इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 1.30

Sarga 30

सर्गः 30

Sri Rama slays rakshasas and protects the sacrifice of Viswamitra

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 25 / 26Hindi allWord meanings 24 / 26Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
30.1VR-1-30-1

अथ तौ देश कालज्ञौ राजपुत्रौ अरिंदमौ । देशे काले च वाक्यज्ञौ अब्रूताम् कौशिकम् वचः ॥

atha tau deśa kālajñau rājaputrau ariṃdamau | deśe kāle ca vākyajñau abrūtām kauśikam vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenदेशकालज्ञौtwo knowledgeable persons with regard to time and placeअरिन्दमौsubduers of enemiesदेशेin a particular placeकाले चand timeवाक्यज्ञौknowers of speechतौbothराजपुत्रौtwo princesकौशिकम्addressing Visvamitraवच:wordsअब्रूताम्they spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus spoke the two princes to Viswamitra. They were conscious of place and time to speak and capable of conquering enemies.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर देश और काल को जानने वाले शत्रुदमन राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण जो देश और काल के अनुसार बोलने योग्य वचन के मर्मज्ञ थे, कौशिक मुनि से इस प्रकार बोले

Hinglish
30.2VR-1-30-2

भगवन् श्रोतुम् इच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ । संरक्षणीयौ तौ ब्रूहि न अतिवर्तेत तत् क्षणम् ॥

bhagavan śrotum icchāvo yasmin kāle niśācarau | saṃrakṣaṇīyau tau brūhi na ativarteta tat kṣaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भगवन्O Adorable oneब्रह्मन्O Brahmarshiतौ निशाचरौthose two rakshasasयस्मिन् कालेin whatever timeसंरक्षणीयौto be protectdश्रोतुम्to listenइच्छाव:we are both desirousतत् क्षणम्that momentनातिवर्तेतshall not pass away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O adorable Brahmarshi, we want to know around what time the rakshasas will make their appearance so that the sacrifice can be protected. Let not that moment pass".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भगवन् ! अब हम दोनों यह सुनना चाहते हैं कि किस समय उन दोनों निशाचरों का आक्रमण होता है? जब कि हमें उन दोनों को यज्ञ भूमि में आने से रोकना है,कहीं ऐसा न हो, असावधानी में ही वह समय हाथ से निकल जाय; अतः उसे बता दीजिये’

Hinglish
30.3VR-1-30-3

एवम् ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया । सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर् नृपात्मजौ ॥

evam bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā | sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsur nṛpātmajau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थौRama and Lakshmanaएवम्in this mannerब्रुवाणौspeaking thusयुयुत्सयाwith a desire to fight rakshasasत्वरमाणौwith eagernessनृपात्मजौtwo princesते मुनय:those sagesसर्वेallप्रीता:pleasedप्रशशंसु:extolled them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe sages (of the asrama) were very pleased. They extolled the princes of Kakustha dynasty, who were eager to fight the rakshasas.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसी बात कहकर युद्ध की इच्छा से उतावले हुए उन दोनों ककुत्स्थवंशी राजकुमारों की ओर देखकर वे सब मुनि बड़े प्रसन्न हुए और उन दोनों बन्धुओं की भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे

Hinglish
30.4VR-1-30-4

अद्य प्रभृति षट् रात्रम् रक्षतम् राघवौ युवाम् । दीक्षाम् गतो हि येष मुनिर् मौनित्वम् च गमिष्यति ॥

adya prabhṛti ṣaṭ rātram rakṣatam rāghavau yuvām | dīkṣām gato hi yeṣa munir maunitvam ca gamiṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवौRama and Lakshmanaयुवाम्both of youअद्यप्रभृतिfrom today onwardsषड्रात्रम्six nightsरक्षतम्you may protectएष: मुनि:this sage Visvamitraदीक्षाम्initiation ceremonyगत:has enteredमौनित्वं चstrict silence alsoगमिष्यतिwill attain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O sons of Raghu's lineage protect the sacrifice for six nights from today. With the ceremoney initiated, the sage would observe silence said the inmates".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे बोले—’ये मुनिवर विश्वामित्रजी यज्ञ की दीक्षा ले चुके हैं; अतः अब मौन रहेंगे आप दोनों रघुवंशी वीर सावधान होकर आज से छः रातों तक इनके यज्ञ की रक्षा करते रहें’

Hinglish
30.5VR-1-30-5

तौ तु तद् वचनम् श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ । अनिद्रौ षट् अहोरात्रम् तपोवनम् अरक्षताम् ॥

tau tu tad vacanam śrutvā rājaputrau yaśasvinau | anidrau ṣaṭ ahorātram tapovanam arakṣatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यशस्विनौthe two illustriousतौ राजपुत्रौthe two princesतत् वचनम्those wordsश्रुत्वाhaving heardषडहोरात्रम्six days and six nightsअनिद्रौwithout sleepतपोवनम्Tapovanaअरक्षताम्protected.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt these words of the sages the illustrious princes got ready to protect the tapovana for six days and six nights without sleep.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मुनियोंका यह वचन सुनकर वे दोनों यशस्वी राजकुमार लगातार छः दिन और छः रात तक उस तपोवन की रक्षा करते रहे; इस बीच में उन्होंने नींद भी नहीं ली

Hinglish
30.6VR-1-30-6

उपासाम् चक्रतुर् वीरौ यत्तौ परम धन्विनौ । ररक्षतुर् मुनिवरम् विश्वामित्रम् अरिंदमौ ॥

upāsām cakratur vīrau yattau parama dhanvinau | rarakṣatur munivaram viśvāmitram ariṃdamau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परमधन्विनौtwo mighty archersवीरौtwo heroesयत्तौfully equippedउपासाञ्चक्रतु:attended upon the sacrificeअरिन्दमौtwo destroyers of enemiesविश्वामित्रम् मुनिवरम्Visvamitra maharshiररक्षतु:protected.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe two mighty, heroic archers (Rama and Lakshmana), destroyers of enemies attended upon the sacrifice in order to protect sage Viswamitra.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)शत्रुओं का दमन करने वाले वे परम धनुर्धर वीर सतत सावधान रहकर मुनिवर विश्वामित्र के पास खड़े हो उनकी (और उनके यज्ञ की) रक्षा में लगे रहे

Hinglish
30.7VR-1-30-7

अथ काले गते तस्मिन् षष्ठे अहनि तदा आगते । सौमित्रम् अब्रवीद् रामो यत्तो भव समाहितः ॥

atha kāle gate tasmin ṣaṣṭhe ahani tadā āgate | saumitram abravīd rāmo yatto bhava samāhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenतस्मिन् कालेwhen that periodगतेhad lapsedषष्ठेwhen the sixthअहनिdayसमागतेhad approachedराम:Ramaसौमित्रिम्addressing Lakshmanaयत्त:be readyसमाहित: भवbe vigilantअब्रनवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTime passed. When the sixth day arrived Rama cautioned Lakshmana to be vigilant.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार कुछ काल बीत जाने पर जब छठा दिन आया, तब श्रीराम ने सुमित्राकुमार लक्ष्मण से कहा —’सुमित्रानन्दन! तुम अपने चित्त को एकाग्र करके सावधान हो जाओ’

Hinglish
30.8VR-1-30-8

रामस्य एवम् ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया । प्रजज्वाल ततो वेदिः स उपाध्याय पुरोहिता ॥

rāmasya evam bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā | prajajvāla tato vediḥ sa upādhyāya purohitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
युयुत्सयाwith a keen desire to fightत्वरितस्यeagerly awaitingरामस्यRamaएवम्in this mannerब्रुवाणस्यwhile speakingतत:thereafterसोपाध्यायपुरोहिताsurrounded by officiating priests and spiritual guides(reciters of the sacred hymns)वेदि:sacrificial altarप्रजज्वालinflammed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile he was fracing up for a fight, the fire on the sacrificial altar with the officiating priests and spiritual guides suddenly brightened.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)युद्ध की इच्छा से शीघ्रता करते हुए श्रीराम इस प्रकार कह ही रहे थे कि उपाध्याय (ब्रह्मा), पुरोहित (उपद्रष्टा) तथा अन्यान्य ऋत्विजों से घिरी हुई यज्ञ की वेदी सहसा प्रज्वलित हो उठी (वेदी का यह जलना राक्षसों के आगमन का सूचक उत्पात था)

Hinglish
30.9VR-1-30-9

स दर्भ चमस स्रुक्का स समित् कुसुमोच्चया । विश्वामित्रेण सहिता वेदिः जज्वाल स ऋत्विजा ॥

sa darbha camasa srukkā sa samit kusumoccayā | viśvāmitreṇa sahitā vediḥ jajvāla sa ṛtvijā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सदर्भचमसस्रुक्काalong with kusa grass,the ladles and square vessels(used in the sacrifice out of which all the worshippers at a sacrifice drink the juice)ससमित्कुसुमोच्चयाalong with bundles of sticks used in the sacrificial fire and collection of flowersविश्वामित्रेण सहिताalong with Visvamitraसर्त्विजाalong with officiating priestsवेदि:altarजज्वालgot inflammed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe altar with Viswamitra and the officiating priests, kusa grass, ladles and square vessels, bundles of sticks and flowers, (used in the sacrificfial fire) got brightened up.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसके बाद कुश, चमस, मुक्, समिधा और फूलों के ढेरसे सुशोभित होनेवाली विश्वामित्र तथा ऋत्विजों सहित जो यज्ञ की वेदी थी, उसपर आहवनीय अग्नि प्रज्वलित हुई (अग्नि का यह प्रज्वलन यज्ञ के उद्देश्य से हुआ था)

Hinglish
30.10VR-1-30-10

मंत्रवत् च यथा न्यायम् यज्ञो असौ संप्रवर्तते । आकाशे च महान् शब्दः प्रादुर् आसीत् भयानकः ॥

maṃtravat ca yathā nyāyam yajño asau saṃpravartate | ākāśe ca mahān śabdaḥ prādur āsīt bhayānakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
असौ यज्ञ:this sacrificeमन्त्रवत्in accordance with mantrasयथान्यायम्properlyसम्प्रवर्ततेwas being performedआकाशेin the skyभयानक:causing fearमहान् शब्द:great soundप्रादुरासीत्emerged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile the sacrifice was being performed in accordance with mantras, a great sound causing fear emerged from the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर तो शास्त्रीय विधि के अनुसार वेद-मन्त्रों के उच्चारणपूर्वक उस यज्ञ का कार्य आरम्भ हुआ। इसी समय आकाश में बड़े जोर का शब्द हुआ, जो बड़ा ही भयानक था

Hinglish
30.11VR-1-30-11

आवार्य गगनम् मेघो यथा प्रावृषि दृश्यते । तथा मायाम् विकुर्वाणौ राक्षसौ अभ्यधावताम् ॥

āvārya gaganam megho yathā prāvṛṣi dṛśyate | tathā māyām vikurvāṇau rākṣasau abhyadhāvatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रावृषिin the rainy seasonनिर्गत:originatedमेघ:cloudsयथाlikeतथाsimilarlyगगनम्skyआवार्यhaving coveredराक्षसौtwo rakshasasमायाम्illusionविकुर्वाणौdisplayingअभ्यधावताम्came running.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike the clouds in the rainy season, the two rakshasas (Maricha and Subahu), covering the sky through their power of illusion, came running (to the sacrificial place).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे वर्षाकाल में मेघों की घटा सारे आकाश को घेरकर छायी हुई दिखायी देती है, उसी प्रकार मारीच और सुबाहु नामक राक्षस सब ओर अपनी माया फैलाते हुए यज्ञमण्डप की ओर दौड़े आ रहे थे। उनके अनुचर भी साथ थे। उन भयंकर राक्षसों ने वहाँ आकर रक्त की धाराएँ बरसाना आरम्भ कर दिया

This Hindi translation covers verses 30.11–30.12 together.

Hinglish
30.12VR-1-30-12

मारीचः च सुबाहुः च तयोर् अनुचराः तथा । आगम्य भीम संकाशा रुधिर ओघान् अवासृजन् ॥

mārīcaḥ ca subāhuḥ ca tayor anucarāḥ tathā | āgamya bhīma saṃkāśā rudhira oghān avāsṛjan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भीमसङ्काशाfearful appearanceमारीचश्चMarichaसुबाहश्चSubahuतयो:theirये अनुचरा:those of the followersआगम्यhaving arrivedरुधिरौघम्streams of bloodअवासृजन्rained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMaricha and Subahu of fearful appearance arrived with their followers and rained streams of blood (on the sacrificial altar).

HinglishHindi is translated together with verse 30.11
30.13VR-1-30-13

ताम् तेन रुधिर ओघेण वेदीम् वीक्ष्य समुक्षिताम् । सहसा अभिद्रुतो रामः तान् अपश्यत् ततो दिवि ॥

tām tena rudhira ogheṇa vedīm vīkṣya samukṣitām | sahasā abhidruto rāmaḥ tān apaśyat tato divi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेन रुधिरौघेणby that stream of bloodमण्डिताdrenchedसा वेदि:that sacrificial altarजज्वालinflammedतत:thenसहसाimmediatelyअभिद्रुत:rushed forwardराम:Ramaदिविin the skyतान्themअपश्यत्beheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetFlames rose on the sacrificial altar drenched by the stream of blood. Immediately Rama rushed forward and beheld them in the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रक्त के उस प्रवाह से यज्ञ-वेदी के आस-पास की भूमि को भीगी हुई देख श्रीरामचन्द्र जी सहसा दौड़े और इधर-उधर दृष्टि डालने पर उन्होंने उन राक्षसों को आकाश में स्थित देखा। मारीच और सुबाहुको सहसा आते देख कमलनयन श्रीराम ने लक्ष्मण की ओर देखकर कहा-

This Hindi translation covers verses 30.13–30.14 together.

Hinglish
30.14VR-1-30-14

तौ आपतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीव लोचनः । लक्ष्मणम् तौ अभिसंप्रेक्ष्य रामो वचनम् अब्रवीत् ॥

tau āpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīva locanaḥ | lakṣmaṇam tau abhisaṃprekṣya rāmo vacanam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजीवलोचन:the lotuseyedराम:Ramaसहसाsuddenlyआपतन्तौadvancing towardsतौthemदृष्ट्वाhaving seenलक्ष्मणम्addressing Lakshmanaअभिसम्प्रेक्ष्यfixing his sight at himवचनम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving seen them (Maricha and Subahu) suddenly advancing the lotuseyed Rama gazed at Lakshmana and said:

HinglishHindi is translated together with verse 30.13
30.15VR-1-30-15

पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशित अशनान् । मानवास्त्र समाधूतान् अनिलेन यथा घनान् ॥

paśya lakṣmaṇa durvṛttān rākṣasān piśita aśanān | mānavāstra samādhūtān anilena yathā ghanān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणO Lakshmanaदुर्वृत्तान्wicked behaviouredपिशिताशनान्human flesh eatersराक्षसान्rakshasasअनिलेनby windघनान् यथाlike cloudsमानवास्त्रसमाधूतान्scattered away by Manava astraपश्यbehold.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lakshmana, behold, by manavaastra I shall chase, like clouds scattered by winds those wicked rakshasas who eat human flesh".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! वह देखो, मांस भक्षण करने वाले दुराचारी राक्षस आ पहुँचे, मैं मानवास्त्रसे इन सबको उसी प्रकार मार भगाऊँगा, जैसे वायु के वेग से बादल छिन्न-भिन्न हो जाते हैं। मेरे इस कथनमें तनिक भी संदेह नहीं है,ऐसे कायरों को मैं मारना नहीं चाहता’

Hinglish
30.16VR-1-30-16

करिष्यामि न संदेहो न उत्सहे हन्तुम् ईदृशान् । इति उक्त्वा वचनम् रामः चापे संधाय वेगवान् ॥

kariṣyāmi na saṃdeho na utsahe hantum īdṛśān | iti uktvā vacanam rāmaḥ cāpe saṃdhāya vegavān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघव:Ramaपरमोदारम्greatly powerfulपरमभास्वरम्highly effulgentमानवम्Manavaअस्त्रम्astraपरमक्रुद्ध:exceedingly furiousमारीचोरसिin the chest of Marichaचिक्षेपhurled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe inflamed Rama hurled the highly powerful and effulgent Manavaastra on the chest of Maricha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहकर वेगशाली श्रीराम ने अपने धनुष पर परम उदार मानवास्त्रका संधान किया। वह अस्त्र अत्यन्त तेजस्वी था। श्रीरामने बड़े रोष में भरकर मारीच की छाती में उस बाण का प्रहार किया

This Hindi translation covers verses 30.16–30.17 together.

Hinglish
30.17VR-1-30-17

मानवम् परम उदारम् अस्त्रम् परम भास्वरम् । चिक्षेप परम क्रुद्धो मारीच उरसि राघवः ॥

mānavam parama udāram astram parama bhāsvaram | cikṣepa parama kruddho mārīca urasi rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेनby thatमानवेनManavaपरमास्त्रेणpowerful astraसमाहित:smittenस:he, Marichaसम्पूर्णम्completely at a distance ofयोजनशतम्hundred yojanasसागरसम्प्लवेin the surging high seasक्षिप्त:was cast away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSmitten by that powerful Manavaastra, Maricha was thrown to a full distance of hundred yojanas into the surging high seas.

HinglishHindi is translated together with verse 30.16
30.18VR-1-30-18

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः । संपूर्णम् योजन शतम् क्षिप्तः सागर संप्लवे ॥

sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ | saṃpūrṇam yojana śatam kṣiptaḥ sāgara saṃplave ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शीतेषु बलताडितम्beaten by the power of that cool astraविचेतनम्without sensesविघूर्णन्त म्reelingनिरस्तम्thrown at a distanceमारीचम्Marichaदृश्यhaving seenराम:Ramaलक्ष्मणम्addressing Lakshmanaअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving seen Maricha beaten by the power of that coolarrowed astra, thrown to a distance, reeling and lying unconscious, Rama spoke to Lakshmana:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस उत्तम मानवास्त्र का गहरा आघात लगने से मारीच पूरे सौ योजन की दूरी पर समुद्र के जल में जा गिरा

Hinglish
30.19VR-1-30-19

विचेतनम् विघूर्णन्तम् शीतेषु बल पीडितम् । निरस्तम् दृश्य मारीचम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

vicetanam vighūrṇantam śīteṣu bala pīḍitam | nirastam dṛśya mārīcam rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणO Lakshmanaधर्मसंहितम्associated with righteousnessमानवं शीतेषुम्Manava astra employing cool arrowपश्यbeholdएनं मोहयित्वाmaking him unconsciousनयतिis carrying awayप्राणै:with his lifeन व्ययुज्यतhe is not separated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lakshmana behold this Manavaastra associated with righteousness employing a cool arrow, which carries him away by making him unconscious and yet not taking his life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)शीतेषु नामक मानवास्त्र से पीड़ित हो मारीच अचेत-सा होकर चक्कर काटता हुआ दूर चला जा रहा है यह देख श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा-

Hinglish
30.20VR-1-30-20

पश्य लक्ष्मण शीतेषुम् मानवम् मनु संहितम् । मोहयित्वा नयति एनम् न च प्राणैर् व्ययुज्यत ॥

paśya lakṣmaṇa śīteṣum mānavam manu saṃhitam | mohayitvā nayati enam na ca prāṇair vyayujyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निर्घृणान्mercilessदुष्टचारिण:of wicked behaviourपापकर्मस्थान्doers of sinful actsयज्ञघ्नान्destroyers of sacrificesरुधिराशनान्blood-thirstyइमान् राक्षसानपिthese rakshasas alsoवधिष्यामिI will slay them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I shall slay these merciless, wicked, doers of sinful acts, destroyers of sacrifices and blood-thirsty rakshasas ".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! देखो, मनु के द्वारा प्रयुक्त शीतेषु नामक मानवास्त्र इस राक्षस को मूर्छित करके दूर लिये जा रहा है, किंतु उसके प्राण नहीं ले रहा है

Hinglish
30.21VR-1-30-21

इमान् अपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्ट चारिणः । राक्षसान् पाप कर्मस्थान् यज्ञ घ्नान् रुधिर अशनान् ॥

imān api vadhiṣyāmi nirghṛṇān duṣṭa cāriṇaḥ | rākṣasān pāpa karmasthān yajña ghnān rudhira aśanān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत:thenराम:Ramaदिव्यम्celestialअद्भुतम्marvellousआग्नेयास्त्रम्Agneya weaponसङ्गृह्यhaving takenसुबाहूरसिin the chest of Subahuचिक्षेपhurledस:heविद्ध:having been struck downभुविon the groundप्रापतत्fell down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Rama took hold of the celestial, marvellous Agneya weapon and hurled it into the chest of Subahu. Struck, Subahuhe fell down on the ground.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अब यज्ञ में विघ्न डालने वाले इन दूसरे निर्दय, दुराचारी, पापकर्मी एवं रक्तभोजी राक्षसों को भी मार गिराता हूँ’

Hinglish
30.22VR-1-30-22

इति उक्त्वा लक्ष्मणम् च अशु लाघवम् दर्शयन् इव । संगृह्य सुमहत् च अस्त्रम् आग्नेयम् रघुनंदनः । सुबाहु उरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतत् भुवि ॥

iti uktvā lakṣmaṇam ca aśu lāghavam darśayan iva | saṃgṛhya sumahat ca astram āgneyam raghunaṃdanaḥ | subāhu urasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatat bhuvi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महायशा:illustriousपरमोदार:highly generousराघव:Ramaमुनीनाम्for Asceticsमुदम्delightआवहन्causingवायव्यम्Vayavya weaponआदायseizingशेषान्remainingनिजघानkilled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIllustrious and highly generous Rama killed the remaining rakshasas with the Vayavya weapon to the delight of the ascetics.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण से ऐसा कहकर रघुनन्दन श्रीराम ने अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए-से शीघ्र ही महान् आग्नेयास्त्र का संधान करके उसे सुबाहु की छाती पर चलाया । उसकी चोट लगते ही वह मरकर पृथ्वी पर गिर पड़ा। फिर महायशस्वी परम उदार रघुवीर ने वायव्यास्त्र लेकर शेष निशाचरों का भी संहार कर डाला और मुनियों को परम आनन्द प्रदान किया

This Hindi translation covers verses 30.22–30.23 together.

Hinglish
30.23VR-1-30-23

शेषान् वायव्यम् आदाय निजघान महायशाः । राघवः परमोदारो मुनीनाम् मुदम् आवहन् ॥

śeṣān vāyavyam ādāya nijaghāna mahāyaśāḥ | rāghavaḥ paramodāro munīnām mudam āvahan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रघुनन्दन:Ramaयज्ञघ्नान्obstructors of sacrificeराक्षसान्rakshasasसर्वान्allहत्वाhaving killedपुराformerlyविजयेwhen victoriousइन्द्र: यथाlike Indraतत्रthereऋषिभि:by saintsपूजित:was worshipped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving killed the rakshasas, obstructors of sacrifices, Rama was worshipped by the hermits like Indra was honoured in the past when he was victorious.

HinglishHindi is translated together with verse 30.22
30.24VR-1-30-24

स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञ घ्नान् रघुनंदनः । ऋषिभिः पूजितः तत्र यथा इन्द्रो विजये पुरा ॥

sa hatvā rākṣasān sarvān yajña ghnān raghunaṃdanaḥ | ṛṣibhiḥ pūjitaḥ tatra yathā indro vijaye purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterयज्ञेwhen the sacrificeसमाप्तेwas completedविश्वामित्र: महामुनि:maharshi Visvamitraनिरीतिका:दिश:all the directions bereft of evilsदृष्टवाafter beholdingकाकुत्स्थम्addressing Ramaइदम्these wordsअब्रवीत्uttered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, when the sacrifice was completed, maharshi Viswamitra beholding all the directions bereft of evils, said to Rama:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार रघुकुलनन्दन श्रीराम यज्ञ में विघ्न डालने वाले समस्त राक्षसों का वध करके वहाँ ऋषियों द्वारा उसी प्रकार सम्मानित हुए जैसे पूर्वकाल में देवराज इन्द्र असुरों पर विजय पाकर महर्षियों द्वारा पूजित हुए थे

Hinglish
30.25VR-1-30-25

अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् ॥

atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ | nirītikā diśo dṛṣṭvā kākutstham idam abravīt ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I have attained my end, mighty-armed one. By you the word of your teacher has been fulfilled, and this Siddhashrama, O hero of great renown, has been made true to its name." Having thus praised Rama, he performed the twilight rite with the two of them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यज्ञ समाप्त होने पर महामुनि विश्वामित्र ने सम्पूर्ण दिशाओं को विघ्न-बाधाओं से रहित देख श्रीरामचन्द्रजीसे कहा-

Word meaningsHinglish
30.26VR-1-30-26

कृतार्थो अस्मि महाबाहो कृतम् गुरु वचः त्वया । सिद्धाश्रमम् इदम् सत्यम् कृतम् वीर महायशः । स हि रामम् प्रशस्य एवम् ताभ्याम् संध्याम् उपागमत् ॥

kṛtārtho asmi mahābāho kṛtam guru vacaḥ tvayā | siddhāśramam idam satyam kṛtam vīra mahāyaśaḥ | sa hi rāmam praśasya evam tābhyām saṃdhyām upāgamat ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहो! मैं तुम्हें पाकर कृतार्थ हो गया। तुमने गुरु की आज्ञा का पूर्णरूप से पालन किया। महायशस्वी वीर! तुमने इस सिद्धाश्रम का नाम सार्थक कर दिया।’ इस प्रकार श्रीरामचन्द्रजी की प्रशंसा करके मुनि ने उन दोनों भाइयों के साथ संध्योपासना की

Word meaningsEnglishHinglish