Sarga 17

पुत्रत्वम् तु गते विष्णौ राज्ञः तस्य महात्मनः । उवाच देवताः सर्वाः स्वयंभूः भगवान् इदम् ॥

putratvam tu gate viṣṇau rājñaḥ tasya mahātmanaḥ | uvāca devatāḥ sarvāḥ svayaṃbhūḥ bhagavān idam ||

सत्य संधस्य वीरस्य सर्वेषाम् नो हितैषिणः । विष्णोः सहायान् बलिनः सृजध्वम् काम रूपिणः ॥

satya saṃdhasya vīrasya sarveṣām no hitaiṣiṇaḥ | viṣṇoḥ sahāyān balinaḥ sṛjadhvam kāma rūpiṇaḥ ||

माया विदः च शूराम् च वायु वेग समान् जवे । नयज्ञान् बुद्धि संपन्नान् विष्णु तुल्य पराक्रमान् ॥

māyā vidaḥ ca śūrām ca vāyu vega samān jave | nayajñān buddhi saṃpannān viṣṇu tulya parākramān ||

असंहार्यान् उपायज्ञान् दिव्य संहनन अन्वितान् । सर्व अस्त्र गुण संपन्नानन् अमृत प्राशनान् इव ॥

asaṃhāryān upāyajñān divya saṃhanana anvitān | sarva astra guṇa saṃpannānan amṛta prāśanān iva ||

अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वाणाम् तनूषु च । यक्ष पन्नग कन्यासु ऋक्ष विद्याधरीषु च ॥

apsarassu ca mukhyāsu gandharvāṇām tanūṣu ca | yakṣa pannaga kanyāsu ṛkṣa vidyādharīṣu ca ||

किंनरीणाम् च गात्रेषु वानरीनाम् तनूसु च । सृजध्वम् हरि रूपेण पुत्रान् तुल्य पराक्रमान् ॥

kiṃnarīṇām ca gātreṣu vānarīnām tanūsu ca | sṛjadhvam hari rūpeṇa putrān tulya parākramān ||

पूर्वम् एव मया सृष्टो जांबवान् ऋक्ष पुङ्गवः । जृंभमाणस्य सहसा मम वक्रात् अजायत ॥

pūrvam eva mayā sṛṣṭo jāṃbavān ṛkṣa puṅgavaḥ | jṛṃbhamāṇasya sahasā mama vakrāt ajāyata ||

ते तथा उक्ताः भगवता तत् प्रति श्रुत्य शासनम् । जनयामासुः एवम् ते पुत्रान् वानर रूपिणः ॥

te tathā uktāḥ bhagavatā tat prati śrutya śāsanam | janayāmāsuḥ evam te putrān vānara rūpiṇaḥ ||

ऋषयः च महात्मानः सिद्ध विद्याधर उरगाः । चारणाः च सुतान् वीरान् ससृजुः वन चारिणः ॥

ṛṣayaḥ ca mahātmānaḥ siddha vidyādhara uragāḥ | cāraṇāḥ ca sutān vīrān sasṛjuḥ vana cāriṇaḥ ||

वानरेन्द्रम् महेन्द्र आभम् इन्द्रः वालिनम् आत्मजम् । सुग्रीवम् जनयामास तपनः तपताम् वरः ॥

vānarendram mahendra ābham indraḥ vālinam ātmajam | sugrīvam janayāmāsa tapanaḥ tapatām varaḥ ||

बृहस्पतिः तु अजनयत् तारम् नाम महा कपिम् । सर्व वानर मुख्यानाम् बुद्धिमन्तम् अनुत्तमम् ॥

bṛhaspatiḥ tu ajanayat tāram nāma mahā kapim | sarva vānara mukhyānām buddhimantam anuttamam ||

धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः । विश्वकर्मा तु अजनयन् नलम् नाम महा कपिम् ॥

dhanadasya sutaḥ śrīmān vānaro gandhamādanaḥ | viśvakarmā tu ajanayan nalam nāma mahā kapim ||

पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलः अग्नि सदृश प्रभः । तेजसा यशसा वीर्यात् अत्यरिच्यत वीर्यवान् ॥

pāvakasya sutaḥ śrīmān nīlaḥ agni sadṛśa prabhaḥ | tejasā yaśasā vīryāt atyaricyata vīryavān ||

रूप द्रविण संपन्नौ अश्विनौ रूपसंमतौ । मैन्दम् च द्विविदम् च एव जनयामासतुः स्वयम् ॥

rūpa draviṇa saṃpannau aśvinau rūpasaṃmatau | maindam ca dvividam ca eva janayāmāsatuḥ svayam ||

वरुणो जनयामास सुषेणम् नाम वानरम् । शरभम् जनयामास पर्जन्यः तु महाबलः ॥

varuṇo janayāmāsa suṣeṇam nāma vānaram | śarabham janayāmāsa parjanyaḥ tu mahābalaḥ ||

मारुतस्य औरसः श्रीमान् हनुमान् नाम वानरः । वज्र संहननोपेतो वैनतेय समः जवे ॥

mārutasya aurasaḥ śrīmān hanumān nāma vānaraḥ | vajra saṃhananopeto vainateya samaḥ jave ||

सर्व वानर मुख्येषु बुद्धिमान् बलवान् अपि । ते सृष्टा बहु साहस्रा दशग्रीव वधे उद्यताः ॥

sarva vānara mukhyeṣu buddhimān balavān api | te sṛṣṭā bahu sāhasrā daśagrīva vadhe udyatāḥ ||

अप्रमेय बला वीरा विक्रान्ताः काम रूपिणः । ते गज अचल संकाशा वपुष्मंतो महाबलाः ॥

aprameya balā vīrā vikrāntāḥ kāma rūpiṇaḥ | te gaja acala saṃkāśā vapuṣmaṃto mahābalāḥ ||

ऋक्ष वानर गोपुच्छाः क्षिप्रम् एव अभिजज्ञिरे । यस्य देवस्य यद् रूपम् वेषो यः च पराक्रमः ॥

ṛkṣa vānara gopucchāḥ kṣipram eva abhijajñire | yasya devasya yad rūpam veṣo yaḥ ca parākramaḥ ||

अजायत समम् तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् । गोलान्गूलेषु च उत्पन्नाः किंचिद् उन्नत विक्रमाः ॥

ajāyata samam tena tasya tasya pṛthak pṛthak | golāngūleṣu ca utpannāḥ kiṃcid unnata vikramāḥ ||

ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किंनरीषु च । देवा महर्षि गन्धर्वाः तार्क्ष्य यक्षा यशस्विनः ॥

ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kiṃnarīṣu ca | devā maharṣi gandharvāḥ tārkṣya yakṣā yaśasvinaḥ ||

नागाः किम्पुरुषाः च एव सिद्ध विद्याधर उरगाः । बहवो जनयामासुः हृष्टाः तत्र सहस्रशः ॥

nāgāḥ kimpuruṣāḥ ca eva siddha vidyādhara uragāḥ | bahavo janayāmāsuḥ hṛṣṭāḥ tatra sahasraśaḥ ||

चारणाः च सुतान् वीरान् ससृजुः वन चारिणः । वानरान् सु महाकायान् सर्वान् वै वन चारिणः ॥

cāraṇāḥ ca sutān vīrān sasṛjuḥ vana cāriṇaḥ | vānarān su mahākāyān sarvān vai vana cāriṇaḥ ||

अप्सरस्सु च मुख्यासु तदा विद्यधरीषु च । नाग कन्यासु च तदा गन्धर्वीणाम् तनूषु च । काम रूप बलोपेता यथा काम विचारिणः ॥

apsarassu ca mukhyāsu tadā vidyadharīṣu ca | nāga kanyāsu ca tadā gandharvīṇām tanūṣu ca | kāma rūpa balopetā yathā kāma vicāriṇaḥ ||

सिंह शार्दूल सदृशा दर्पेण च बलेन च । शिला प्रहरणाः सर्वे सर्वे पर्वत योधिनः ॥

siṃha śārdūla sadṛśā darpeṇa ca balena ca | śilā praharaṇāḥ sarve sarve parvata yodhinaḥ ||

नख दन्ष्ट्र आयुधाः सर्वे सर्वे सर्व अस्त्र कोविदाः । विचाल येयुः शैलेन्द्रान् भेद येयुः स्थिरान् द्रुमान् ॥

nakha danṣṭra āyudhāḥ sarve sarve sarva astra kovidāḥ | vicāla yeyuḥ śailendrān bheda yeyuḥ sthirān drumān ||

क्षोभ येयुः च वेगेन समुद्रम् सरिताम् पतिम् । दार येयुः क्षितिम् पद्भ्याम् आप्लवेयुः महा अर्णवन् ॥

kṣobha yeyuḥ ca vegena samudram saritām patim | dāra yeyuḥ kṣitim padbhyām āplaveyuḥ mahā arṇavan ||

नभस्थलम् विशेयुर् च गृह्णीयुर् अपि तोयदान् । गृह्णीयुर् अपि मातंगान् मत्तान् प्रव्रजतो वने ॥

nabhasthalam viśeyur ca gṛhṇīyur api toyadān | gṛhṇīyur api mātaṃgān mattān pravrajato vane ||

नर्दमानाः च नादेन पात येयुः विहंगमान् । ईदृशानाम् प्रसूतानि हरीणाम् काम रूपिणाम् ॥

nardamānāḥ ca nādena pāta yeyuḥ vihaṃgamān | īdṛśānām prasūtāni harīṇām kāma rūpiṇām ||

शतम् शत सहस्राणि यूथपानाम् महात्मनाम् । ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणाम् हरियूथपाः ॥

śatam śata sahasrāṇi yūthapānām mahātmanām | te pradhāneṣu yūtheṣu harīṇām hariyūthapāḥ ||

बभूवुर् यूथप श्रेष्ठान् वीराम् च अजनयन् हरीन् । अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थान् उपतस्थुः सहस्रशः ॥

babhūvur yūthapa śreṣṭhān vīrām ca ajanayan harīn | anye ṛkṣavataḥ prasthān upatasthuḥ sahasraśaḥ ||

अन्ये नाना विधान् शैलान् काननानि च भेजिरे । सूर्य पुत्रम् च सुग्रीवम् शक्र पुत्रम् च वालिनम् ॥

anye nānā vidhān śailān kānanāni ca bhejire | sūrya putram ca sugrīvam śakra putram ca vālinam ||

भ्रातरौ उपतस्थुः ते सर्वे च हरि यूथपाअः । नलम् नीलम् हनूमन्तम् अन्यांश्च हरि यूथपान् ॥

bhrātarau upatasthuḥ te sarve ca hari yūthapāaḥ | nalam nīlam hanūmantam anyāṃśca hari yūthapān ||

ते तार्क्ष्य बल संपन्नाः सर्वे युद्ध विशारदाः । विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंह व्याघ्र महोरगान् ॥

te tārkṣya bala saṃpannāḥ sarve yuddha viśāradāḥ | vicaranto'rdayan sarvān siṃha vyāghra mahoragān ||

महाबलो महाबाहुः वाली विपुल विक्रमः । जुगोप भुज वीर्येण ऋक्ष गोपुच्छ वानरान् ॥

mahābalo mahābāhuḥ vālī vipula vikramaḥ | jugopa bhuja vīryeṇa ṛkṣa gopuccha vānarān ||

तैः इयम् पृध्वी शूरैः सपर्वत वन अर्णवा । कीर्णा विविध संस्थानैः नाना व्यंजन लक्षणैः ॥

taiḥ iyam pṛdhvī śūraiḥ saparvata vana arṇavā | kīrṇā vividha saṃsthānaiḥ nānā vyaṃjana lakṣaṇaiḥ ||

तैः मेघ बृन्दाचल कूट संनिभैःमहाबलैः वानर यूथप अधिपैः । बभूव भूः भीम शरीर रूपैःसमावृता राम सहाय हेतोः ॥

taiḥ megha bṛndācala kūṭa saṃnibhaiḥmahābalaiḥ vānara yūthapa adhipaiḥ | babhūva bhūḥ bhīma śarīra rūpaiḥsamāvṛtā rāma sahāya hetoḥ ||