Sarga 43

देव देवे गते तस्मिन् सो अंगुष्ठ अग्र निपीडिताम् । कृत्वा वसुमतीम् राम वत्सरम् समुपासत ॥

deva deve gate tasmin so aṃguṣṭha agra nipīḍitām | kṛtvā vasumatīm rāma vatsaram samupāsata ||

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व लोक नमस्कृतः । उमापतिः पशुपती राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥

atha saṃvatsare pūrṇe sarva loka namaskṛtaḥ | umāpatiḥ paśupatī rājānam idam abravīt ||

प्रीतः ते अहम् नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् । शिरसा धारयिष्यामि शैलराज सुताम् अहम् ॥

prītaḥ te aham naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam | śirasā dhārayiṣyāmi śailarāja sutām aham ||

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व लोक नमस्कृता । तदा सा अति महत् रूपम् कृत्वा वेगम् च दुःसहम् ॥

tato haimavatī jyeṣṭhā sarva loka namaskṛtā | tadā sā ati mahat rūpam kṛtvā vegam ca duḥsaham ||

आकाशात् अपतत् राम शिवे शिव शिरस्य् उत । अचिन्तयः च सा देवी गंग परम दुर्धरा ॥

ākāśāt apatat rāma śive śiva śirasy uta | acintayaḥ ca sā devī gaṃga parama durdharā ||

विशामि अहम् हि पातालम् स्त्रोतसा गृह्य शंकरम् । तस्याः वलेपनम् ज्ञत्व क्रुद्धः तु भगवन् हरः ॥

viśāmi aham hi pātālam strotasā gṛhya śaṃkaram | tasyāḥ valepanam jñatva kruddhaḥ tu bhagavan haraḥ ||

तिरोभावयितुम् बुद्धिम् चक्रे त्रिनयनः तदा । सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥

tirobhāvayitum buddhim cakre trinayanaḥ tadā | sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani ||

हिमवत् प्रतिमे राम जटा मण्डल गह्वरे । सा कथंचित् महीम् गंतुम् न अशक्नोत् यत्नम् आस्थिता ॥

himavat pratime rāma jaṭā maṇḍala gahvare | sā kathaṃcit mahīm gaṃtum na aśaknot yatnam āsthitā ||

न एव सा निर्गमम् लेभे जटा मण्डल अंततः । तत्र एव आबंभ्रमत् देवी संवत्सर गणान् बहून् ॥

na eva sā nirgamam lebhe jaṭā maṇḍala aṃtataḥ | tatra eva ābaṃbhramat devī saṃvatsara gaṇān bahūn ||

ताम् अपश्यन् पुनः तत्र तपः परमम् आस्थितः । स तेन तोषितः च असीत् अत्यंतम् रघुनंदन ॥

tām apaśyan punaḥ tatra tapaḥ paramam āsthitaḥ | sa tena toṣitaḥ ca asīt atyaṃtam raghunaṃdana ||

विससर्ज ततो गंगाम् हरो बिन्दु सरः प्रति । तस्यम् विसृउज्यमानायाम् सप्त स्रोतंसि जज्ञिरे ॥

visasarja tato gaṃgām haro bindu saraḥ prati | tasyam visṛujyamānāyām sapta srotaṃsi jajñire ||

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथा एव च । तिस्रः प्राचीम् दिशम् जग्मुः गंगाः शिव जलाः शुभाः ॥

hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā eva ca | tisraḥ prācīm diśam jagmuḥ gaṃgāḥ śiva jalāḥ śubhāḥ ||

सुचक्षुः च एव सीता च सिन्धुः च एव महानदी । तिस्रः एता दिशम् जग्मुः प्रतीचीम् तु शुभ उदकाः ॥

sucakṣuḥ ca eva sītā ca sindhuḥ ca eva mahānadī | tisraḥ etā diśam jagmuḥ pratīcīm tu śubha udakāḥ ||

सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा । भगीरथो अपि रजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥

saptamī ca anvagāt tāsam bhagīratha ratham tadā | bhagīratho api rajarṣi divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||

प्रायात् अग्रे महातेजा गंग तम् च अपि अनुव्रजत् । गगनात् शंकर शिरः ततो धरणिम् आगता ॥

prāyāt agre mahātejā gaṃga tam ca api anuvrajat | gaganāt śaṃkara śiraḥ tato dharaṇim āgatā ||

असर्पत जलम् तत्र तीव्र शब्द पुरस्कृतम् । मत्स्य कच्छप संघैः च शिशुमार गणैः तथा ॥

asarpata jalam tatra tīvra śabda puraskṛtam | matsya kacchapa saṃghaiḥ ca śiśumāra gaṇaiḥ tathā ||

पतद्भिः पतितैः च एव व्यरोचत वसुंधरा । ततो देव ऋषि गंधर्वा यक्ष सिद्ध गणाः तथा ॥

patadbhiḥ patitaiḥ ca eva vyarocata vasuṃdharā | tato deva ṛṣi gaṃdharvā yakṣa siddha gaṇāḥ tathā ||

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनात् गाम् गताम् तदा । विमानैः नगर आकारैः हयैः गज वरैः तथा ॥

vyalokayanta te tatra gaganāt gām gatām tadā | vimānaiḥ nagara ākāraiḥ hayaiḥ gaja varaiḥ tathā ||

पारिप्लव गताः च अपि देवताः तत्र विष्ठिताः । तत् अद्भुततमम् लोके गंगा अवतरम् उत्तमम् ॥

pāriplava gatāḥ ca api devatāḥ tatra viṣṭhitāḥ | tat adbhutatamam loke gaṃgā avataram uttamam ||

दिदृक्षवो देव गणाः समीयुः अमित ओजसः । संपतद्भिः सुर गणैः तेषाम् च आभरण ओजसा ॥

didṛkṣavo deva gaṇāḥ samīyuḥ amita ojasaḥ | saṃpatadbhiḥ sura gaṇaiḥ teṣām ca ābharaṇa ojasā ||

शत आदित्यम् इव आभाति गगनम् गत तोयदम् । शिंशुमार उरग गणैः मीनैः अपि च चंचलैः ॥

śata ādityam iva ābhāti gaganam gata toyadam | śiṃśumāra uraga gaṇaiḥ mīnaiḥ api ca caṃcalaiḥ ||

विद्युद्भिः इव विक्षिप्तैः आकाशम् अभवत् तदा । पाण्डुरैः सलिल उत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥

vidyudbhiḥ iva vikṣiptaiḥ ākāśam abhavat tadā | pāṇḍuraiḥ salila utpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā ||

शारद अभ्रैः इव आक्रीणम् गगनम् हंस संप्लवैः । क्वचित् द्रुततरम् याति कुटिलम् क्वचित् आयतम् ॥

śārada abhraiḥ iva ākrīṇam gaganam haṃsa saṃplavaiḥ | kvacit drutataram yāti kuṭilam kvacit āyatam ||

विनतम् क्वचित् उद्धूतम् क्वचित् याति शनैः शनैः । सलिलेन एव सलिलम् क्वचित् अभ्याहतम् पुनः ॥

vinatam kvacit uddhūtam kvacit yāti śanaiḥ śanaiḥ | salilena eva salilam kvacit abhyāhatam punaḥ ||

मुहुर् ऊर्ध्व पथम् गत्वा पपात वसुधाम् पुनः । तत् शंकर शिरो भ्रष्टम् भ्रष्टम् भूमि तले पुनः ॥

muhur ūrdhva patham gatvā papāta vasudhām punaḥ | tat śaṃkara śiro bhraṣṭam bhraṣṭam bhūmi tale punaḥ ||

व्यरोचत तदा तोयम् निर्मलम् गत कल्मषम् । तत्र ऋषि गण गन्धर्वा वसुधा तल वासिनः १-४३-२६भव अंग पतितम् तोयम् पवित्रम् इति पस्पृशुः । शापात् प्रपतिता ये च गगनात् वसुधा तलम् ॥

vyarocata tadā toyam nirmalam gata kalmaṣam | tatra ṛṣi gaṇa gandharvā vasudhā tala vāsinaḥ 1-43-26bhava aṃga patitam toyam pavitram iti paspṛśuḥ | śāpāt prapatitā ye ca gaganāt vasudhā talam ||

कृत्वा तत्र अभिषेकम् ते बभूवुः गत कल्मषाः । धूत पापाः पुनः तेन तोयेन अथ शुभ अन्विता ॥

kṛtvā tatra abhiṣekam te babhūvuḥ gata kalmaṣāḥ | dhūta pāpāḥ punaḥ tena toyena atha śubha anvitā ||

पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे । मुमुदे मुदितो लोकः तेन तोयेन भास्वता ॥

punaḥ ākāśam āviśya svān lokān pratipedire | mumude mudito lokaḥ tena toyena bhāsvatā ||

कृत अभिषेको गंगायाम् बभूव गत कल्मषः । भगीरथो राजर्षिः दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥

kṛta abhiṣeko gaṃgāyām babhūva gata kalmaṣaḥ | bhagīratho rājarṣiḥ divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||

प्रायात् अग्रे महाराजाः तम् गंगा पृष्ठतो अन्वगात् । देवाः स ऋषि गणाः सर्वे दैत्य दानव राक्षसाः ॥

prāyāt agre mahārājāḥ tam gaṃgā pṛṣṭhato anvagāt | devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ sarve daitya dānava rākṣasāḥ ||

गन्धर्व यक्ष प्रवराः स किंनर महोरगाः । सर्पाः च अप्सरसो राम भगीरथ रथ अनुगाः ॥

gandharva yakṣa pravarāḥ sa kiṃnara mahoragāḥ | sarpāḥ ca apsaraso rāma bhagīratha ratha anugāḥ ||

गंगाम् अन्वगमन् प्रीताः सर्वे जल चराः च ये । यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी ॥

gaṃgām anvagaman prītāḥ sarve jala carāḥ ca ye | yato bhagīratho rājā tato gaṃgā yaśasvinī ||

जगाम सरिताम् श्रेष्ठा सर्व पाप प्रणाशिनी । ततो हि यजमानस्य जह्नोः अद्भुत कर्मणः ॥

jagāma saritām śreṣṭhā sarva pāpa praṇāśinī | tato hi yajamānasya jahnoḥ adbhuta karmaṇaḥ ||

गंग संप्लावयामास यज्ञ वाटम् महत्मनः । तसया वलेपनम् ज्ञत्व कृद्धो जह्नुः च राघव ॥

gaṃga saṃplāvayāmāsa yajña vāṭam mahatmanaḥ | tasayā valepanam jñatva kṛddho jahnuḥ ca rāghava ||

अपिबत् तु जलम् सर्वम् गंगयाः परम अद्भुतम् । ततो देवाः स गंघर्व ऋषयः च सु विस्मिताः ॥

apibat tu jalam sarvam gaṃgayāḥ parama adbhutam | tato devāḥ sa gaṃgharva ṛṣayaḥ ca su vismitāḥ ||

पूजयन्ति महत्मनम् जह्नुम् पुरुष सत्तमम् । गंगम् च अपि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥

pūjayanti mahatmanam jahnum puruṣa sattamam | gaṃgam ca api nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ ||

ततः तुष्टः महातेजाः श्रोत्राभ्याम् असृउजत् प्रभुः । तस्मात् जह्नु सुता गंग प्रोच्यते जाह्नवी इति च ॥

tataḥ tuṣṭaḥ mahātejāḥ śrotrābhyām asṛujat prabhuḥ | tasmāt jahnu sutā gaṃga procyate jāhnavī iti ca ||

जगाम च पुनः गंग भगीरथ रथ अनुगा । सागरम् च अपि संप्रप्ता सा सरित् प्रवरा तदा ॥

jagāma ca punaḥ gaṃga bhagīratha ratha anugā | sāgaram ca api saṃpraptā sā sarit pravarā tadā ||

रसातलम् उपागच्छत् सिद्ध्यर्थम् तस्य कर्मणः । भगीरथो अपि रजार्षि गंगम् आदाय यत्नतः ॥

rasātalam upāgacchat siddhyartham tasya karmaṇaḥ | bhagīratho api rajārṣi gaṃgam ādāya yatnataḥ ||

पितमहान् भस्म क्रुतम् अपश्यत् गत चेतनः । अथ तत् भस्मनाम् राशिम् गंग सलिलम् उत्तमम् । प्लावयत् पूत पाप्मानः स्वर्गम् प्रप्ता रघु उत्तम ॥

pitamahān bhasma krutam apaśyat gata cetanaḥ | atha tat bhasmanām rāśim gaṃga salilam uttamam | plāvayat pūta pāpmānaḥ svargam praptā raghu uttama ||