Sarga 40

देवतानाम् वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः । प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्त बल मोहितान् ॥

devatānām vacaḥ śrutvā bhagavān vai pitāmahaḥ | pratyuvāca susaṃtrastān kṛtānta bala mohitān ||

यस्य इयम् वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः । महिषी माधवसय स एषा स एव भगवन् प्रभुः ॥

yasya iyam vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ | mahiṣī mādhavasaya sa eṣā sa eva bhagavan prabhuḥ ||

कापिलम् रूपम् आस्थाय धारयत्य अनिशम् धराम् । तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यंति नृपात्मजा ॥

kāpilam rūpam āsthāya dhārayatya aniśam dharām | tasya kopāgninā dagdhā bhaviṣyaṃti nṛpātmajā ||

पृथिव्याः च अपि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः । सगरस्य च पुत्राणाम् विनाशो दीर्घ दर्शिनाम् ॥

pṛthivyāḥ ca api nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ | sagarasya ca putrāṇām vināśo dīrgha darśinām ||

पितामह वचः श्रुत्वा त्रयः त्रिंशत् अरिन्दमः । देवाः परम संहृष्टाः पुनर् जग्मुर् यथा आगतम् ॥

pitāmaha vacaḥ śrutvā trayaḥ triṃśat arindamaḥ | devāḥ parama saṃhṛṣṭāḥ punar jagmur yathā āgatam ||

सगरस्य च पुत्राणाम् प्रादुर् आसीत् महास्वनः । पृथिव्याम् भिद्यमानायाम् निर्घात सम निःवनः ॥

sagarasya ca putrāṇām prādur āsīt mahāsvanaḥ | pṛthivyām bhidyamānāyām nirghāta sama niḥvanaḥ ||

ततो भित्त्वा महीम् सर्वाम् कृत्वा च अपि प्रदक्षिणम् । सहिताः सगराः सर्वे पितरम् वाक्यम् अब्रुवन् ॥

tato bhittvā mahīm sarvām kṛtvā ca api pradakṣiṇam | sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaram vākyam abruvan ||

परिक्रांता मही सर्वा सत्त्ववन्तः च सूदिताः । देव दानव रक्षांसि पिशाच उरग पन्नगाः ॥

parikrāṃtā mahī sarvā sattvavantaḥ ca sūditāḥ | deva dānava rakṣāṃsi piśāca uraga pannagāḥ ||

न च पश्यामहे अश्वम् ते अश्व हर्तारम् एव च । किम् करिष्याम भद्रम् ते बुद्धिः अत्र विचार्यताम् ॥

na ca paśyāmahe aśvam te aśva hartāram eva ca | kim kariṣyāma bhadram te buddhiḥ atra vicāryatām ||

तेषाम् तत् वचनम् श्रुत्वा पुत्राणाम् राज सत्तमः । समन्युः अब्रवीत् वाक्यम् सगरो रघुनंदन ॥

teṣām tat vacanam śrutvā putrāṇām rāja sattamaḥ | samanyuḥ abravīt vākyam sagaro raghunaṃdana ||

भूयः खनत भद्रम् वो विभेद्य वसुधा तलम्अश्व हर्तारम् आसाद्य कृतार्थाः च निवर्तत ॥

bhūyaḥ khanata bhadram vo vibhedya vasudhā talamaśva hartāram āsādya kṛtārthāḥ ca nivartata ||

पितुर् वचनम् आसाद्य सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्र सहस्राणि रसातलम् अभिद्रवन् ॥

pitur vacanam āsādya sagarasya mahātmanaḥ | ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi rasātalam abhidravan ||

खन्यमाने ततः तस्मिन् ददृशुः पर्वत उपमम् । दिशा गजम् विरूपाक्षम् धारयंतम् महीतलम् ॥

khanyamāne tataḥ tasmin dadṛśuḥ parvata upamam | diśā gajam virūpākṣam dhārayaṃtam mahītalam ||

स पर्वत वनाम् कृत्स्नाम् पृथिवीम् रघुनंदन । धारयामास शिरसा विरूपाक्षो महागजः ॥

sa parvata vanām kṛtsnām pṛthivīm raghunaṃdana | dhārayāmāsa śirasā virūpākṣo mahāgajaḥ ||

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थम् महागजः । खेदात् चालयते शीर्षम् भूमि कम्पः तदा भवेत् ॥

yadā parvaṇi kākutstha viśramārtham mahāgajaḥ | khedāt cālayate śīrṣam bhūmi kampaḥ tadā bhavet ||

ते तम् प्रदक्षिणम् कृत्वा दिशा पालम् महागजम् । मानयन्तो हि ते राम जग्मुर् भित्त्वा रसातलम् ॥

te tam pradakṣiṇam kṛtvā diśā pālam mahāgajam | mānayanto hi te rāma jagmur bhittvā rasātalam ||

ततः पूर्वाम् दिशम् भित्त्वा दक्षिणाम् बिभिदुः पुनः । दक्षिणस्याम् अपि दिशि ददृशुः ते महागजम् ॥

tataḥ pūrvām diśam bhittvā dakṣiṇām bibhiduḥ punaḥ | dakṣiṇasyām api diśi dadṛśuḥ te mahāgajam ||

महा पद्मम् महात्मानम् सुमहा पर्वतोपमम् । शिरसा धारयंतम् गाम् विस्मयम् जग्मुर् उत्तमम् ॥

mahā padmam mahātmānam sumahā parvatopamam | śirasā dhārayaṃtam gām vismayam jagmur uttamam ||

ते तम् प्रदक्षिणम् कृत्वा सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्र सहस्राणि पश्चिमाम् बिभिदुर् दिशम् ॥

te tam pradakṣiṇam kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ | ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi paścimām bibhidur diśam ||

पश्चिमायाम् अपि दिशि महांतम् अचलोपमम् । दिशा गजम् सौमनसम् ददृशुः ते महा बलाः ॥

paścimāyām api diśi mahāṃtam acalopamam | diśā gajam saumanasam dadṛśuḥ te mahā balāḥ ||

ते तम् प्रदक्षिणम् कृत्वा पृष्ट्वा च अपि निरामयम् । खनंतः समुपक्रांता दिशम् सोमवतीम् तदा ॥

te tam pradakṣiṇam kṛtvā pṛṣṭvā ca api nirāmayam | khanaṃtaḥ samupakrāṃtā diśam somavatīm tadā ||

उत्तरस्याम् रघुश्रेष्ठ ददृशुर् हिम पाण्डुरम् । भद्रम् भद्रेण वपुषा धारयंतम् महीम् इमाम् ॥

uttarasyām raghuśreṣṭha dadṛśur hima pāṇḍuram | bhadram bhadreṇa vapuṣā dhārayaṃtam mahīm imām ||

समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा च एनम् प्रदक्षिणम् । षष्टिः पुत्र सहस्राणि बिभिदुर् वसुधा तलम् ॥

samālabhya tataḥ sarve kṛtvā ca enam pradakṣiṇam | ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi bibhidur vasudhā talam ||

ततः प्राक् उत्तराम् गत्वा सागराः प्रथिताम् दिशम् । रोषात् अभ्यखनन् सर्वे पृथिवीम् सगर आत्मजाः ॥

tataḥ prāk uttarām gatvā sāgarāḥ prathitām diśam | roṣāt abhyakhanan sarve pṛthivīm sagara ātmajāḥ ||

ते तु सर्वे महत्मानो भिमवेग महबलाः । ददृशुः कपिलम् तत्र वासुदेवम् सनातनम् ॥

te tu sarve mahatmāno bhimavega mahabalāḥ | dadṛśuḥ kapilam tatra vāsudevam sanātanam ||

हयम् च तस्य देवस्य चरन्तम् अविदूरतः । प्रहर्षम् अतुलम् प्रप्तः सर्वे ते रघुनंदन ॥

hayam ca tasya devasya carantam avidūrataḥ | praharṣam atulam praptaḥ sarve te raghunaṃdana ||

ते तम् हय हरम् ज्ञात्वा क्रोध पर्याकुल ईक्षणाः । खनित्र लांगला धर नाना वृक्ष शिला धराः ॥

te tam haya haram jñātvā krodha paryākula īkṣaṇāḥ | khanitra lāṃgalā dhara nānā vṛkṣa śilā dharāḥ ||

अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः तिष्ठ तिष्ठ इति च अब्रुवन् । अस्माकम् त्वम् हि तुरगम् यज्ञियम् हृतवान् असि ॥

abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ tiṣṭha tiṣṭha iti ca abruvan | asmākam tvam hi turagam yajñiyam hṛtavān asi ||

दुर्मेधः त्वम् हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् । श्रुत्वा तत् वचनम् तेषाम् कपिलो रघुनंदन ॥

durmedhaḥ tvam hi saṃprāptān viddhi naḥ sagarātmajān | śrutvā tat vacanam teṣām kapilo raghunaṃdana ||

रोषेण महता आविष्टो हुम् कारम् अकरोत् तदा । ततः तेन अप्रमेयेण कपिलेन महात्मना । भस्म राशी कृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥

roṣeṇa mahatā āviṣṭo hum kāram akarot tadā | tataḥ tena aprameyeṇa kapilena mahātmanā | bhasma rāśī kṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ ||