Ramayana · Sarga 2.96

Sarga 96

सर्गः 96

Rama hears the sounds of the army approaching the hermitage

Full sarga summary

Rama hears the sounds of the army approaching the hermitage -- alerts Lakshmana to make sure -- recognition of the army as that of Bharata's -- Lakshmana mistakes Bharata's intentions.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi 30 / 31Word meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
96.1VR-2-96-1

तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् । निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन् ॥ २.९६. ॥

tāṃ tathā darśayitvā tu maithilīṃ girinimnagām | niṣasāda giriprasthe sītāṃ māṃsena chandayan || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलीम्princess of Mithilaतां सीताम्to Sitaतथाin that wayगिरिनिम्नगाम्mountainriverदर्शयित्वाhaving shownमांसेनwith meatछन्दयन्gratifyingगिरिप्रस्थेon the mountainslopeनिषसादsat.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama showed Sita, the princess of Mithila the river Mandakini flowing in the mountain, gratified her by offering meat (to eat) and sat on the mountain slope.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार मिथिलेशकुमारी सीता को मन्दाकिनी नदी का दर्शन कराकर उस समय श्रीरामचन्द्रजी पर्वत के समतल प्रदेश में उनके साथ बैठ गये और तपस्वी-जनों के उपभोग में आने योग्य फल-मूल के गूदे से उनकी मानसिक प्रसन्नता को बढ़ाने—उनका लालन करने लगे

Hinglish
96.2VR-2-96-2

इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना । एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघव: ॥ २.९६. ॥

idaṃ medhyamidaṃ svādu niṣṭaptamidamagninā | evamāste sa dharmātmā sītayā saha rāghava: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मात्माrighteousस राघवःthat Ramaइदम्thisमेध्यम्sacred meatइदम्thisस्वादुis savouryइदम्this oneअग्निनाwith fireनिष्टप्तम्roastedएवम्uttering this wayसीतया सहin the company of Sitaआस्तेwas seated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOffering Sita several kinds of preparations to eat, righteous Rama, seated in her company remarked, This meat is savoury, this meat roasted on fire is sacred.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)धर्मात्मा रघुनन्दन सीताजी के साथ इस प्रकार की बातें कर रहे थे—’प्रिये! यह फल परम पवित्र है। यह बहुत स्वादिष्ट है तथा इस कन्द को अच्छी तरह आग पर सेका गया है’

Hinglish
96.3VR-2-96-3

तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिन: । सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्स्पृशौ ॥ २.९६. ॥

tathā tatrāsatastasya bharatasyopayāyina: | sainyareṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhasspṛśau || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाthusतस्यthat Ramaतत्रthereआसतःwhile sittingउपयायिनःapproachingभरतस्यBharata'sसैन्यरेणुश्चdust raised by the armyशब्दश्चand tumultनभस्पृशौboth reaching the skyप्रादुरास्ताम्was generated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNow as Rama was sitting there, the tumult and the dust raised by the approaching army of Bharata reached the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार वे उस पर्वतीय प्रदेश में बैठे हुए ही थे कि उनके पास आने वाली भरत की सेना की धूल और कोलाहल दोनों एक साथ प्रकट हुए और आकाश में फैलने लगे

Hinglish
96.4VR-2-96-4

एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता: शब्देन महता तत: । अर्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा दुद्रुवुर्दिश: ॥ २.९६. ॥

etasminnantare trastā: śabdena mahatā tata: | arditā yūthapā mattā: sayūthā dudruvurdiśa: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एकस्मिन् अन्तरेmeanwhileमत्ताःmightyयूथपाःleaders of elephantherdsमहताwith a loudशब्देनnoiseत्रस्ताःwere frightenedअर्दिताःagitated सयूथाः with herdsततःfrom thereदिशःin different directionsदुद्रुवुःfled away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMeanwhile, the mighty leaders of the elephantherds were agitated, and frightened by the loud noise, fled away from there in different directions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसी बीच में सेना के महान् कोलाहल से भयभीत एवं पीड़ित हो हाथियों के कितने ही मतवाले यूथपति अपने यूथों के साथ सम्पूर्ण दिशाओं में भागने लगे

Hinglish
96.5VR-2-96-5

स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघव: । तांश्च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपानन्ववैक्षत ॥ २.९६. ॥

sa taṃ sainyasamuddhūtaṃ śabdaṃ śuśrāva rāghava: | tāṃśca vipradrutān sarvān yūthapānanvavaikṣata || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः राघवःthat Ramaसैन्यसमुद्बूतम्generated by the armyतं शब्दम्that soundशुश्रावheardविप्रद्रुतान्fleeingतान्thoseसर्वान्allयूथपान् चleaders of herdsअन्ववैक्षतsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama heard the sound generated by the army and saw those leaders of herds fleeing away.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी ने सेना से प्रकट हुए उस महान् कोलाहल को सुना तथा भागे जाते हुए उन समस्त यूथपतियों को भी देखा

Hinglish
96.6VR-2-96-6

तांश्च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम् । उवाच राम: सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥ २.९६. ॥

tāṃśca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā ca nisvanam | uvāca rāma: saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasam || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaविद्रुवतःrunningतान्themदृष्ट्वाhaving seenतम्themनिस्वनंalso soundश्रुत्वाhaving heardदीप्ततेजसम्blazing with energyसौमित्रिम्son of Sumitraलक्ष्मणम्addressing Lakshmanaउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing those animals fleeing and hearing the clamour, Rama addressed Lakshmana, son of Sumitra, who was blazing with energy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन भागे हुए हाथियों को देखकर और उस महाभयंकर शब्द को सुनकर श्रीरामचन्द्रजी उद्दीप्त तेज वाले सुमित्राकुमार लक्ष्मण से बोले—

Hinglish
96.7VR-2-96-7

हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया । भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुल: श्रूयते स्वन: ॥ २.९६. ॥

hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajāstvayā | bhīmastanitagambhīrastumula: śrūyate svana: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हन्तOh what a wonderलक्ष्मणLakshmanaसुमित्राSumitraत्वयाby youसुप्रजाःhas a worthy sonइहhereभीमस्तनितगम्भीरःfearful rumbling of cloudsतुमुलःtumultousस्वनःsoundइहhereश्रूयतेis being heardपश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lakshmana, the worthy son of Sumitra, fearful and tumultuous clamour like rumbling sound of clouds is heard. What a wonder Go and see.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण ! इस जगत् में तुमसे ही माता सुमित्रा श्रेष्ठ पुत्र वाली हुई हैं। देखो तो सही—यह भयंकर गर्जना के साथ कैसा गम्भीर तुमुल नाद सुनायी देता है

Hinglish
96.8VR-2-96-8

गजयूथानि वा ऽरण्ये महिषा वा महावने । वित्रासिता मृगा: सिंहै: सहसा प्रद्रुता दिश: ॥ २.९६. ॥

gajayūthāni vā 'raṇye mahiṣā vā mahāvane | vitrāsitā mṛgā: siṃhai: sahasā pradrutā diśa: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरण्येin the forestगजयूथानिherds of elephantsमहावनेin the great woodsमहिषाः वाbuffaloesमृगाःwild beastsवित्रासिताःfrightenedसिंहैःby lionsसहसाquicklyदिशःin directionsप्रद्रुताःrunning.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHerds of elephants and buffaloes in the great woods and wild beasts frightened by lions are running in different directions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! पता तो लगाओ, इस विशाल वन में ये जो हाथियों के झुंड अथवा भैंसे या मृग जो सहसासम्पूर्ण दिशाओं की ओर भाग चले हैं, इसका क्या कारण है ? इन्हें सिंहों ने तो नहीं डरा दिया है अथवा कोई राजा या राजकुमार इस वन में आकर शिकार तो नहीं खेल रहा है या दूसरा कोई हिंसक जन्तु तो नहीं प्रकट हो गया है ?

This Hindi translation covers verses 96.8–96.9 together.

Hinglish
96.9VR-2-96-9

राजा वा राजमात्रो वा मृगयामटते वने । अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित् सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ॥ २.९६. ॥

rājā vā rājamātro vā mṛgayāmaṭate vane | anyadvā śvāpadaṃ kiñcit saumitre jñātumarhasi || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेO Lakshmanaराजा वाking orराजपुत्रो वाor princeवनेin the forestमृगयाम् अटतेis huntingवाorकिञ्चित्anyअन्यत्otherश्वापदम्ferocious animalज्ञातुम्to knowअर्हसिought to
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lakshmana, do ascertain if any king or prince has come for hunting or whether any ferocious animal has entered this forest, shouldn't you?

HinglishHindi is translated together with verse 96.8
96.10VR-2-96-10

सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण । सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिराज्ज्ञातुमर्हसि ॥ २.९६. ॥

suduścaro giriścāyaṃ pakṣiṇāmapi lakṣmaṇa | sarvametadyathātattvamacirājjñātumarhasi || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणO Lakshmanaअयम्thisगिरिःmountainपक्षिणामपिeven to birdsसुदुश्चरःis highly inaccessibleएतत् सर्वम्all thisयथातत्त्वम्exactlyअचिरात्quicklyज्ञातुम्to knowअर्हसिought to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lakshmana, this mountain is highly inaccessible even to birds. Find out exactly and quickly what this is all about.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! इस पर्वत पर अपरिचित पक्षियों का आना-जाना भी अत्यन्त कठिन है (फिर यहाँ किसी हिंसक जन्तु वा राजा का आक्रमण कैसे सम्भव है)। अतः इन सारी बातों की ठीक-ठीक जानकारी प्राप्त करो’

Hinglish
96.11VR-2-96-11

स लक्ष्मण: संत्वरित: सालमारुह्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणो दिश: सर्वा: पूर्वां दिशमुदैक्षत ॥ २.९६. ॥

sa lakṣmaṇa: saṃtvarita: sālamāruhya puṣpitam | prekṣamāṇo diśa: sarvā: pūrvāṃ diśamudaikṣata || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः लक्ष्मणःthat Lakshmanaसन्त्वरितःhurriedlyपुष्पितम्floweringसालम्Sala treeआरुह्यclimbingसर्वाःallदिशःdirectionsप्रेक्षमाणःseeingपूर्वं दिशम्the eastern directionउदैक्षतlooked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLakshmana hurriedly climbed a flowering sala tree, surveyed in all directions and fixed his gaze on the east.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भगवान् श्रीराम की आज्ञा पाकर लक्ष्मण तुरंत ही फूलों से भरे हुए एक शाल-वृक्ष पर चढ़ गये और सम्पूर्ण दिशाओं की ओर देखते हुए उन्होंने पूर्व दिशा की ओर दृष्टिपात किया

Hinglish
96.12VR-2-96-12

उदङ्मुख: प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् । रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभि: ॥ २.९६. ॥

udaṅmukha: prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm | rathāśvagajasambādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhi: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उदङ्मुखःfacing the northप्रेक्षमाणःseeingरथाश्वगजसम्बाधाम्with chariots, elephants and horsesयत्तै:wellequippedपदातिभिःwith infantryयुक्ताम्consisting ofमहतीम्vastचमूम्armyददर्शbeheld.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTurning his face to the north, he beheld a vast army consisting of chariots, elephants and horses and a wellequipped infantry.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् उत्तर की ओर मँह करके देखने पर उन्हें एक विशाल सेना दिखायी दी, जो हाथी, घोड़े और रथों से परिपूर्ण तथा प्रयत्नशील पैदल सैनिकों से संयुक्त थी

Hinglish
96.13VR-2-96-13

तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रीत् ॥ २.९६. ॥

tāmaśvagajasampūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām | śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabrīt || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अश्वगजसम्पूर्णाम्full of horses and elephantsरथध्वजविभूषिताम्decorated with chariotbannarsतां सेनाम्of the armyरामायto Ramaशशंसinformedइदम्theseवचनं चwords alsoअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe (Lakshmana) informed Rama about the army full of horses and elephants and decorated with chariotbanners and said these words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)घोड़ों और रथों से भरी हई तथा रथ की ध्वजा से विभूषित उस सेना की सूचना उन्होंने श्रीरामचन्द्रजी को दी और यह बात कही—

Hinglish
96.14VR-2-96-14

अग्निं संशमयत्वार्य: सीता च भजतां गुहाम् । सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥ २.९६. ॥

agniṃ saṃśamayatvārya: sītā ca bhajatāṃ guhām | sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्यःO noble oneअग्निम्sacredfires (Agnihotra)संशमयतुput offसीता चSita alsoगुहाम्caveभजताम्let take refugeचापम्bowसज्यम्with stringकुरुष्वmake readyतथाso alsoशरांश्चarrows alsoकवचम्armour (put on).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO noble one, put out the sacred fire (Agnihotra) and let Sita take refuge in the cave. String your bow and keep the arrows ready. Put on your armour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्य! अब आप आग बुझा दें (अन्यथा धुआँ देखकर यह सेना यहीं चली आयगी) देवी सीता गुफा में जा बैठें। आप अपने धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ा लें और बाण तथा कवच धारण कर लें

Hinglish
96.15VR-2-96-15

तं राम: पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् ॥ २.९६. ॥

taṃ rāma: puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha | aṅgāvekṣasva saumitre kasyemāṃ manyase camūm || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषव्याघ्रःbest among menरामःRamaतं लक्ष्मणम्to Lakshmanaप्रत्युवाच हreplied soअङ्गOhसौमित्रेLakshmanaअवेक्षस्वlookइमाम्thisचमूम्armyकस्यof whomमन्यसेdo you think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama the best among men replied to Lakshamana, Oh, Lakshmana, look properly and tell me to whom do you think this army might belong

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर पुरुषसिंह श्रीराम ने लक्ष्मण से कहा —’प्रिय सुमित्राकुमार! अच्छी तरह देखो तो सही, तुम्हारी समझ में यह किसकी सेना हो सकती है ?’

Hinglish
96.16VR-2-96-16

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् । दिधक्षन्निव तां सेनां रुषित: पावको यथा ॥ २.९६. ॥

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyamabravīt | didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣita: pāvako yathā || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामेणby Ramaएवंin that mannerउक्तःhaving been saidलक्ष्मणःLakshmanaपावको यथाlike a fireरुषितःwas wrathfulतां सेनाम्that armyदिधक्षन्निवas if he wanted to burn downवाक्यम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of Rama, enraged Lakshmana, like a flaming fire as if he would reduce the army to ashes, replied:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के ऐसा कहने पर लक्ष्मण रोष से प्रज्वलित हुए अग्निदेव की भाँति उस सेना की ओर इस तरह देखने लगे, मानो उसे जलाकर भस्म कर देना चाहते हों और इस प्रकार बोले-

Hinglish
96.17VR-2-96-17

सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरत: सुत: ॥ २.९६. ॥

sampannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam | āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharata: suta: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेय्याःKaikeyi'sसुतःsonभरतःBharataअभिषेचनम् प्राप्यhaving been consecratedराज्यम्kingdomसम्पन्नम्endowed with prosperity (without obstacles)इच्छन्desiringआवाम्both of usहन्तुम्to slayसमभ्येतिis comingव्यक्तम्this is evident.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is evident that Kaikeyi's son Bharata, who has been consecrated, is coming to slay both of us desiring the prosperous kingdom (to be without obstacles).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भैया! निश्चय ही यह कैकेयी का पुत्र भरत है, जो अयोध्या में अभिषिक्त होकर अपने राज्य को निष्कण्टक बनाने की इच्छा से हम दोनों को मार डालने के लिये यहाँ आ रहा है

Hinglish
96.18VR-2-96-18

एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते । विराजत्युद्गतस्कन्ध: कोविदारध्वजो रथे ॥ २.९६. ॥

eṣa vai sumahān śrīmān viṭapī samprakāśate | virājatyudgataskandha: kovidāradhvajo rathe || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एषःthisसुमहान्loftyश्रीमान्majesticउद्गतस्कन्धःatop with large trunkविटपीtreeसम्प्रकाशते रथेon chariotकोविदारध्वजःwith his standard bearing the emblem of Kovidara treeविराजतिshining brilliantly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere on that chariot, is a banner shining brilliantly with the emblem of a lofty majestic Kovidara tree with a large trunk.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सामने की ओर यह जो बहुत बड़ा शोभासम्पन्न वृक्ष दिखायी देता है, उसके समीप जो रथ है, उसपरउज्ज्वल तने से युक्त कोविदार वृक्ष से चिह्नित ध्वज शोभा पा रहा है

Hinglish
96.19VR-2-96-19

भजन्त्येते यथा काममश्वानारुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिन: ॥ २.९६. ॥

bhajantyete yathā kāmamaśvānāruhya śīghragān | ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādina: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमहास्कन्धःof very large trunkविटपी चspread with many branchesअसौthisमहाद्रुमःlarge treeकोविदारध्वजःstandard of Kovidaraरथेon chariotमहासैन्येin large armyविराजतेis shining brilliantly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere the emblem of the great Kovidara tree of very large trunk spread with many branches shines brilliantly atop the chariot.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये घुड़सवार सैनिक इच्छानुसार शीघ्रगामी घोड़ों पर आरूढ़ हो इधर ही आ रहे हैं और ये हाथीसवार भी बड़े हर्ष से हाथियों पर चढ़कर आते हए प्रकाशित हो रहे हैं

Hinglish
96.20VR-2-96-20

गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीरश्रयावहै । अथवेहैव तिष्ठाव: सन्नद्धावुद्यतायुधौ ॥ २.९६. ॥

gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīraśrayāvahai | athavehaiva tiṣṭhāva: sannaddhāvudyatāyudhau || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एतेtheseयथाकामम्at their willशीघ्रगान्swiftlymovingअश्वान्horsesआरुह्यhaving mountedभजन्तिare followingएतेtheseसादिनःriders of elephantsगजान्elephantsआरुह्यhaving mountedसंहृष्टाःcheerfullyभ्राजन्तिare shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThese men mounted on swiftlymoving horses are following the post. The riders of elephants mounted on the elephants look cheerful.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! हम दोनों को धनुष लेकर पर्वत के शिखर पर चलना चाहिये अथवा कवच बाँधकर अस्त्रशस्त्रधारण किये यहीं डटे रहना चाहिये

Hinglish
96.21VR-2-96-21

अपि नौ वशमागच्छेत् कोविदारध्वजो दणे ॥ २.९६. ॥

api nau vaśamāgacchet kovidāradhvajo daṇe || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO mighty warriorआवाम्both of usगृहीतधनुषौby taking up the bowsगिरिम्on this mountainश्रयावहैtake refugeअथवाorसन्नद्धौfully prepared (for battle)उद्यतायुधौwith weapons in readinessइहैवhere itselfतिष्ठावःstay here.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO mighty warrior, let both of us take up the bows and station ourselves on this mountain or we shall stay here itself armed with weapons fully prepared for the battle.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! आज यह कोविदार के चिह्न से युक्त ध्वजवाला रथ रणभूमि में हम दोनों के अधिकार में आ जायगा और आज मैं अपनी इच्छा के अनुसार उस भरत को भी सामने देखेंगा कि जिसके कारण आपको, सीता को और मुझे भी महान् संकट का सामना करना पड़ा है तथा जिसके कारण आप अपने सनातन राज्याधिकार से वञ्चित किये गये हैं

This Hindi translation covers verses 96.21–96.22 together.

Hinglish
96.22VR-2-96-22

अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ २.९६. ॥

api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat | tvayā rāghava samprāptaṃ sītayā ca mayā tathā || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO Ramaरणेin battleकोविदारध्वजःKovidara bannerनौourवशम्possessionअप्यागच्छेत्will it comeयत्कृतेon whose accountत्वयाby youसीतयाby Sitaतथाalsoमया चby meमहत्greatव्यसनम्calamityसम्प्राप्तम्has befallen, suchभरतम्Bharataअपि द्रक्ष्यामिcan I see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, will this Kovidara emblem come into our possession in the battle? Can I see Bharata, the cause of the calamity that has befallen you, Sita and me?

HinglishHindi is translated together with verse 96.21
96.23VR-2-96-23

यन्निमित्तं भवान् राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतात् । सम्प्राप्तो ऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ॥ २.९६. ॥

yannimittaṃ bhavān rājyāccyuto rāghava śāśvatāt | samprāpto 'yamarirvīra bharato vadhya eva me || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हे वीरO mighty warriorराघवRamaभवान्youयन्निमित्तम्on whose accountशाश्वतात्from the perpetualराज्यात्from kingdomच्युतःdeprivedअयम्suchसम्प्राप्तःhas come hereअरिःfoeभरतःBharataमेto meवध्य एवdeserves to be slain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO that mighty warrior Bharata, on whose account you have been banished from the perpetual kingdom, comes here as a foe and as for me, he deserves to be slain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर रघुनाथजी! यह भरत हमारा शत्रु है और सामने आ गया है; अतः वध के ही योग्य है। भरत का वध करने में मुझे कोई दोष नहीं दिखायी देता

Hinglish
96.24VR-2-96-24

भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकारिणां त्यागे न ह्यधर्मो विधीयते ॥ २.९६. ॥

bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava | pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hyadharmo vidhīyate || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO Ramaभरतस्यBharta'sवधेin slayingअहम्Iदोषम्wrongन पश्यामिdo not seeपूर्वापकारिणम्one who has done harmful act earlierहत्वाin slayingअधर्मेणwith unrighteousnessन युज्यतेis not attached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, I do not see anything wrong in slaying Bharata. In killing one who had done harm is not an act of unrighteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! जो पहले का अपकारी रहा हो, उसको मारकर कोई अधर्म का भागी नहीं होता है। भरत ने पहले हम लोगों का अपकार किया है, अतः उसे मारने में नहीं, जीवित छोड़ देने में ही अधर्म है

Hinglish
96.25VR-2-96-25

पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव । एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम् ॥ २.९६. ॥

pūrvāpakārī bharatastyaktadharmaśca rāghava | etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasundharām || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO RamaभरतःBharataपूर्वापकारीhad done harm earlierत्यक्तधर्मश्चabandoned righteousnessएतस्मिन्when such a personनिहतेafter having been slain कृत्स्नाम् the wholeवसुन्धराम्earthअनुशाधिyou shall rule.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, Bharata has abandoned righteousness and has harmed you. When he is slain, you shall rule over the whole earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस भरत के मारे जाने पर आप समस्त वसुधा का शासन करें। जैसे हाथी किसी वृक्ष को तोड़ डालता है, उसी प्रकार राज्य का लोभ करने वाली कैकेयी आज अत्यन्त दुःखसे आर्त हो इसे मेरे द्वारा युद्ध में मारा गया देखे

Hinglish
96.26VR-2-96-26

अद्य पुत्रं हतं सङ्ख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदु:खार्त्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ॥ २.९६. ॥

adya putraṃ hataṃ saṅkhye kaikeyī rājyakāmukā | mayā paśyet sudu:khārttā hastibhagnamiva drumam || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राज्यकामुकाgreedy for the kingdomकैकेयीKaikeyiअद्यtodayसंख्येin a battleमयाby meहतम्slainपुत्रम्sonहस्तिभग्नम्felled by an elephantद्रुमम् इवlike a treeसुदुःखार्ताextremely afflictedपश्येत्let her see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet that Kaikeyi, greedy for the kingdom, see in great anguish her son who shall be slain by me today in a battle like a tree felled by an elephant.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं कैकेयी का भी उसके सगे-सम्बन्धियों एवं बन्धु-बान्धवों सहित वध कर डालूँगा। आज यह पृथ्वी कैकेयी रूप महान् पाप से मुक्त हो जाय

Hinglish
96.27VR-2-96-27

कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥ २.९६. ॥

kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām | kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सानुबन्धाम्with her attendantsसबान्धवाम्with her relationsकैकेयीं चalso Kaikeyiवधिष्यामिwill slayअद्यtodayमेदिनीthe earthमहताby a greatकलुषेणof the sinपरिमुच्यताम्let it be cleansed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall also slay Kaikeyi with her attendants and relations. Let the earth be cleansed of the great sin today.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मानद! आज मैं अपने रोके हुए क्रोध और तिरस्कार को शत्रु की सेनाओं पर उसी प्रकार छोडूंगा, जैसे सूखे घास-फूस के ढेर में आग लगा दी जाय

Hinglish
96.28VR-2-96-28

अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ॥ २.९६. ॥

adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada | mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानदO protector of honour (Rama)संयतम्suppressedइमम्thisक्रोधम्angerअसत्कारं चdishonourहुताशनम्fireकक्षेष्विवlike a thicketअद्यtodayशत्रुसैन्येषुin the army of enemiesमोक्ष्यामिI shall release.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO protector of honour, today I shall vent my suppressed anger and dishonour on the enemy's army like a fire on the thicket.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने तीखे बाणों से शत्रुओं के शरीरों के टुकड़े-टुकड़े करके मैं अभी चित्रकूट के इस वन को रक्त से सींच दूंगा

Hinglish
96.29VR-2-96-29

अद्यैतच्चित्रकूटस्य काननं निशितै: शरै: । भिन्दन् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥ २.९६. ॥

adyaitaccitrakūṭasya kānanaṃ niśitai: śarai: | bhindan śatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यtodayनिशितैःby the sharpenedशरैःwith arrowsशत्रुशरीराणिbodies of enemiesछिन्दन्rendingचित्रकूटस्यChitrakuta'sएतत् काननम्this forestशोणितोक्षितम्spattered with bloodकरिष्येI shall do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetToday I shall rend the bodies of enemies with my sharpened arrows and spatter the forest of Chitrakuta mountain with their blood.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे बाणों से विदीर्ण हुए हृदय वाले हाथियों और घोड़ों को तथा मेरे हाथ से मारे गये मनुष्यों को भीगीदड़ आदि मांसभक्षी जन्तु इधर-उधर घसीटें

Hinglish
96.30VR-2-96-30

शरैर्निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा । श्वापदा: परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान् मया ॥ २.९६. ॥

śarairnirbhinnahṛdayān kuñjarāṃsturagāṃstathā | śvāpadā: parikarṣantu narāṃśca nihatān mayā || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरैःwith arrowsनिर्भिन्नहृदयान्with hearts transfixedकुञ्जरान्elephantsतथाandतुरगान्horsesमयाby meनिहतान्killedनरांश्चalso menश्वापदाःalso wild beastsपरिकर्षन्तुlet them drag off.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the wild beasts drag away the elephants, horses and men to be killed by me with their hearts transfixed with my arrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस महान् वन में सेनासहित भरत का वध करके मैं धनुष और बाण के ऋण से उऋण हो जाऊँगा—इसमें संशय नहीं है’

Hinglish
96.31VR-2-96-31

शराणां धनुषश्चाहमनृणो ऽस्मि महामृधे । ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशय: ॥ २.९६. ॥

śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo 'smi mahāmṛdhe | sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśaya: || 2.96. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्मिन्in thisमहावनेgreat forestअहम्Iससैन्यम्with armyभरतम्Bharataहत्वाhaving slainशराणाम्of the arrowsधनुषश्चof the bowअनृणःdischarging my debtभविष्यामिshall becomeसंशंयःdoubtनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving slain Bharata and his army in this great forest, I shall doubtless discharge my debt to my arrows and bow. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षण्णवतितमस्सर्गः। Thus ends the ninetysixth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

HindiHinglish