Sarga 16

ततो नारायणो देवो विषुणुः नियुक्तः सुर सत्तमैः । जानन् अपि सुरान् एवम् श्लक्ष्णम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tato nārāyaṇo devo viṣuṇuḥ niyuktaḥ sura sattamaiḥ | jānan api surān evam ślakṣṇam vacanam abravīt ||

उपायः को वधे तस्य राक्ष्साधिपतेः सुराः । यम् अहम् तम् समास्थाय निहन्याम् ऋषि कण्टकम् ॥

upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣsādhipateḥ surāḥ | yam aham tam samāsthāya nihanyām ṛṣi kaṇṭakam ||

एवम् उक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुः विष्णुम् अव्ययम् । मानुषम् रूपम् आस्थाय रावणम् जहि संयुगे ॥

evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcuḥ viṣṇum avyayam | mānuṣam rūpam āsthāya rāvaṇam jahi saṃyuge ||

स हि तेपे तपः तीव्रम् दीर्घ कालम् अरिंदम । येन तुष्टोऽभवत् ब्रह्मा लोक कृत् लोक पूर्वजः ॥

sa hi tepe tapaḥ tīvram dīrgha kālam ariṃdama | yena tuṣṭo'bhavat brahmā loka kṛt loka pūrvajaḥ ||

सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरम् प्रभुः । नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयम् न अन्यत्र मानुषात् ॥

santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varam prabhuḥ | nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayam na anyatra mānuṣāt ||

अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः । एवम् पितामहात् तस्मात् वरदानेन गर्वितः ॥

avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ | evam pitāmahāt tasmāt varadānena garvitaḥ ||

उत्सादयति लोकान् त्रीईन् स्त्रियः च अपि अपकर्षति । तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥

utsādayati lokān trīīn striyaḥ ca api apakarṣati | tasmāt tasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa ||

इति एतत् वचनम् श्रुत्वा सुराणाम् विष्णुः आत्मवान् । पितरम् रोचयामास तदा दशरथम् नृपम् ॥

iti etat vacanam śrutvā surāṇām viṣṇuḥ ātmavān | pitaram rocayāmāsa tadā daśaratham nṛpam ||

स च अपि अपुत्रो नृपतिः तस्मिन् काले महाद्युतिः । अयजत् पुत्रियाम् इष्टिम् पुत्रेप्सुः अरिसूदनः ॥

sa ca api aputro nṛpatiḥ tasmin kāle mahādyutiḥ | ayajat putriyām iṣṭim putrepsuḥ arisūdanaḥ ||

स कृत्वा निश्चयम् विष्णुः आमन्त्र्य च पितामहम् । अन्तर्धानम् गतो देवैः पूज्य मानो महर्षिभिः ॥

sa kṛtvā niścayam viṣṇuḥ āmantrya ca pitāmaham | antardhānam gato devaiḥ pūjya māno maharṣibhiḥ ||

ततो वै यजमानस्य पावकात् अतुल प्रभम् । प्रादुर्भूतम् महद्भूतम् महावीर्यम् महाबलम् ॥

tato vai yajamānasya pāvakāt atula prabham | prādurbhūtam mahadbhūtam mahāvīryam mahābalam ||

कृष्णम् रक्ताम्बर धरम् रक्ताअस्यम् दुन्दुभि स्वनम् । स्निग्ध हर्यक्ष तनुज श्मश्रु प्रवरम् ऊर्धजम् ॥

kṛṣṇam raktāmbara dharam raktāasyam dundubhi svanam | snigdha haryakṣa tanuja śmaśru pravaram ūrdhajam ||

शुभ लक्षण संपन्नम् दिव्य आभरण भूषितम् । शैल शृङ्ग समुत्सेधम् दृप्त शार्दूल विक्रमम् ॥

śubha lakṣaṇa saṃpannam divya ābharaṇa bhūṣitam | śaila śṛṅga samutsedham dṛpta śārdūla vikramam ||

दिवाकर समाअकारम् दीप्त अनल शिखोपमम् । तप्त जाम्बूनदमयीम् राजतान्त परिच्छदाम् ॥

divākara samāakāram dīpta anala śikhopamam | tapta jāmbūnadamayīm rājatānta paricchadām ||

दिव्य पायस संपूर्णाम् पात्रीम् पत्नीम् इव प्रियाम् । प्रगृह्य विपुलाम् दोर्भ्याम् स्वयम् मायामयीम् इव ॥

divya pāyasa saṃpūrṇām pātrīm patnīm iva priyām | pragṛhya vipulām dorbhyām svayam māyāmayīm iva ||

समवेक्ष्य अब्रवीत् वाक्यम् इदम् दशरथम् नृपम् । प्राजापत्यम् नरम् विद्धि माम् इह अभ्यागतम् नृप ॥

samavekṣya abravīt vākyam idam daśaratham nṛpam | prājāpatyam naram viddhi mām iha abhyāgatam nṛpa ||

ततः परम् तदा राजा प्रति उवाच कृत अंजलिः । भगवन् स्वागतम् तेऽस्तु किमहम् करवाणि ते ॥

tataḥ param tadā rājā prati uvāca kṛta aṃjaliḥ | bhagavan svāgatam te'stu kimaham karavāṇi te ||

अथो पुनः इदम् वाक्यम् प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् । राजन् अर्चयता देवान् अद्य प्राप्तम् इदम् त्वया ॥

atho punaḥ idam vākyam prājāpatyo naro'bravīt | rājan arcayatā devān adya prāptam idam tvayā ||

इदम् तु नृप शार्दूल पायसम् देव निर्मितम् । प्रजा करम् गृहाण त्वम् धन्यम् आरोग्य वर्धनम् ॥

idam tu nṛpa śārdūla pāyasam deva nirmitam | prajā karam gṛhāṇa tvam dhanyam ārogya vardhanam ||

भार्याणाम् अनुरूपाणाम् अश्नीत इति प्रयच्छ वै । तासु त्वम् लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थम् यजसे नृप ॥

bhāryāṇām anurūpāṇām aśnīta iti prayaccha vai | tāsu tvam lapsyase putrān yadartham yajase nṛpa ||

तथा इति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रति गृह्य ताम् । पात्रीम् देव अन्न संपूर्णाम् देव दत्ताम् हिरण्मयीम् ॥

tathā iti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā prati gṛhya tām | pātrīm deva anna saṃpūrṇām deva dattām hiraṇmayīm ||

अभिवाद्य च तत् भूतम् अद्भुतम् प्रिय दर्शनम् । मुदा परमया युक्तः चकार अभिप्रदक्षिणम् ॥

abhivādya ca tat bhūtam adbhutam priya darśanam | mudā paramayā yuktaḥ cakāra abhipradakṣiṇam ||

ततो दशरथः प्राप्य पायसम् देव निर्मितम् । बभूव परम प्रीतः प्राप्य वित्तम् इव अधनः ॥

tato daśarathaḥ prāpya pāyasam deva nirmitam | babhūva parama prītaḥ prāpya vittam iva adhanaḥ ||

ततः तत् अद्भुत प्रख्यम् भूतम् परम भास्वरम् । संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्र एव अन्तरधीयत ॥

tataḥ tat adbhuta prakhyam bhūtam parama bhāsvaram | saṃvartayitvā tat karma tatra eva antaradhīyata ||

हर्ष रश्मिभिः उद्द्योतम् तस्य अन्तःपुरम् आबभौ । शारदस्य अभिरामस्य चंद्रस्य इव नभः अंशुभिः ॥

harṣa raśmibhiḥ uddyotam tasya antaḥpuram ābabhau | śāradasya abhirāmasya caṃdrasya iva nabhaḥ aṃśubhiḥ ||

सः अन्तःपुरम् प्रविश्य एव कौसल्याम् इदम् अब्रवीत् । पायसम् प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयम् तु इदम् आत्मनः ॥

saḥ antaḥpuram praviśya eva kausalyām idam abravīt | pāyasam pratigṛhṇīṣva putrīyam tu idam ātmanaḥ ||

कौसल्यायै नरपतिः पायस अर्धम् ददौ तदा । अर्धात् अर्धम् ददौ च अपि सुमित्रायै नराधिपः ॥

kausalyāyai narapatiḥ pāyasa ardham dadau tadā | ardhāt ardham dadau ca api sumitrāyai narādhipaḥ ||

कैकेय्यै च अवशिष्ट अर्धम् ददौ पुत्रार्थ कारणात् । प्रददौ च अवशिष्ट अर्धम् पायसस्य अमृत उपमम् ॥

kaikeyyai ca avaśiṣṭa ardham dadau putrārtha kāraṇāt | pradadau ca avaśiṣṭa ardham pāyasasya amṛta upamam ||

अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनः एव महीपतिः । एवम् तासाम् ददौ राजा भार्याणाम् पायसम् पृथक् ॥

anucintya sumitrāyai punaḥ eva mahīpatiḥ | evam tāsām dadau rājā bhāryāṇām pāyasam pṛthak ||

ताः च एवम् पायसम् प्राप्य नरेन्द्रस्य उत्तमाः स्त्रियः । सम्मानम् मेनिरे सर्वाः प्रहर्ष उदित चेतसः ॥

tāḥ ca evam pāyasam prāpya narendrasya uttamāḥ striyaḥ | sammānam menire sarvāḥ praharṣa udita cetasaḥ ||

ततस्तु ताः प्राश्य तद् उत्तम स्त्रियोमहीपतेः उत्तम पायसम् पृथक् । हुताशन आदित्य समान तेजसःअचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥

tatastu tāḥ prāśya tad uttama striyomahīpateḥ uttama pāyasam pṛthak | hutāśana āditya samāna tejasaḥacireṇa garbhān pratipedire tadā ||

ततस्तु राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियःप्ररूढ गर्भाः प्रति लब्ध मानसः । बभूव हृष्टः त्रिदिवे यथा हरिःसुरेन्द्र सिद्ध ऋषि गणाभिपूजितः ॥

tatastu rājā prativīkṣya tāḥ striyaḥprarūḍha garbhāḥ prati labdha mānasaḥ | babhūva hṛṣṭaḥ tridive yathā hariḥsurendra siddha ṛṣi gaṇābhipūjitaḥ ||