Sarga 51

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः । हृष्ट रोमा महातेजाः शताअनन्दो महातपाः ॥

tasya tat vacanam śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ | hṛṣṭa romā mahātejāḥ śatāanando mahātapāḥ ||

गौतमस्य सुतो ज्येष्ठः तपसा द्योतित प्रभः । राम संदर्शनात् एव परम् विस्मयम् आगतः ॥

gautamasya suto jyeṣṭhaḥ tapasā dyotita prabhaḥ | rāma saṃdarśanāt eva param vismayam āgataḥ ||

एतौ निषण्णौ संप्रेक्ष्य सुख आसीनौ नृपात्मजौ । शताअनंदो मुनिश्रेष्ठम् विश्वामित्रम् अथ अब्रवीत् ॥

etau niṣaṇṇau saṃprekṣya sukha āsīnau nṛpātmajau | śatāanaṃdo muniśreṣṭham viśvāmitram atha abravīt ||

अपि ते मुनि शार्दूल मम माता यशस्विनी । दर्शिता राज पुत्राय तपो दीर्घम् उपागता ॥

api te muni śārdūla mama mātā yaśasvinī | darśitā rāja putrāya tapo dīrgham upāgatā ||

अपि रामे महातेजो मम माता यशस्विनी । वन्यैः उपाहरत् पूजाम् पूजा अर्हे सर्व देहिनाम् ॥

api rāme mahātejo mama mātā yaśasvinī | vanyaiḥ upāharat pūjām pūjā arhe sarva dehinām ||

अपि रामाय कथितम् यथा वृत्तम् पुरातनम् । मम मातुः महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम् ॥

api rāmāya kathitam yathā vṛttam purātanam | mama mātuḥ mahātejo daivena duranuṣṭhitam ||

अपि कौशिक भद्रम् ते गुरुणा मम संगता । माता मम मुनिश्रेष्ठ राम संदर्शनात् इतः ॥

api kauśika bhadram te guruṇā mama saṃgatā | mātā mama muniśreṣṭha rāma saṃdarśanāt itaḥ ||

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज । इह आगतो महातेजाः पूजाम् प्राप्य महात्मनः ॥

api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja | iha āgato mahātejāḥ pūjām prāpya mahātmanaḥ ||

अपि शांतेन मनसा गुरुः मे कुशिकात्मज । इह आगतेन रामेण पूजितेन अभिवादितः ॥

api śāṃtena manasā guruḥ me kuśikātmaja | iha āgatena rāmeṇa pūjitena abhivāditaḥ ||

तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य विश्वामित्रो महामुनिः । प्रति उवाच शतानंदम् वाक्यज्ञो वाक्य कोविदम् ॥

tat śrutvā vacanam tasya viśvāmitro mahāmuniḥ | prati uvāca śatānaṃdam vākyajño vākya kovidam ||

न अतिक्रान्तम् मुनिश्रेष्ठ यत् कर्तव्यम् कृतम् मया । संगता मुनिना पत्नी भार्गवेण इव रेणुका ॥

na atikrāntam muniśreṣṭha yat kartavyam kṛtam mayā | saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇa iva reṇukā ||

तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । शतानंदो महातेजा रामम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tat śrutvā vacanam tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ | śatānaṃdo mahātejā rāmam vacanam abravīt ||

स्वागतम् ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो असि राघव । विश्वामित्रम् पुरस्कृत्य महर्षिम् अपराजितम् ॥

svāgatam te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto asi rāghava | viśvāmitram puraskṛtya maharṣim aparājitam ||

अचिन्त्य कर्मा तपसा ब्रह्मर्षिः अमित प्रभः । विश्वामित्रो महातेजा - वेद्म्य - वेत्सि एनम् परमाम् गतिम् ॥

acintya karmā tapasā brahmarṣiḥ amita prabhaḥ | viśvāmitro mahātejā - vedmya - vetsi enam paramām gatim ||

न अस्ति धन्यतरो राम त्वत्तो अन्यो भुवि कश्चन । गोप्ता कुशिक पुत्रः ते येन तप्तम् महत् तपः ॥

na asti dhanyataro rāma tvatto anyo bhuvi kaścana | goptā kuśika putraḥ te yena taptam mahat tapaḥ ||

श्रूयताम् च अभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः । यथा बलम् यथा तत्त्वम् तत् मे निगदतः शृणु ॥

śrūyatām ca abhidhāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ | yathā balam yathā tattvam tat me nigadataḥ śṛṇu ||

राजा अभूत् एष धर्मात्मा दीर्घ कालम् अरिन्दमः । धर्मज्ञः कृत विद्यः च प्रजानाम् च हिते रतः ॥

rājā abhūt eṣa dharmātmā dīrgha kālam arindamaḥ | dharmajñaḥ kṛta vidyaḥ ca prajānām ca hite rataḥ ||

प्रजापति सुतः तु आसीत् कुशो नाम महीपतिः । कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः ॥

prajāpati sutaḥ tu āsīt kuśo nāma mahīpatiḥ | kuśasya putro balavān kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ ||

कुशनाभ सुतः तु आसीत् गाधिः इति एव विश्रुतः । गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥

kuśanābha sutaḥ tu āsīt gādhiḥ iti eva viśrutaḥ | gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ ||

विश्वमित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् । बहु वर्ष सहस्राणि राजा राज्यम् अकारयत् ॥

viśvamitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm | bahu varṣa sahasrāṇi rājā rājyam akārayat ||

कदाचित् तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् । अक्षौहिणी परिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥

kadācit tu mahātejā yojayitvā varūthinīm | akṣauhiṇī parivṛtaḥ paricakrāma medinīm ||

नगराणि च राष्ट्रानि सरितः च तथा गिरीन् । आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन् आजगाम ह ॥

nagarāṇi ca rāṣṭrāni saritaḥ ca tathā girīn | āśramān kramaśo rājā vicaran ājagāma ha ||

वसिष्ठस्य आश्रम पदम् नाना पुष्प लता द्रुमम् । नाना मृग गण आकीर्णम् सिद्ध चारण सेवितम् ॥

vasiṣṭhasya āśrama padam nānā puṣpa latā drumam | nānā mṛga gaṇa ākīrṇam siddha cāraṇa sevitam ||

देव दानव गन्धर्वैः किन्नरैः उपशोभितम् । प्रशांत हरिण आकीर्णम् द्विज संघ निषेवितम् ॥

deva dānava gandharvaiḥ kinnaraiḥ upaśobhitam | praśāṃta hariṇa ākīrṇam dvija saṃgha niṣevitam ||

ब्रह्म ऋषि गण संकीर्णम् देव ऋषि गण सेवितम् । तपः चरण संसिद्धैः अग्नि कल्पैः महात्मभिः ॥

brahma ṛṣi gaṇa saṃkīrṇam deva ṛṣi gaṇa sevitam | tapaḥ caraṇa saṃsiddhaiḥ agni kalpaiḥ mahātmabhiḥ ||

सततम् संकुलम् श्रीमत् ब्रह्म कल्पैः महात्मभिः । अब् भक्षैः वायु भक्षैः च शीर्ण पर्ण अशनैः तथा ॥

satatam saṃkulam śrīmat brahma kalpaiḥ mahātmabhiḥ | ab bhakṣaiḥ vāyu bhakṣaiḥ ca śīrṇa parṇa aśanaiḥ tathā ||

फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितदोषैर्जितेन्द्रियैः - यद्वा -फल मूल अशनैः दान्तैः जित दोषैः जित इन्द्रियैः । ऋषिभिः वालखिल्यैः च जप होम परायणैः ॥

phalamūlāśanairdāntairjitadoṣairjitendriyaiḥ - yadvā -phala mūla aśanaiḥ dāntaiḥ jita doṣaiḥ jita indriyaiḥ | ṛṣibhiḥ vālakhilyaiḥ ca japa homa parāyaṇaiḥ ||

अन्यैः वैखानसैः चैव समंतात् उपशोभितम् । वसिष्ठस्य आश्रम पदम् ब्रह्म लोकम् इव अपरम् । ददर्श जयताम् श्रेष्ठ विश्वामित्रो महाबलः ॥

anyaiḥ vaikhānasaiḥ caiva samaṃtāt upaśobhitam | vasiṣṭhasya āśrama padam brahma lokam iva aparam | dadarśa jayatām śreṣṭha viśvāmitro mahābalaḥ ||