Sarga 97

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम् । रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९७. ॥

susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrcchitam | rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt || 2.97. ||

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा । महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥ २.९७. ॥

kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā | maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate || 2.97. ||

पितु: सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम् । किं करिष्ऺयामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ २.९७. ॥

pitu: satyaṃ pratiśrutya hatvā bharatamāgatam | kiṃ kariṣऺyāmi rājyena sāpavādena lakṣmaṇa || 2.97. ||

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत् । नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्षान् विषकृतानिव ॥ २.९७. ॥

yaddravyaṃ bāndhavānāṃ vā mitrāṇāṃ vā kṣaye bhavet | nāhaṃ tat pratigṛhṇīyāṃ bhakṣān viṣakṛtāniva || 2.97. ||

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिश्रृणोमि ते ॥ २.९७. ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa | icchāmi bhavatāmarthe etat pratiśrṛṇomi te || 2.97. ||

भ्रातऽणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण । राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ २.९७. ॥

bhrāta'ṇāṃ saṅgrahārthaṃ ca sukhārthaṃ cāpi lakṣmaṇa | rājyamapyahamicchāmi satyenāyudhamālabhe || 2.97. ||

नेयं मम मही सौम्य दुर्ल्लभा सागराम्बरा । नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥ २.९७. ॥

neyaṃ mama mahī saumya durllabhā sāgarāmbarā | nahīccheyamadharmeṇa śakratvamapi lakṣmaṇa || 2.97. ||

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद । भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत् कुरुतां शिखी ॥ २.९७. ॥

yadvinā bharataṃ tvāṃ ca śatrughnaṃ cāpi mānada | bhavenmama sukhaṃ kiñcidbhasma tat kurutāṃ śikhī || 2.97. ||

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल: । मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ २.९७. ॥

manye'hamāgato'yodhyāṃ bharato bhrātṛvatsala: | mama prāṇāt priyatara: kuladharmamanusmaran || 2.97. ||

श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् । जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥ २.९७. ॥

śrutvā pravrājitaṃ māṃ hi jaṭāvalkaladhāriṇam | jānakyā sahitaṃ vīra tvayā ca puruṣarṣabha || 2.97. ||

स्नेहेनाक्रान्तहृदय: शोकेनाकुलितेन्द्रिय: । द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथा गत: ॥ २.९७. ॥

snehenākrāntahṛdaya: śokenākulitendriya: | draṣṭumabhyāgato hyeṣa bharato nānyathā gata: || 2.97. ||

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन् । प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातुमागत: ॥ २.९७. ॥

ambāṃ ca kaikayīṃ ruṣya paruṣaṃ cāpriyaṃ vadan | prasādya pitaraṃ śrīmān rājyaṃ me dātumāgata: || 2.97. ||

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुमिच्छति । अस्मासु मनसाप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥ २.९७. ॥

prāptakālaṃ yadeṣo'smān bharato draṣṭumicchati | asmāsu manasāpyeṣa nāpriyaṃ kiñcidācaret || 2.97. ||

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम् । ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥ २.९७. ॥

vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā nu kim | īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase || 2.97. ||

नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वच: । अहं ह्यप्रियमुक्त: स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥ २.९७. ॥

nahi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vaca: | ahaṃ hyapriyamukta: syāṃ bharatasyāpriye kṛte || 2.97. ||

कथं नु पुत्रा: पितरं हन्यु: कस्याञ्चिदापदि । भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मन: ॥ २.९७. ॥

kathaṃ nu putrā: pitaraṃ hanyu: kasyāñcidāpadi | bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇamātmana: || 2.97. ||

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे । वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ २.९७. ॥

yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase | vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām || 2.97. ||

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वत: । राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥ २.९७. ॥

ucyamāno'pi bharato mayā lakṣmaṇa tattvata: | rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati || 2.97. ||

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रत: । लक्ष्मण: प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥ २.९७. ॥

tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rata: | lakṣmaṇa: praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā || 2.97. ||

तद्वाक्यं लक्ष्मण: श्रुत्वा व्रीडित: प्रत्युवाच ह । त्वां मन्ये द्रष्टुमायात: पिता दशरथ: स्वयम् ॥ २.९७. ॥

tadvākyaṃ lakṣmaṇa: śrutvā vrīḍita: pratyuvāca ha | tvāṃ manye draṣṭumāyāta: pitā daśaratha: svayam || 2.97. ||

व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघव: प्रत्युवाच ह । एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान् द्रष्टुमागत: ॥ २.९७. ॥

vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghava: pratyuvāca ha | eṣa manye mahābāhurihāsmān draṣṭumāgata: || 2.97. ||

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान: सुखोचितौ । वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥ २.९७. ॥

athavā nau dhruvaṃ manye manyamāna: sukhocitau | vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati || 2.97. ||

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् । पिता मे राघव: श्रीमान् वनादादाय यास्यति ॥ २.९७. ॥

imāṃ vāpyeṣa vaidehīmatyantasukhasevinīm | pitā me rāghava: śrīmān vanādādāya yāsyati || 2.97. ||

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ । वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥ २.९७. ॥

etau tau samprakāśete gotravantau manoramau | vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau || 2.97. ||

स एष सुमहाकाय: कम्पते वाहिनीमुखे । नाग: शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमत: ॥ २.९७. ॥

sa eṣa sumahākāya: kampate vāhinīmukhe | nāga: śatruñjayo nāma vṛddhastātasya dhīmata: || 2.97. ||

न तु पश्यामि तच्छत्ऺत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम् । पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥ २.९७. ॥

na tu paśyāmi tacchatऺtraṃ pāṇḍaraṃ lokasatkṛtam | piturdivyaṃ mahābāho saṃśayo bhavatīha me || 2.97. ||

प्रथममर्धमुत्तरार्धेन योजनीयम् ॥ २.९७. ॥

prathamamardhamuttarārdhena yojanīyam || 2.97. ||

अवतीर्य्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जय: । लक्ष्मण: प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वत: ॥ २.९७. ॥

avatīryya tu sālāgrāttasmātsa samitiñjaya: | lakṣmaṇa: prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvata: || 2.97. ||

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिऺति । समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥ २.९७. ॥

bharatenāpi sandiṣṭā sammardo na bhavediऺti | samantāttasya śailasya senā vāsamakalpayat || 2.97. ||

अध्यर्द्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा । पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥ २.९७. ॥

adhyarddhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā | pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā || 2.97. ||

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्प्पम् । प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥ २.९७. ॥

sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darppam | prasādanārthaṃ raghunandanasya virājate nītimatā praṇītā || 2.97. ||