Sarga 4

प्राप्त राज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर् भगवान् ऋषिः । चकार चरितम् कृत्स्नम् विचित्र पदम् अर्थवत् ॥

prāpta rājyasya rāmasya vālmīkir bhagavān ṛṣiḥ | cakāra caritam kṛtsnam vicitra padam arthavat ||

चतुर्विंशत् सहस्राणि श्लोकानाम् उक्तवान् ऋषिः । तथा सर्ग शतान् पंच षट् काण्डानि तथा उत्तरम् ॥

caturviṃśat sahasrāṇi ślokānām uktavān ṛṣiḥ | tathā sarga śatān paṃca ṣaṭ kāṇḍāni tathā uttaram ||

कृत्वा तु तन् महाप्राज्ञः स भविष्यम् सह उत्तरम् । चिन्तयामास कोन्वेतत् प्रयुंजीयाद् इति प्रभुः ॥

kṛtvā tu tan mahāprājñaḥ sa bhaviṣyam saha uttaram | cintayāmāsa konvetat prayuṃjīyād iti prabhuḥ ||

तस्य चिन्तयामानस्य महर्षेर् भावितात्मनः । अगृह्णीताम् ततः पादौ मुनि वेषौ कुशी लवौ ॥

tasya cintayāmānasya maharṣer bhāvitātmanaḥ | agṛhṇītām tataḥ pādau muni veṣau kuśī lavau ||

कुशी लवौ तु धर्मज्ञौ राज पुत्रौ यशश्विनौ । भ्रातरौ स्वर संपन्नौ ददर्श आश्रम वासिनौ ॥

kuśī lavau tu dharmajñau rāja putrau yaśaśvinau | bhrātarau svara saṃpannau dadarśa āśrama vāsinau ||

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्टितौ । वेदोपबृंहणार्थाय तौ अग्राहयत प्रभुः ॥

sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭitau | vedopabṛṃhaṇārthāya tau agrāhayata prabhuḥ ||

काव्यम् रामायणम् कृत्स्नम् सीतायाः चरितम् महत् । पौलस्त्य वधम् इति एवम् चकार चरित व्रतः ॥

kāvyam rāmāyaṇam kṛtsnam sītāyāḥ caritam mahat | paulastya vadham iti evam cakāra carita vrataḥ ||

पाठ्ये गेये च मथुरम् प्रमाणैः त्रिभिर् अन्वितम् । जातिभिः सप्तभिः युक्तम् तन्त्री लय समन्वितम् ॥

pāṭhye geye ca mathuram pramāṇaiḥ tribhir anvitam | jātibhiḥ saptabhiḥ yuktam tantrī laya samanvitam ||

रसैः शृंगार करुण हास्य रौद्र भयानकैः । विरादिभी रसैर् युक्तम् काव्यम् एतत् अगायताम् ॥

rasaiḥ śṛṃgāra karuṇa hāsya raudra bhayānakaiḥ | virādibhī rasair yuktam kāvyam etat agāyatām ||

तौ तु गान्धर्व तत्त्वज्ञौ स्थान मूर्च्छन कोविदौ । भ्रातरौ स्वर संपन्नौ गन्धर्वाः इव रूपिणौ ॥

tau tu gāndharva tattvajñau sthāna mūrcchana kovidau | bhrātarau svara saṃpannau gandharvāḥ iva rūpiṇau ||

रूप लक्षण संपन्नौ मधुर स्वर भाषिणौ । बिंबात् इव उथीतौ बिंबौ राम देहात् तथा अपरौ ॥

rūpa lakṣaṇa saṃpannau madhura svara bhāṣiṇau | biṃbāt iva uthītau biṃbau rāma dehāt tathā aparau ||

तौ राज पुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यम् आख्यानम् उत्तमम् । वाचो विधेयम् तत् सर्वम् कृत्वा काव्यम् अनिन्दितौ ॥

tau rāja putrau kārtsnyena dharmyam ākhyānam uttamam | vāco vidheyam tat sarvam kṛtvā kāvyam aninditau ||

ऋषीणाम् च द्विजातीनाम् साधूनाम् च समागमे । यथा उपदेशम् तत्त्वज्ञौ जगतुः तौ समाहितौ ॥

ṛṣīṇām ca dvijātīnām sādhūnām ca samāgame | yathā upadeśam tattvajñau jagatuḥ tau samāhitau ||

महात्मनौ महाभागौ सर्व लक्ष्ण लक्षितौ । तौ कदाचित् समेतानाम् ऋषीणाम् भवित आत्मनाम् ॥

mahātmanau mahābhāgau sarva lakṣṇa lakṣitau | tau kadācit sametānām ṛṣīṇām bhavita ātmanām ||

मध्ये सभम् समीपस्थौ इदम् काव्यम् अगायताम् । तत् श्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्प पर्याकुलेक्षणाः ॥

madhye sabham samīpasthau idam kāvyam agāyatām | tat śrutvā munayaḥ sarve bāṣpa paryākulekṣaṇāḥ ||

साधु साध्विति ता ऊचुः परम् विस्मयम् आगताः । ते प्रीत मनसः सर्वे मुनयो धर्म वत्सलाः ॥

sādhu sādhviti tā ūcuḥ param vismayam āgatāḥ | te prīta manasaḥ sarve munayo dharma vatsalāḥ ||

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशी लवौ । अहो गीतस्य माधुर्यम् श्लोकानाम् च विशेषतः ॥

praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśī lavau | aho gītasya mādhuryam ślokānām ca viśeṣataḥ ||

चिरनिर्वृत्तम् अपि एतत् प्रत्यक्षम् इव दर्शितम् । प्रविश्य ता उभौ सुष्ठु तथा भावम् अगायताम् ॥

ciranirvṛttam api etat pratyakṣam iva darśitam | praviśya tā ubhau suṣṭhu tathā bhāvam agāyatām ||

सहितौ मधुरम् रक्तम् संपन्नम् स्वर संपदा । एवम् प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैः महर्षिभिः ॥

sahitau madhuram raktam saṃpannam svara saṃpadā | evam praśasyamānau tau tapaḥ ślāghyaiḥ maharṣibhiḥ ||

संरक्ततरम् अत्यर्थम् मधुरम् तौ अगायताम् । प्रीतः कश्चिन् मुनिः ताभ्याम् संस्थितः कलशम् ददौ ॥

saṃraktataram atyartham madhuram tau agāyatām | prītaḥ kaścin muniḥ tābhyām saṃsthitaḥ kalaśam dadau ||

प्रसन्नो वल्कलम् कश्चिद् ददौ ताभ्याम् महायशाः । अन्यः कृष्णाजिनम् अदद् यज्ञ सूत्रम् तथा अपरः ॥

prasanno valkalam kaścid dadau tābhyām mahāyaśāḥ | anyaḥ kṛṣṇājinam adad yajña sūtram tathā aparaḥ ||

कश्चित् कमण्डलुम् प्रदान् मौञ्जीम् अन्यो महामुनिः । ब्रुसीमन्यः तदा प्रादत् कौपीनम् अपरो मुनिः ॥

kaścit kamaṇḍalum pradān mauñjīm anyo mahāmuniḥ | brusīmanyaḥ tadā prādat kaupīnam aparo muniḥ ||

ताभ्याम् ददौ तदा हृष्टः कुठारम् अपरो मुनिः । काषायम् अपरो वस्त्रम् चीरम् अन्यो ददौ मुनिः ॥

tābhyām dadau tadā hṛṣṭaḥ kuṭhāram aparo muniḥ | kāṣāyam aparo vastram cīram anyo dadau muniḥ ||

जटाबन्धनम् अन्यः तु काष्ठ रज्जुम् मुदान्वितः । यज्ञ भाण्डम् ऋषिः कश्चित् काष्ठभारम् तथा परः ॥

jaṭābandhanam anyaḥ tu kāṣṭha rajjum mudānvitaḥ | yajña bhāṇḍam ṛṣiḥ kaścit kāṣṭhabhāram tathā paraḥ ||

औदुम्बरीम् ब्रुसीम् अन्यः स्वस्ति केचित् तदा अवदन् । आयुष्यम् अपरे प्राहुर् मुदा तत्र महर्षयः ॥

audumbarīm brusīm anyaḥ svasti kecit tadā avadan | āyuṣyam apare prāhur mudā tatra maharṣayaḥ ||

ददुः च एवम् वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः । आश्चर्यम् इदम् आख्यानम् मुनिना संप्रकीर्तितम् ॥

daduḥ ca evam varān sarve munayaḥ satyavādinaḥ | āścaryam idam ākhyānam muninā saṃprakīrtitam ||

परम् कवीनाम् आधारम् समाप्तम् च यथा क्रमम् । अभिगीतम् इदम् गीतम् सर्व गीतेषु कोविदौ ॥

param kavīnām ādhāram samāptam ca yathā kramam | abhigītam idam gītam sarva gīteṣu kovidau ||

आयुष्यम् पुष्टि जननम् सर्व श्रुति मनोहरम् । प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥

āyuṣyam puṣṭi jananam sarva śruti manoharam | praśasyamānau sarvatra kadācit tatra gāyakau ||

रथ्यासु राज मार्गेषु ददर्श भरताग्रजः । स्व वेश्म च आनीय ततो भ्रातरौ स कुशी लवौ ॥

rathyāsu rāja mārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ | sva veśma ca ānīya tato bhrātarau sa kuśī lavau ||

पूजयामास पुज अर्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः । आसीनः कांचने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥

pūjayāmāsa puja arhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ | āsīnaḥ kāṃcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ ||

उपोपविष्टैः सचिवैः भ्रातृभिः च समन्वित । दृष्ट्वा तु रूप संपन्नौ विनीतौ भ्रातरौ उभौ ॥

upopaviṣṭaiḥ sacivaiḥ bhrātṛbhiḥ ca samanvita | dṛṣṭvā tu rūpa saṃpannau vinītau bhrātarau ubhau ||

उवाच लक्ष्मणम् रामः शत्रुघ्नम् भरतम् तथा । श्रूयताम् एतद् आख्यानम् अनयोः देव वर्चसोः ॥

uvāca lakṣmaṇam rāmaḥ śatrughnam bharatam tathā | śrūyatām etad ākhyānam anayoḥ deva varcasoḥ ||

विचित्रार्थ पदम् सम्यक् गायकौ समचोदयत् । तौ च अपि मधुरम् रक्तम् स्वचित्तायत निःस्वनम् ॥

vicitrārtha padam samyak gāyakau samacodayat | tau ca api madhuram raktam svacittāyata niḥsvanam ||

तन्त्री लयवत् अत्यर्थम् विश्रुतार्थम् अगायताम् । ह्लादयत् सर्व गात्राणि मनांसि हृदयानि च । श्रोत्राश्रय सुखम् गेयम् तद् बभौ जनसंसदि ॥

tantrī layavat atyartham viśrutārtham agāyatām | hlādayat sarva gātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca | śrotrāśraya sukham geyam tad babhau janasaṃsadi ||

इमौ मुनी पार्थिव लक्षणान्वितौकुशी लवौ च एव महातपस्विनौ । ममा अपि तद् भूति करम् प्रचक्षतेमहानुभावम् चरितम् निबोधत ॥

imau munī pārthiva lakṣaṇānvitaukuśī lavau ca eva mahātapasvinau | mamā api tad bhūti karam pracakṣatemahānubhāvam caritam nibodhata ||

ततः तु तौ राम वचः प्रचोदितौअगायताम् मार्ग विधान संपदा । स च अपि रामः परिषद् गतः शनैर्बुभूषय आसक्तमना बभूव ॥

tataḥ tu tau rāma vacaḥ pracoditauagāyatām mārga vidhāna saṃpadā | sa ca api rāmaḥ pariṣad gataḥ śanairbubhūṣaya āsaktamanā babhūva ||