Sarga 12

एतच् च वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । प्रत्ययार्थम् महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥

etac ca vacanam śrutvā sugrīvasya subhāṣitam | pratyayārtham mahātejā rāmo jagrāha kārmukam ||

स गृहीत्वा धनुर् घोरम् शरम् एकम् च मानदः । सालम् उद्दिश्य चिक्षेप पूरयन् स रवैः दिशः ॥

sa gṛhītvā dhanur ghoram śaram ekam ca mānadaḥ | sālam uddiśya cikṣepa pūrayan sa ravaiḥ diśaḥ ||

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्ण परिष्कृतः । भित्त्वा सालान् गिरि प्रस्थम् सप्त भूमिम् विवेश ह ॥

sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇa pariṣkṛtaḥ | bhittvā sālān giri prastham sapta bhūmim viveśa ha ||

सायकः तु मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा महाजवः । निष्पत्य च पुनः तूर्णम् तम् एव प्रविवेश ह ॥

sāyakaḥ tu muhūrtena sālān bhittvā mahājavaḥ | niṣpatya ca punaḥ tūrṇam tam eva praviveśa ha ||

तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः । रामस्य शर वेगेन विस्मयम् परमम् गतः ॥

tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ | rāmasya śara vegena vismayam paramam gataḥ ||

स मूर्ध्ना न्यपतत् भूमौ प्रलंबीकृत भूषणः । सुग्रीवः परम प्रीतो राघवाय कृतांजलिः ॥

sa mūrdhnā nyapatat bhūmau pralaṃbīkṛta bhūṣaṇaḥ | sugrīvaḥ parama prīto rāghavāya kṛtāṃjaliḥ ||

इदम् च उवाच धर्मज्ञम् कर्मणा तेन हर्षितः । रामम् सर्व अस्त्र विदुषाम् श्रेष्ठम् शूरम् अवस्थितम् ॥

idam ca uvāca dharmajñam karmaṇā tena harṣitaḥ | rāmam sarva astra viduṣām śreṣṭham śūram avasthitam ||

स इन्द्रान् अपि सुरान् सर्वाम् त्वम् बाणैः पुरुषर्षभ । समर्थः समरे हन्तुम् किम् पुनर् वालिनम् प्रभो ॥

sa indrān api surān sarvām tvam bāṇaiḥ puruṣarṣabha | samarthaḥ samare hantum kim punar vālinam prabho ||

येन सप्त महा साला गिरिर् भूमिः च दारिताः । बाणेन एकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रण अग्रतः ॥

yena sapta mahā sālā girir bhūmiḥ ca dāritāḥ | bāṇena ekena kākutstha sthātā te ko raṇa agrataḥ ||

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम । सुहृदम् त्वाम् समासाद्य महेन्द्र वरुणोपमम् ॥

adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama | suhṛdam tvām samāsādya mahendra varuṇopamam ||

तम् अद्य एव प्रियार्थम् मे वैरिणम् भ्रातृ रूपिणम् । वालिनम् जहि काकुत्स्थ मया बद्धो अयम् अंजलिः ॥

tam adya eva priyārtham me vairiṇam bhrātṛ rūpiṇam | vālinam jahi kākutstha mayā baddho ayam aṃjaliḥ ||

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतम् वचः ॥

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvam priya darśanam | pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugatam vacaḥ ||

अस्माद् गच्छाम किष्किन्धाम् क्षिप्रम् गच्छ त्वम् अग्रतः । गत्वा च आह्वय सुग्रीव वालिनम् भ्रातृ गन्धिनम् ॥

asmād gacchāma kiṣkindhām kṣipram gaccha tvam agrataḥ | gatvā ca āhvaya sugrīva vālinam bhrātṛ gandhinam ||

सर्वे ते त्वरितम् गत्वा किष्किन्धाम् वालिनः पुरीम् । वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य हि अतिष्ठन् गहने वने ॥

sarve te tvaritam gatvā kiṣkindhām vālinaḥ purīm | vṛkṣaiḥ ātmānam āvṛtya hi atiṣṭhan gahane vane ||

सुग्रीवो अपि व्यनदद् घोरम् वालिनो ह्वान कारणात् । गाढम् परिहितो वेगान् नादैः भिन्दन् इव अंबरम् ॥

sugrīvo api vyanadad ghoram vālino hvāna kāraṇāt | gāḍham parihito vegān nādaiḥ bhindan iva aṃbaram ||

तम् श्रुत्वा निनदम् भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः । निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो अस्त तटात् इव ॥

tam śrutvā ninadam bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ | niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro asta taṭāt iva ||

ततः सुतुमुलम् युद्धम् वालि सुग्रीवयोः अभूत् । गगने ग्रहयोः घोरम् बुध अंगारकयोः इव ॥

tataḥ sutumulam yuddham vāli sugrīvayoḥ abhūt | gagane grahayoḥ ghoram budha aṃgārakayoḥ iva ||

तलैः अशनि कल्पैः च वज्र कल्पैः च मुष्टिभिः । जघ्नतुः समरे अन्योन्यम् भ्रातरौ क्रोध मूर्च्छितौ ॥

talaiḥ aśani kalpaiḥ ca vajra kalpaiḥ ca muṣṭibhiḥ | jaghnatuḥ samare anyonyam bhrātarau krodha mūrcchitau ||

ततो रामो धनुष् पाणिः तौ उभौ समुदैक्षत । अन्योन्य सदृशौ वीरौ उभौ देवौ इव अश्विनौ ॥

tato rāmo dhanuṣ pāṇiḥ tau ubhau samudaikṣata | anyonya sadṛśau vīrau ubhau devau iva aśvinau ||

यत् न अवगच्छत् सुग्रीवम् वालिनम् वा अपि राघवः । ततो न कृतवान् बुद्धिम् मोक्तुम् अन्तकरम् शरम् ॥

yat na avagacchat sugrīvam vālinam vā api rāghavaḥ | tato na kṛtavān buddhim moktum antakaram śaram ||

एतस्मिन् अन्तरे भग्नः सुग्रीवः तेन वालिना । अपश्यन् राघवम् नाथम् ऋश्यमूकम् प्रदुद्रुवे ॥

etasmin antare bhagnaḥ sugrīvaḥ tena vālinā | apaśyan rāghavam nātham ṛśyamūkam pradudruve ||

क्लान्तो रुधिर सिक्त अंगो प्रहारैः जर्जरी कृतः । वालिना अभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥

klānto rudhira sikta aṃgo prahāraiḥ jarjarī kṛtaḥ | vālinā abhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam ||

तम् प्रविष्टम् वनम् दृष्ट्वा वाली शाप भयात् ततः । मुक्तो हि असि त्वम् इति उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥

tam praviṣṭam vanam dṛṣṭvā vālī śāpa bhayāt tataḥ | mukto hi asi tvam iti uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ ||

राघवो अपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता । तदेव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥

rāghavo api saha bhrātrā saha caiva hanūmatā | tadeva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ ||

तम् समीक्ष्य आगतम् रामम् सुग्रीवः सह लक्ष्मणम् । ह्रीमान् दीनम् उवाच इदम् वसुधाम् अवलोकयन् ॥

tam samīkṣya āgatam rāmam sugrīvaḥ saha lakṣmaṇam | hrīmān dīnam uvāca idam vasudhām avalokayan ||

आह्वयस्व इति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् । वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीम् त्वया कृतम् ॥

āhvayasva iti mām uktvā darśayitvā ca vikramam | vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīm tvayā kṛtam ||

ताम् एव वेलाम् वक्तव्यम् त्वया राघव तत्त्वतः । वालिनम् न निहन्मि इति ततो न अहम् इतो व्रजे ॥

tām eva velām vaktavyam tvayā rāghava tattvataḥ | vālinam na nihanmi iti tato na aham ito vraje ||

तस्य च एवम् ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । करुणम् दीनया वाचा राघवः पुनर् अब्रवीत् ॥

tasya ca evam bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | karuṇam dīnayā vācā rāghavaḥ punar abravīt ||

सुग्रीव श्रूयताम् तात क्रोधः च व्यपनीयताम् । कारणम् येन बाणो अयम् स मया न विसर्जितः ॥

sugrīva śrūyatām tāta krodhaḥ ca vyapanīyatām | kāraṇam yena bāṇo ayam sa mayā na visarjitaḥ ||

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च । त्वम् च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥

alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca | tvam ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam ||

स्वरेण वर्चसा च एव प्रेक्षितेन च वानर । विक्रमेण च वाक्यैः च व्यक्तिम् वाम् न उपलक्षये ॥

svareṇa varcasā ca eva prekṣitena ca vānara | vikrameṇa ca vākyaiḥ ca vyaktim vām na upalakṣaye ||

ततो अहम् रूप सादृश्यात् मोहितो वानरोत्तम । न उत्सृजामि महावेगम् शरम् शत्रु निबर्हणम् ॥

tato aham rūpa sādṛśyāt mohito vānarottama | na utsṛjāmi mahāvegam śaram śatru nibarhaṇam ||

जीवित अन्तकरम् घोरम् सादृश्यात् तु विशंकितः । मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोः इति कृतो मया ॥

jīvita antakaram ghoram sādṛśyāt tu viśaṃkitaḥ | mūlaghāto na nau syāddhi dvayoḥ iti kṛto mayā ||

त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञान् लाघवान् मया । मौढ्यम् च मम बाल्यम् च ख्यापितम् स्यात् कपीस्वर ॥

tvayi vīra vipanne hi ajñān lāghavān mayā | mauḍhyam ca mama bālyam ca khyāpitam syāt kapīsvara ||

दत्त अभय वधो नाम पातकम् महत् अद्भुतम् । अहम् च लक्ष्मणः च एव सीत च वरवर्णिनी ॥

datta abhaya vadho nāma pātakam mahat adbhutam | aham ca lakṣmaṇaḥ ca eva sīta ca varavarṇinī ||

त्वत् अधीना वयम् सर्वे वने अस्मिन् शरणम् भवान् । तस्मात् युध्यस्व भूयस्त्वम् मा शंकी च वानर ॥

tvat adhīnā vayam sarve vane asmin śaraṇam bhavān | tasmāt yudhyasva bhūyastvam mā śaṃkī ca vānara ||

एतन् मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनम् आहवे । निरस्तम् इषुणा एकेन वेष्टमानम् महीतले ॥

etan muhūrte tu mayā paśya vālinam āhave | nirastam iṣuṇā ekena veṣṭamānam mahītale ||

अभिज्ञानम् कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर । येन त्वाम् अभिजानीयाम् द्वन्द्व युद्धम् उपागतम् ॥

abhijñānam kuruṣva tvam ātmano vānareśvara | yena tvām abhijānīyām dvandva yuddham upāgatam ||

गज पुष्पीम् इमाम् फुल्लाम् उत्पाट्य शुभ लक्षणाम् । कुरु लक्ष्मण कण्ठे अस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥

gaja puṣpīm imām phullām utpāṭya śubha lakṣaṇām | kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe asya sugrīvasya mahātmanaḥ ||

ततो गिरि तटे जाताम् उत्पाट्य कुसुमायुताम् । लक्ष्मणो गज पुष्पीम् ताम् तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥

tato giri taṭe jātām utpāṭya kusumāyutām | lakṣmaṇo gaja puṣpīm tām tasya kaṇṭhe vyasarjayat ||

स तथा शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठ सक्तया । मालया इव बलाकानाम् ससंध्य इव तोयदः ॥

sa tathā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭha saktayā | mālayā iva balākānām sasaṃdhya iva toyadaḥ ||

विभ्राजमानो वपुषा राम वाक्य समाहितः । जगाम सह रामेण किष्किंधाम् पुनराप सः ॥

vibhrājamāno vapuṣā rāma vākya samāhitaḥ | jagāma saha rāmeṇa kiṣkiṃdhām punarāpa saḥ ||