुग्रीवम् एव अभिमुखो ययौ योद्धुम् कृत क्षणः ॥

sa vālī gāḍha saṃvīto muṣṭim udyamya vīryavān | sugrīvam eva abhimukho yayau yoddhum kṛta kṣaṇaḥ ||

श्लिष्टम् मुष्टिम् समुद्यम्य संरब्धतरम् आगतः । सुग्रीवो अपि समुद्दिश्य वालिनम् हेम मालिनम् ॥

śliṣṭam muṣṭim samudyamya saṃrabdhataram āgataḥ | sugrīvo api samuddiśya vālinam hema mālinam ||

तम् वाली क्रोध ताम्राक्षः सुग्रीवम् रण कोविदम् । आपतंतम् महा वेगम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tam vālī krodha tāmrākṣaḥ sugrīvam raṇa kovidam | āpataṃtam mahā vegam idam vacanam abravīt ||

एष मुष्टिर् महान् बद्धो गाढः सुनियत अंगुलिः । मया वेग विमुक्तः ते प्राणान् आदाय यास्यति ॥

eṣa muṣṭir mahān baddho gāḍhaḥ suniyata aṃguliḥ | mayā vega vimuktaḥ te prāṇān ādāya yāsyati ||

एवम् उक्तः तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनम् अब्रवीत् । तव च एष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥

evam uktaḥ tu sugrīvaḥ kruddho vālinam abravīt | tava ca eṣa haran prāṇān muṣṭiḥ patatu mūrdhani ||

ताडितः तेन तम् क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः । अभवत् शोणित उद्गारी सापीड इव पर्वतः ॥

tāḍitaḥ tena tam kruddhaḥ samabhikramya vegataḥ | abhavat śoṇita udgārī sāpīḍa iva parvataḥ ||

सुग्रीवेण तु निःशंकम् सालम् उत्पाट्य तेजसा । गात्रेषु अभिहतो वाली वज्रेण इव महा गिरिः ॥

sugrīveṇa tu niḥśaṃkam sālam utpāṭya tejasā | gātreṣu abhihato vālī vajreṇa iva mahā giriḥ ||

स तु वृक्षेण निर्भग्नः साल ताडन विह्वलः । गुरु भार भर आक्रान्ता नौः ससार्था इव सागरे ॥

sa tu vṛkṣeṇa nirbhagnaḥ sāla tāḍana vihvalaḥ | guru bhāra bhara ākrāntā nauḥ sasārthā iva sāgare ||

तौ भीम बल विक्रान्तौ सुपर्ण सम वेगिनौ । प्रयुद्धौ घोर वपुषौ चन्द्र सूर्यौ इव अंबरे ॥

tau bhīma bala vikrāntau suparṇa sama veginau | prayuddhau ghora vapuṣau candra sūryau iva aṃbare ||

परस्परम् अमित्र घ्नौ च्छिद्र अन्वेषण तत्परौ । ततो अवर्धत वाली तु बल वीर्य समन्वितः ॥

parasparam amitra ghnau cchidra anveṣaṇa tatparau | tato avardhata vālī tu bala vīrya samanvitaḥ ||

सूर्य पुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत । वालिना भग्न दर्पः तु सुग्रीवो मन्द विक्रमः ॥

sūrya putro mahāvīryaḥ sugrīvaḥ parihīyata | vālinā bhagna darpaḥ tu sugrīvo manda vikramaḥ ||

वालिनम् प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम् । वृक्षैः स शाखैः शिखरैः वज्र कोटि निभैः नखैः ॥

vālinam prati sāmarṣo darśayāmāsa rāghavam | vṛkṣaiḥ sa śākhaiḥ śikharaiḥ vajra koṭi nibhaiḥ nakhaiḥ ||

मुष्टिभिः जानुभिः पद्भिः बाहुभिः च पुनः पुनः । तयोः युद्द्धम् अभूत् घोरम् वृत्र वासवोः इव ॥

muṣṭibhiḥ jānubhiḥ padbhiḥ bāhubhiḥ ca punaḥ punaḥ | tayoḥ yudddham abhūt ghoram vṛtra vāsavoḥ iva ||

तौ शोणितात्कौ युध्येताम् वानारौ वन् चारिणौ । मेघौ इव महा शब्दैः तर्जमानौ परस्परम् ॥

tau śoṇitātkau yudhyetām vānārau van cāriṇau | meghau iva mahā śabdaiḥ tarjamānau parasparam ||

हीयमानम् अथ अपश्यत् सुग्रीवम् वानरेश्वरम् । प्रेक्षमाणम् दिशः च एव राघवः स मुहुर् मुहुर् ॥

hīyamānam atha apaśyat sugrīvam vānareśvaram | prekṣamāṇam diśaḥ ca eva rāghavaḥ sa muhur muhur ||

ततो रामो महातेजा आर्तम् दृष्ट्वा हरीश्वरम् । स शरम् वीक्षते वीरो वालिनो वध कांक्षया ॥

tato rāmo mahātejā ārtam dṛṣṭvā harīśvaram | sa śaram vīkṣate vīro vālino vadha kāṃkṣayā ||

ततो धनुषि संधाय शरम् आशी विष उपमम् । पूरयामास तत् चापम् काल चक्रम् इव अन्तकः ॥

tato dhanuṣi saṃdhāya śaram āśī viṣa upamam | pūrayāmāsa tat cāpam kāla cakram iva antakaḥ ||

तस्य ज्यातल घोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः । प्रदुद्रुवुर् मृगाः च एव युगांत इव मोहिताः ॥

tasya jyātala ghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ | pradudruvur mṛgāḥ ca eva yugāṃta iva mohitāḥ ||

मुक्तस्तु वज्र निर्घोषः प्रदीप्त अशनि संनिभः । राघवेण महा बाणो वालि वक्षसि पातितः ॥

muktastu vajra nirghoṣaḥ pradīpta aśani saṃnibhaḥ | rāghaveṇa mahā bāṇo vāli vakṣasi pātitaḥ ||

ततः तेन महातेजा वीर्य युक्तः कपीश्वरः । वेगेन अभिहतो वाली निपपात मही तले ॥

tataḥ tena mahātejā vīrya yuktaḥ kapīśvaraḥ | vegena abhihato vālī nipapāta mahī tale ||

इन्द्र ध्वज इव उद्धूत पौर्ण मास्याम् महीतले । अश्वयुक् समये मासि गत सत्त्वो विचेतनः । बाष्प संरुद्ध कण्ठस्तु वाली च आर्त स्वरः शनैः ॥

indra dhvaja iva uddhūta paurṇa māsyām mahītale | aśvayuk samaye māsi gata sattvo vicetanaḥ | bāṣpa saṃruddha kaṇṭhastu vālī ca ārta svaraḥ śanaiḥ ||

नरोत्तमः काल युगांतकोपमम् शरोत्तमम् कांचन रूप्यभूषितम् । ससर्ज दीप्तम् तम् अमित्र मर्दनम् स धूममग्निम् मुखतो यथा हरः ॥

narottamaḥ kāla yugāṃtakopamam śarottamam kāṃcana rūpyabhūṣitam | sasarja dīptam tam amitra mardanam sa dhūmamagnim mukhato yathā haraḥ ||

अथ उक्षितः शोणित तोय विस्रवैःसुपुष्पित अशोक इव अचलोद्गतः । विचेतनो वासव सूनुर् आहवेप्रभ्रञ्शित इन्द्र ध्वजवत् क्षितिम् गतः ॥

atha ukṣitaḥ śoṇita toya visravaiḥsupuṣpita aśoka iva acalodgataḥ | vicetano vāsava sūnur āhaveprabhrañśita indra dhvajavat kṣitim gataḥ ||