Ramayana · Sarga 2.93

Sarga 93

सर्गः 93

Bharata's Journey to Chitrakuta

Full sarga summary

Bharata's Journey to Chitrakuta -- Bharata observes signs of smoke and presumes it to be the hermitage of Rama -- Bharata, Vasistha and Satrughna move forward towards the hermitage.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
93.1VR-2-93-1

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिन: । अर्द्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा: सम्प्रदुद्रुवु: ॥ २.९३. ॥

tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsina: | ardditā yūthapā mattā: sayūthā: sampradudruvu: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यायिन्याwhile on the marchमहत्याby the greatतयाthatध्वजिन्याby the armyवनवासिनःforestersमत्ताःexitedयूथपाःthe leaders of herdsअर्दिताःwere frightenedसयूथाःwith herdsसम्प्रदुद्रुवुःran off.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing the great army marching, the exited leaders of herds of elephants inhabiting the forest were frightened and ran off with their herds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यात्रा करने वाली उस विशाल वाहिनी से पीड़ित हो वनवासी यूथपति मतवाले हाथी आदि अपने यूथों के साथ भाग चले

Hinglish
93.2VR-2-93-2

ऋक्षा: पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समतन्त: । दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २.९३. ॥

ṛkṣā: pṛṣatasaṅghāśca ruravaśca samatanta: | dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनराजीषुin the stretches of the forestगिरिष्वपिalso on the mountainsनदीषु चat the river banksसमन्ततःon all sidesऋक्षाःbearsपृषतसङ्घाश्चherds of dappled gazelleरुरवश्चantelopesदृश्यन्तेcould be seen
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBears, herds of dappled gazelle and antelopes could be seen everywhere in the stretches of the forest, also on the mountains and on the river banks.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रीछ, चितकबरे मृग तथा रुरु नामक मृग वन प्रदेशों में, पर्वतों में और नदियों के तटों पर चारों ओर उस सेना से पीड़ित दिखायी देते थे

Hinglish
93.3VR-2-93-3

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मज: । वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥ २.९३. ॥

sa sampratasthe dharmātmā prīto daśarathātmaja: | vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मत्माthe righteousसः दशरथात्मजःthat son of Dasaratha (Bharata)प्रीतःwas delightedनादिन्याclamouringमहत्याgreatचतुरङ्गयाof four divisionsसेनयाwith armyवृतःsurrounded byसम्प्रतस्थेproceeded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata the righteous son of Dasaratha, proceeded with great delight in the company of the clamouring army of four divisions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महान् कोलाहल करने वाली उस विशाल चतुरंगिणी सेना से घिरे हुए धर्मात्मा दशरथनन्दन भरत बड़ी प्रसन्नता के साथ यात्रा कर रहे थे

Hinglish
93.4VR-2-93-4

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मन: । महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुद: ॥ २.९३. ॥

sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmana: | mahīṃ sañchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbuda: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनःof the magnanimous oneभरतस्यBharata'sसागरौघनिभाresembling the waves of oceanसेनाthe armyप्रावृषिduring the rainy seasonअम्बुदःcloudद्यामिवlike the skyमहीम्the earthसञ्छादयामासcovered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe army of the magnanimous Bharata, resembling the waves of the ocean, covered the earth as the clouds cover the sky during the rainy season.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे वर्षा ऋतु में मेघों की घटा आकाश को ढकलेती है, उसी प्रकार महात्मा भरत की समुद्र-जैसी उस विशाल सेना ने दूर तक के भूभाग को आच्छादित कर लिया था

Hinglish
93.5VR-2-93-5

चिरकालमित्यनेन कदाचिल्लक्ष्यत इति गम्यते ॥ २.९३. ॥

cirakālamityanena kadācillakṣyata iti gamyate || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन्कालेat that momentमहाजवैःwith great speedतुरङ्गौघैःwith multitude of horsesवारणैश्चwith elephantsअवतताoverspreadभूःthe earthचिरकालम्for a long timeअनालक्ष्या बभूवbecame invisible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt that moment, a multiutde of swift horses and elephants spread out with great speed and the surface of the earth became invisible for a long time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)घोड़ों के समूहों तथा महाबली हाथियों से भरी और दूर तक फैली हुई वह सेना उस समय बहुत देर तक दृष्टि में ही नहीं आती थी

Hinglish
93.6VR-2-93-6

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहन: । उवाच भरत: श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥ २.९३. ॥

sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrāntavāhana: | uvāca bharata: śrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्the majestic oneसः भरतःthat Bharataदूरम्greatअध्वानम्distanceयात्वाhaving travelledसुपरिश्रान्तवाहनःwith draught animals extremely weariedमन्त्रिणाम्among counsellorsवरम्the bestवसिष्ठम्addressing Vasisthaउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith his draught animals extremely wearied by covering a great distance, the majestic Bharata said to Vasistha, the best of counsellors:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दूर तक का रास्ता तै कर लेने पर जब भरत की सवारियाँ बहुत थक गयीं, तब श्रीमान् भरत ने मन्त्रियों में श्रेष्ठ वसिष्ठजी से कहा-

Hinglish
93.7VR-2-93-7

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया । व्यक्तं प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥ २.९३. ॥

yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā | vyaktaṃ prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यादृशम्whicheverरूपम्the appearanceलक्ष्यतेis being observedमयाby meयथाasश्रुतं चैवhas been heardयम्about which regionभरद्वाजःBharadwajaअब्रवीत्spokeतं देशम्that regionप्राप्ताः स्मwe have reachedव्यक्तम्this is clear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLooking at these surroundings and from what I had heard, it is clear that we have reached the region indicated by Bharadwaja.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ब्रह्मन् ! मैंने जैसा सुन रखा था और जैसा इस देश का स्वरूप दिखायी देता है, इससे स्पष्ट जान पड़ता है कि भरद्वाजजी ने जहाँ पहुँचने का आदेश दिया था, उस देश में हम लोग आ पहुँचे हैं

Hinglish
93.8VR-2-93-8

अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी । एतत् प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥ २.९३. ॥

ayaṃ giriścitrakūṭa iyaṃ mandākinī nadī | etat prakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयम् गिरिःthis is the mountainचित्रकूटःis Chitrakutaइयं नदीthis is the riverमन्दाकिनीMandakiniदूरात्from a distanceएतत्thisनीलमेघनिभम्like a blue cloudवनम्forestप्रकाशतेis shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis mountain is Chitrakuta and this river, Mandakini. The forest shines from a distance like a blue cloud.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जान पड़ता है यही चित्रकूट पर्वत है तथा वह मन्दाकिनी नदी बह रही है। यह पर्वतके आसपासका वन दूरसे नील मेघके समान प्रकाशित हो रहा है

Hinglish
93.9VR-2-93-9

गिरे: सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति । वारणैरवमृद्यन्ते मामकै: पर्वतोपमै: ॥ २.९३. ॥

gire: sānūni ramyāṇi citrakūṭasya samprati | vāraṇairavamṛdyante māmakai: parvatopamai: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्प्रतिnowमामकैःrelating to meपर्वतोपमैःresembling mountainsवारणैःwith elephantsचित्रकूटस्य गिरेःChitrkuta mountain'sरम्याणिenchantingसानूनिridgesअवमृद्यन्तेare being trampled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe enchanting ridges of mount Chitrakuta are now trampled by my mountainlike elephants.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय मेरे पर्वताकार हाथी चित्रकूट के रमणीय शिखरों का अवमर्दन कर रहे हैं

Hinglish
93.10VR-2-93-10

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगा: पर्वतसानुषु । नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घना: ॥ २.९३. ॥

muñcanti kusumānyete nagā: parvatasānuṣu | nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanā: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पर्वतसानुषुon the mountain ridgesएते नगाःthese treesआतपापायेat the end of summerनीलाःblueघनाःdenseतोयधराःraincloudsतोयम् इवlike showersकुसुमानिflowersमुञ्चन्तिare shedding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe trees on the mountain ridges are shedding flowers, like dense blue rainclouds showering water at the end of summer.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये वृक्ष पर्वत शिखरों पर उसी प्रकार फूलों की वर्षा कर रहे हैं, जैसे वर्षाकाल में नील जलधर मेघ उन पर जल की वृष्टि करते हैं’

Hinglish
93.11VR-2-93-11

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् । मृगै: समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥ २.९३. ॥

kinnarācaritaṃ deśaṃ paśya śatrughna parvatam | mṛgai: samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शत्रुघ्नO Satrughnaमकरैःwith great crocodilesसागरम् इवlike oceanसमन्तात्everywhereमृगैःwith animalsआकीर्णम्aboundingकिन्नराचरितम्frequented by kinnerasदेशम्regionपर्वतम्mountainपश्यbehold.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Satrughna, behold this mountain frequented by kinneras and abounding in animals like great crocodiles in the ocean.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(इसके बाद भरत शत्रुघ्न से कहने लगे-) ‘शत्रुघ्न ! देखो, इस पर्वत की उपत्यका में जो देश है, जहाँ पर किन्नर विचरा करते हैं, वही प्रदेश हमारी सेना के घोड़ों से व्याप्त होकर मगरों से भरे हुए समुद्र के समान प्रतीत होता है

Hinglish
93.12VR-2-93-12

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगा: प्रचोदिता: । वायुप्रविद्धा शरदि मेघराजिरिवाम्बरे ॥ २.९३. ॥

ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegā: pracoditā: | vāyupraviddhā śaradi megharājirivāmbare || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रचोदिताःincitedशीघ्रवेगाःswiftfootedएतेtheseमृगगणाःherds of deerशरदिautumnalअम्बरेskyवायुप्रविद्धाexpelledमेघराजिरिवlike mass of cloudsभान्तिare appearing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIncited by the clamour of the army, these swiftrunning herds of deer expelled from their retreats resemble mass of clouds in the autumnal sky shattered by the wind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सैनिकों के खदेड़े हुए ये मृगों के झुंड तीव्र वेग से भागते हुए वैसी ही शोभा पा रहे हैं, जैसे शरत्काल के आकाश में हवा से उड़ाये गये बादलों के समूह सुशोभित होते हैं

Hinglish
93.13VR-2-93-13

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी । मेघप्रकाशै: फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नरा: ॥ २.९३. ॥

kurvanti kusumāpīḍān śirassu surabhīnamī | meghaprakāśai: phalakairdākṣiṇātyā yathā narā: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अमीthese mountain ridgesमेघप्रकाशैःlooking brilliant like cloudsफलकैःshieldsदाक्षिणात्याःbelonging to southern regionनराः यथाlike peopleशिरस्सुon their headsसुरभीन्fragrantकुसुमापीडान्flower adornmentsकुर्वन्तिare making.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike the people of the south, the trees on the mountain ridges with branches, brilliant like clouds, are crowned with fragrant flowers as adornments.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये सैनिक अथवा वृक्ष मेघ के समान कान्तिवाली ढालों से उपलक्षित होने वाले दक्षिण भारतीय मनुष्यों के समान अपने मस्तकों अथवा शाखाओं पर सुगन्धित पुष्प गुच्छमय आभूषणों को धारण करते हैं

Hinglish
93.14VR-2-93-14

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् । अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥ २.९३. ॥

niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam | ayodhyeva janākīrṇā samprati pratibhāti mā || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
घोरप्रदर्शनम्dreadful in appearanceइदं वनम्this forestनिष्कूजमिव भूत्वाdevoid of any twittering of birdsसम्प्रतिnowजनाकीर्णाthronged with peopleअयोध्येवlike Ayodhyaमाto meप्रतिभातिit appears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis forest, dreadful in appearance was devoid of twittering of birds. But now it appears to me like Ayodhya thronged with people.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह वन जो पहले जनरव-शून्य होने के कारण अत्यन्त भयंकर दिखायी देता था, वही इस समय हमारे साथ आये हुए लोगों से व्याप्त होने के कारण मुझे अयोध्यापुरी के समान प्रतीत होता है

Hinglish
93.15VR-2-93-15

खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति । तं वहत्यनिल: शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥ २.९३. ॥

khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati | taṃ vahatyanila: śīghraṃ kurvanniva mama priyam || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
खुरैःby the hoovesउदीरितःkickedरेणुःdustदावम्the forestप्रच्छाद्यhaving envelopedतिष्ठतिis setअनिलःwindममto meप्रियम्pleasureकुर्वन् इवas if to giveशीघ्रम्quicklyतम्that dustवहतिtransporting it.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile the dust kicked by the hooves of the horses enveloped the forest, the wind, as if to please me, is quickly blowing them away.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘घोड़ों की टापों से उड़ी हुई धूल आकाश को आच्छादित करके स्थित होती है, परंतु उसे हवा मेरा प्रिय करती हुई-सी शीघ्र ही अन्यत्र उड़ा ले जाती है

Hinglish
93.16VR-2-93-16

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् । एतान् सम्पतत: शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥ २.९३. ॥

syandanāṃsturagopetān sūtamukhyairadhiṣṭhitān | etān sampatata: śīghraṃ paśya śatrughna kānane || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शत्रुघ्नO Satrughnaकाननेin the forestशीघ्रम्quicklyसम्पततःflyingसूतमुख्यैःby excellent charioteersअधिष्ठितान्commanded byतुरगोपेतान्drawn by horsesएतान्theseस्यन्दनान्chariotsपश्यbehold.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBehold, O Satrughna, these chariots, commanded by excellent charioteers, harnessed with horses are flying through the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुघ्न ! देखो, इस वन में घोड़ों से जुते हुए और श्रेष्ठ सारथियों द्वारा संचालित हुए ये रथ कितनी शीघ्रता से आगे बढ़ रहे हैं

Hinglish
93.17VR-2-93-17

एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिण: प्रियदर्शनान् । एतमाविशत: शीघ्रमधिवासं पतत्ऺित्रण: ॥ २.९३. ॥

etān vitrāsitān paśya barhiṇa: priyadarśanān | etamāviśata: śīghramadhivāsaṃ patatऺitraṇa: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रियदर्शनान्pleasant to lookवित्रासितान्frightenedएतम् अधिवासम्their nestsशीघ्रम्hurriedlyआविशतःenteringएतान्theseबर्हिणःpeacocksपतत्रिणःbirdsपश्यbehold.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBehold, these lovely frightened peacocks and other birds hurriedly entering their nests.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो देखने में बड़े प्यारे लगते हैं उन मोरों को तो देखो। ये हमारे सैनिकों के भय से कितने डरे हुए हैं। इसी प्रकार अपने आवास-स्थान पर्वत की ओर उड़ते हुए अन्य पक्षियों पर भी दृष्टिपात करो

Hinglish
93.18VR-2-93-18

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञ: प्रतिभाति मा । तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥ २.९३. ॥

atimātramayaṃ deśo manojña: pratibhāti mā | tāpasānāṃ nivāso 'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयं देशःthis regionअतिमात्रम्veryमनोज्ञःcharmingमेto meप्रतिभातिappearsस्वर्गपथो यथाlike pathway to heavenअयम्this oneव्यक्तम्clearlyतापसानाम्ascetics'निवासःabode.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBeing the abode of ascetics, this region looks very charming like the pathway to heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप शत्रुघ्न ! यह देश मुझे बड़ा ही मनोहर प्रतीत होता है। तपस्वी जनों का यह निवास स्थान वास्तव में स्वर्गीय पथ है

Hinglish
93.19VR-2-93-19

मृगा मृगीभि: सहिता बहव: पृषता वने । मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिता: ॥ २.९३. ॥

mṛgā mṛgībhi: sahitā bahava: pṛṣatā vane | manojñarūpā lakṣyante kusumairiva citritā: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेin this forestबहवःmanyपृषताः मृगाःspotted deerकुसुमैःwith flowersचित्रिता इवas if paintedमनोज्ञरूपाःof charming appearanceमृगीभिःdoesसहिताःin the company ofदृश्यन्तेare seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn this forest many a dappled deer with their mates looking as if painted with flowers are seen wandering about with a charming appearance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस वन में मृगियों के साथ विचरने वाले बहुत-से चितकबरे मृग ऐसे मनोहर दिखायी देते हैं, मानो इन्हें फूलों से चित्रित—सुसज्जित किया गया हो

Hinglish
93.20VR-2-93-20

साधुसैन्या: प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने । यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥ २.९३. ॥

sādhusainyā: pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānane | yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषव्याघ्रौbest of menतौ रामलक्ष्मणौthose Rama and Lakshmanaयथाhowदृश्येतेthey could be seenसैन्याःsoldiersसाधुproperlyप्रतिष्ठन्ताम्let them proceedकाननेin the forestविचिन्वन्तु चbe searched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the soldiers set out and properly search the forest till such time the best of men, Rama and Lakshmana, are found.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे सैनिक यथोचित रूप से आगे बढ़ें और वन में सब ओर खोजें, जिससे उन दोनों पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण का पता लग जाय’

Hinglish
93.21VR-2-93-21

भरतस्य वच: श्रुत्वा पुरुषा: शस्त्रपाणय: । विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्तत: ॥ २.९३. ॥

bharatasya vaca: śrutvā puruṣā: śastrapāṇaya: | viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustata: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतस्यBharata'sवचःwordsश्रुत्वाhaving heardशस्त्रपाणयःwith weapons in their handsशूराःvaliantपुरुषाःmenतत्thatवनम्forestविविशुःenteredततःthenधूमम्smokeददृशुश्चobserved.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of Bharata, those valiant warriors with weapons in their hands entered the forest. Therafter, they observed a spiral of smoke rising.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भरत का यह वचन सुनकर बहुत-से शूरवीर पुरुषों ने हाथों में हथियार लेकर उस वन में प्रवेश किया। तदनन्तर आगे जाने पर उन्हें कुछ दूरपर ऊपर को धुआँ उठता दिखायी दिया

Hinglish
93.22VR-2-93-22

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागता: । नामनुष्ये भवत्याग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥ २.९३. ॥

te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatā: | nāmanuṣye bhavatyāgnirvyaktamatraiva rāghavau || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyधूमाग्रम्column of smokeसमालोक्यhaving seenभरतम्to Bharataआगताःreturnedऊचुःcommunicatedअमनुष्येin a place bereft of menअग्नि:fireन भवतिcannot existव्यक्तम्clearlyराघवौRama and Lakshmanaअत्रैवare here only.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving seen the column of smoke, they returned and informed Bharata, saying, 'In a place bereft of men, fire cannot exist. Clearly Rama and Lakshmana must be here only.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस धूमशिखा को देखकर वे लौट आये और भरत से बोले—’प्रभो! जहाँ कोई मनुष्य नहीं होता, वहाँ आग नहीं होती। अतः श्रीराम और लक्ष्मण अवश्य यहीं होंगे

Hinglish
93.23VR-2-93-23

अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ । मन्ये रामोपमा: सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन: ॥ २.९३. ॥

atha nātra naravyāghrau rājaputrau parantapau | manye rāmopamā: santi vyaktamatra tapasvina: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथotherwiseनरव्याघ्रौtigers among menपरन्तपौsubduers of enemiesराजपुत्रौprincesअत्र नif they are not hereअत्रhereरामोपमाःresembling Ramaअन्येotherतपस्विनः सन्तिascetics are thereव्यक्तम्evident.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn case the two princes, Rama and Lakshmana, the best of men, and subduers of enemies are not residing here then evidently it must be some other ascetics like Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि शत्रुओं को संताप देने वाले पुरुषसिंह राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण यहाँ न हों तो भी श्रीराम-जैसे तेजस्वी दूसरे कोई तपस्वी तो अवश्य ही होंगे’

Hinglish
93.24VR-2-93-24

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् । सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दन: ॥ २.९३. ॥

tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhusammatam | sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardana: || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अमित्रबलमर्दनःwho crushes the hostile armiesभरतःBharataतेषाम्theirसाधुसम्मतम्acceptable to the piousतत् वचनम्those wordsश्रुत्वाhaving heardसर्वान्entireतान् सैन्यान्to that entire armyउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard these words acceptable to the pious, Bharata, the crusher of enemy forces, addressed the entire army:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनकी बातें श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा मानने योग्य थीं, उन्हें सुनकर शत्रुसेना का मर्दन करने वाले भरत ने उन समस्त सैनिकों से कहा-

Hinglish
93.25VR-2-93-25

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रत: । अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥ २.९३. ॥

yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrata: | ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भवन्तःall of youयत्ताःalertlyतिष्ठन्तुstayइतःfrom hereअग्रतःforwardन गन्तव्यम्you should not proceedअहमेवmyself aloneगमिष्यामिI shall goसुमन्त्रःSumantraगुरुरेव चpreceptor Vasistha also.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll of you carefully watch here. Do not proceed any further. Sumantra, the preceptor and myself shall go forward.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम सब लोग सावधान होकर यहीं ठहरो! यहाँ से आगे न जाना। अब मैं ही वहाँ जाऊँगा। मेरे साथ सुमन्त्र और धृति भी रहेंगे’

Hinglish
93.26VR-2-93-26

एवमुक्तास्तत: सर्वे तत्र तस्थु: समन्तत: । भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ॥ २.९३. ॥

evamuktāstata: sarve tatra tasthu: samantata: | bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhāt || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterएवम्thusउक्ताःspokenसर्वेall of themसमन्ततःeverysideतत्रthereतस्थुःhaltedभरतःBharataधूमाग्रम्column of smokeयत्रwhere it is seenतत्रthereदृष्टिम्gazeसमादधात्fixed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt this command, all of them halted. Then Bharata fixed his gaze on the source of the smoke.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनकी ऐसी आज्ञा पाकर समस्त सैनिक वहीं सब ओर फैलकर खड़े हो गये और भरत ने जहाँ धुआँ उठ रहा था, उस ओर अपनी दृष्टि स्थिर की

Hinglish
93.27VR-2-93-27

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रत: । बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥ २.९३. ॥

vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrata: | babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā || 2.93. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
याthe armyभरतेनby Bharataव्यवस्थिताhas been haltedचमूःarmyअग्रतःin the forefrontभूमिम्the spaceनिरीक्षमाणाऽपि चeven though gazing atन चिरेणnot long beforeतदाthenप्रियस्यof the belovedरामस्यRama'sसमागमम्unionजानतीknowingहृष्टा बभूवrejoiced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe army thus halted by Bharata, gazing at the space before them rejoiced at the thought that not long before they would rejoin their beloved Rama. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमस्सर्गः।। Thus ends the ninetythird sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भरत के द्वारा वहाँ ठहरायी गयी वह सेना आगे की भूमिका निरीक्षण करती हुई भी वहाँ हर्षपूर्वक खड़ी रही; क्योंकि उस समय उसे मालूम हो गया था कि अब शीघ्र ही श्रीरामचन्द्रजी से मिलने का अवसर आनेवाला है

Hinglish