Ramayana · Sarga 2.88

Sarga 88

सर्गः 88

Guha relates to Bharata about Rama's life in the forest contrary to the life in Ayodhya

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
88.1VR-2-88-1

तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः । इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥

tat śrutvā nipuṇam sarvam bharataḥ saha mantribhiḥ | ingudī mūlam āgamya rāma śayyām avekṣya tām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतःBharataतत् सर्वम्all thatनिपुणम्attentivelyश्रुत्वाhaving listenedमन्त्रिभिस्सहalong with ministersइङ्गुदीमूलम्to the foot of the ingudi treeआगम्यhaving reachedताम् रामशय्याम्that Rama's bedअवेक्षgazingसर्वाःallजननीःmothersअब्रवीत्saidतेन महात्मनाby that magnanimous, Ramaइहhereभूमौon the groundशर्वरीnightशयिताhas been sleptअस्यhisविमर्दितम्crushed bedइदम्this one.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter listening to all that Guha had said, Bharatha reached the foot of the ingudi tree accompanied by his ministers and gazing at Rama's bed, said to all his mothers the magnanimous Rama rested that night here on this ground in that crushed bed.

This translation covers verses 88.1–88.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)निषादराज की सारी बातें ध्यान से सुनकर मन्त्रियों सहित भरत ने इंगुदी-वृक्ष की जड़ के पास आकर श्रीरामचन्द्रजी की शय्या का निरीक्षण किया

Hinglish
88.2VR-2-88-2

अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना । शर्वरी शयिता भूमाउ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥

abravīd jananīḥ sarvā iha tena mahātmanā | śarvarī śayitā bhūmāu idam asya vimarditam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर उन्होंने समस्त माताओं से कहा—’यहीं महात्मा श्रीराम ने भूमि पर शयन करके रात्रि व्यतीत की थी। यही वह कुशसमूह है, जो उनके अङ्गों से विमर्दित हुआ था

HinglishWord meanings are shown with verse 88.1English is translated together with verse 88.1
88.3VR-2-88-3

महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता । जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥

mahā bhāga kulīnena mahā bhāgena dhīmatā | jāto daśarathena ūrvyām na rāmaḥ svaptum arhati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाभागकुलीनेनby the highbornमहाभागेनby a highly fortunate manधीमताby the sagaciousदशरथेनby DasarathaजातःbornरामःRamaउर्व्याम्on the naked earthस्वप्तुम्to sleepन अर्हतिdoes not deserve.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, son of highly fortunate and sagacious Dasaratha, born of a noble lineage does not deserve to rest on this naked earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराजों के कुल में उत्पन्न हुए परम बुद्धिमान् महाभाग राजा दशरथ ने जिन्हें जन्म दिया है, वे श्रीराम इस तरह भूमि पर शयन करने के योग्य नहीं हैं

Hinglish
88.4VR-2-88-4

अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये । शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥

ajina uttara samstīrṇe vara āstaraṇa samcaye | śayitvā puruṣa vyāghraḥ katham śete mahī tale ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषव्याघ्रःbest among men, Ramaअजिनोत्तरसंस्तीर्णेon over spreads of deer skinवरास्तरणसंचयेon bed made of a pile of excellent spreadsशयित्वाused to sleepमहीतलेon the groundकथम्howशेतेcan sleep?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow could Rama, the best among men used to a bed made of a pile of excellent spreads and overspread with deer skin, sleep on the bare ground?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो पुरुषसिंह श्रीराम मुलायम मृगचर्म की विशेष चादर से ढके हुए तथा अच्छे-अच्छे बिछौनों के समूह से सजे हुए पलंग पर सदा सोते आये हैं, वे इस समय पृथ्वी पर कैसे शयन करते होंगे?

Hinglish
88.5VR-2-88-5

प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा । हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥

prāsāda agra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā | haima rājata bhaumeṣu vara āstraraṇa śāliṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परन्तपःscorcher of enemies, (सः that Rama)सर्वदाalwaysप्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु चin the attic of the sevenstoreyed mansionहैमराजतभौमेषुthe floors paved with gold and silverवरास्तरणशालिषुspread with excellent carpetsपुष्पसंचयचित्रेषुdecked with bouquets of flowersचन्दनागरुगन्धिषुperfumed with sandal and agaruपाण्डुराभ्रप्रकाशेषुbrightness like white cloudsशुकसङ्घरुतेषु चechoed with cries of flocks of parrotsशीतवत्सुcoolसुगन्धिषुin places fragrant with perfumesकृतकाञ्चनभित्तिषुsurrounded by goldplated wallsमेरुकल्पेषुlike mount Meruप्रासादवरवर्येषुin the best of mansionsउषित्वाhaving dweltगीतवादित्रनिर्घोषैःwith the sounds of songs and musical instrumentsवराभरणनिस्वनैःwith the tinkling of ornamentsमृदङ्गवरशब्दैश्चand with excellent sounds of drums, (तत्र there)प्रतिबोधितःawakenedबहुभिःby manyसूतमागधैःbards and genealogistsवन्दिभिःby the panegyrists गाथाभिः with balladsअनुरूपाभिःby worthyस्तुतिभिश्चby songs of praiseकालेat appointed timeवन्दितःsaluted in reverence.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).

This translation covers verses 88.5–88.9 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सदा विमानाकार प्रासादों के श्रेष्ठ भवनों और अट्टालिकाओं में सोते आये हैं तथा जिनकी फर्श सोने और चाँदी की बनी हई है, जो अच्छे बिछौनों से सुशोभित हैं, पुष्पराशि से विभूषित होने के कारण जिनकी विचित्र शोभा होती है, जिनमें चन्दन और अगुरु की सुगन्ध फैली रहती है, जो श्वेत बादलों के समान उज्ज्वल कान्ति धारण करते हैं, जिनमें शुकसमूहों का कलरव होता रहता है, जो शीतल हैं एवं कपूर आदि की सुगन्ध से व्याप्त होते हैं, जिनकी दीवारों पर सुवर्ण का काम किया गया है तथा जो ऊँचाई में मेरु पर्वत के समान जान पड़ते हैं, ऐसे सर्वोत्तम राजमहलों में जो निवास कर चुके हैं, वे श्रीराम वन में पृथ्वी पर कैसे सोते होंगे?

This Hindi translation covers verses 88.5–88.7 together.

Hinglish
88.6VR-2-88-6

पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु । पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥

puṣpa samcaya citreṣu candana agaru gandhiṣu | pāṇḍura abhra prakāśeṣu śuka samgha ruteṣu ca ||

HinglishWord meanings are shown with verse 88.5English is translated together with verse 88.5Hindi is translated together with verse 88.5
88.7VR-2-88-7

प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु । उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥

prāsādavaravaryeṣu śītavatsu sugandhiṣu | uṣitvā merukalpeṣu kṛtakāmcanabhittiṣu ||

HinglishWord meanings are shown with verse 88.5English is translated together with verse 88.5Hindi is translated together with verse 88.5
88.8VR-2-88-8

गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः । मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥

gīta vāditra nirghoṣair vara ābharaṇa nihsvanaiḥ | mṛdanga vara śabdaiḥ ca satatam pratibodhitaḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो गीतों और वाद्यों की ध्वनियों से, श्रेष्ठ आभूषणों की झनकारों से तथा मृदङ्गों के उत्तम शब्दों से सदा जगाये जाते थे, बहुत-से वन्दीगण समय-समय पर जिनकी वन्दना करते थे, सूत और मागध अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से जिनको जगाते थे, वे शत्रुसंतापी श्रीराम अब भूमि पर कैसे शयन करते होंगे?

This Hindi translation covers verses 88.8–88.9 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 88.5English is translated together with verse 88.5
88.9VR-2-88-9

बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः । गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥

bandibhir vanditaḥ kāle bahubhiḥ sūta māgadhaiḥ | gāthābhir anurūpābhiḥ stutibhiḥ ca paramtapaḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 88.5English is translated together with verse 88.5Hindi is translated together with verse 88.8
88.10VR-2-88-10

अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥

aśraddheyam idam loke na satyam pratibhāti mā | muhyate khalu me bhāvaḥ svapno ayam iti me matiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकेin the worldइदम्thisअश्रद्धेयम्can not be believedसत्यम्trulyमाto meन प्रतिभातिdoes not appearमेmyभावःthought (mind)मुह्यते खलुis bewilderedअयम्thisस्वप्नः इतिlike a dreamमेmyमतिःthinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is unbelievable that such a thing has happened to Rama in this world. It does not seem real to me and looks appears like a dream and my mind is bewildered.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह बात जगत् में विश्वास के योग्य नहीं है मुझे यह सत्य नहीं प्रतीत होती। मेरा अन्तःकरण अवश्य ही मोहित हो रहा है। मुझे तो ऐसा मालूम होता है कि यह कोई स्वप्न है

Hinglish
88.11VR-2-88-11

न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमाउ एवम् शयीत सः ॥

na nūnam daivatam kimcit kālena balavattaram | yatra dāśarathī rāmo bhūmāu evam śayīta saḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दैवतम्divine powerकालेनin course of timeकिंचित्even a littleबलवत्तरम्more strongनnotनूनम्surelyयत्रwhereसः दाशरथि:that Dasaratha's sonरामःRamaभूमावेवon the ground itselfशयीतhad to sleep.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDasaratha's son, Rama had to rest on the ground would admittedly mean that no divine power is mightier than Time (Destiny).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही काल के समान प्रबल कोई दूसरा देवता नहीं है, जिसके प्रभाव से दशरथनन्दन श्रीराम को भी इस प्रकार भूमि पर सोना पड़ा

Hinglish
88.12VR-2-88-12

विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥

videha rājasya sutā sītā ca priya darśanā | dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विदेहराजस्यking of Videhaसुताdaughterप्रियदर्शनाone who causes delight to the beholderदशरथस्यDasaratha'sदयिताbelovedस्नुषा चdaughterinlaw alsoसीता चSita tooभूमौon the groundशयिताrested.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita, daughter of Janaka, king of Videha, and beloved daughterinlaw of Dasaratha who caused delight to the beholder, too had to rest on the bare ground.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस काल के ही प्रभाव से विदेहराज की परम सुन्दरी पुत्री और महाराज दशरथ की प्यारी पुत्रवधू सीता भी पृथ्वी पर शयन करती हैं

Hinglish
88.13VR-2-88-13

इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् । स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥

iyam śayyā mama bhrātur idam hi parivartitam | sthaṇḍile kaṭhine sarvam gātrair vimṛditam tṛṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इयम्thisमम भ्रातुःmy brother'sशय्याcouchइदम्hereपरिवर्तितं हिtossed aboutकठिनेon a hardस्थण्डिलेearthसर्वम्entireतृणम्grassगात्रैःby his limbsविमृदितम्is crushed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis is my brother's couch and it is here where he had tossed about. The grass spread on this hard surface is crushed by his limbs.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यही मेरे बड़े भाई की शय्या है। यहीं उन्होंने करवटें बदली थीं। इस कठोर वेदी पर उनका शुभ शयन हुआ था, जहाँ उनके अङ्गों से कुचला गया सारा तृण अभी तक पड़ा है

Hinglish
88.14VR-2-88-14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा । तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥

manye sābharaṇā suptā sītā asmin śayane tadā | tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanaka bindavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaअस्मिन्thisशयनोत्तमेon excellent bedसाभरणाwith her jewelleryसुप्ताmust have sleptमन्येI thinkतत्र तत्रhere and thereसक्ताःstuck toकनकबिन्दवःparticles of gold dustदृश्यन्तेare seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSome particles of gold dust are seen stuck to this bed here and there. I think Sita might have rested on this excellent bed with all her jewellery.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जान पड़ता है, शुभलक्षणा सीता शय्यापर आभूषण पहने ही सोयी थीं; क्योंकि यहाँ यत्र-तत्र सुवर्ण के कण सटे दिखायी देते हैं

Hinglish
88.15VR-2-88-15

उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा । तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥

uttarīyam iha āsaktam suvyaktam sītayā tadā | tathā hy ete prakāśante saktāḥ kauśeya tantavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenसीतयाby Sitaउत्तरीयम्upper garmentइहhereआसक्तम्had beenसुव्यक्तम्is is well evidentतथाहिas for instanceसक्ताःstuckएते कौशेयतन्तवःthese silken threadsप्रकाशन्तेare shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat the upper garment of Sita might have been caught here is well evident from the shining silken threads stuck.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ उस समय सीता की चादर उलझ गयी थी, यह साफ दिखायी दे रहा है; क्योंकि यहाँ सटे हुए ये रेशम के तागे चमक रहे हैं

Hinglish
88.16VR-2-88-16

मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी । सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥

manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī | sukumārī satī duhkham na vijānāti maithilī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येनfor what reasonबालाthe young ladyतपस्विनीunfortunateसुकुमारीdelicate ladyसतीchaste ladyमैथिलीSitaदुःखम्sufferingन हि(वि)जानाति does not know, for that reasonभर्तुःhusband'sशय्याbedसुखाcomfortableमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHapless Sita is young and delicate. Being a chaste lady, she, even in these (adverse) circumstances, does not feel the brunt. Hence, maybe she thinks her husbands' (hard) bed comfortable to her.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं समझता हूँ कि पति की शय्या कोमल हो या कठोर, साध्वी स्त्रियों के लिये वही सुखदायिनी होती है, तभी तो वह तपस्विनी एवं सुकुमारी बाला सतीसाध्वी मिथिलेशकुमारी सीता यहाँ दुःख का अनुभव नहीं कर रही हैं

Hinglish
88.17VR-2-88-17

हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम । ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥

hā hantāsmi nṛśamso'ham yatsabhāryaḥ kṛtemama | īdṛśīṃ rāghavaḥ śayyāmadhiśete hyānāthavat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हा हन्तAlas, what a difficultyअहम्Iनृशंसः अस्मिI have been cruelयत्sinceमम कृतेbecause of meराघवःRamaसभार्यःwith his spouseअनाथवत्like an orphanईदृशीम्suchशय्याम्bedअधिशेतेis reclining upon.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlas, what suffering Because of a cruel man like me Rama along with his spouse was condemned to recline upon such bed like an orphan.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! मैं मर गया—मेरा जीवन व्यर्थ है। मैं बड़ा क्रूर हूँ, जिसके कारण सीतासहित श्रीराम को अनाथ की भाँति ऐसी शय्या पर सोना पड़ता है

Hinglish
88.18VR-2-88-18

सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः । सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥

sārvabhauma kule jātaḥ sarva loka sukha āvahaḥ | sarva loka priyaḥ tyaktvā rājyam priyam anuttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सार्वभौमकुलेin the house of emperorsजातःwas bornसर्वलोकस्यof the entire worldसम्मतःworthy of reverenceसर्वलोकप्रियःbeloved of all the worldsइन्दीवरश्यामःwith the complexion of a blue lotusरक्ताक्षःof reddened eyesप्रियदर्शनःpleasing to lookसुखभागीworthy of happinessन दुःखार्हःdoes not deserve sufferingराघवःRamaराज्यम्kingdomअनुत्तमम्excellentसुखम्comfortsत्यक्त्वाhaving given upभुविon this groundकथम्howशयितःdid he sleep?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow could such Rama sleep on the ground? He was born in the house of emperors, worthy of reverence by the entire world and beloved of all the worlds, with the complexion of a blue lotus, with red eyes, and pleasing looks, one who deserves to be happy and not to suffer by renouncing the kingdom and excellent comforts.

This translation covers verses 88.18–88.19 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो चक्रवर्ती सम्राट् के कुल में उत्पन्न हुए हैं, समस्त लोकों को सुख देने वाले हैं तथा सबका प्रिय करने में तत्पर रहते हैं, जिनका शरीर नीले कमल के समान श्याम, आँखें लाल और दर्शन सबको प्रिय लगने वाला है तथा जो सुख भोगने के ही योग्य हैं, दुःख भोगने के कदापि योग्य नहीं हैं, वे ही श्रीरघुनाथ जी परम उत्तम प्रिय राज्य का परित्याग करके इस समय पृथ्वी पर शयन करते हैं

This Hindi translation covers verses 88.18–88.19 together.

Hinglish
88.19VR-2-88-19

कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः । सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥

katham indīvara śyāmo rakta akṣaḥ priya darśanaḥ | sukha bhāgī ca duhkha arhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 88.18English is translated together with verse 88.18Hindi is translated together with verse 88.18
88.20VR-2-88-20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः । भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥

dhanyaḥ khalu mahābhāgo lakṣmaṇaḥ śubhalakṣamaṇaḥ | bhrātaram viṣame kāle yo rāmamanuvartate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःthatविषमेin adverseकालेtimesभ्रातरम्brotherरामम्Ramaअनुवर्ततेis accompanyingशुभलक्षणःa man of auspicious virtuesमहाभागःa great manलक्ष्मणःLakshmanaधन्यः खलुis indeed fortunate.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSurely Lakshmana of great merit and auspicious virtues is fortunate since he is accompanying his brother Rama in times of adversity.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उत्तम लक्षणों वाले लक्ष्मण ही धन्य एवं बड़भागी हैं, जो संकट के समय बड़े भाई श्रीराम के साथ रहकर उनकी सेवा करते हैं

Hinglish
88.21VR-2-88-21

सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् । वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥

siddha arthā khalu vaidehī patim yā anugatā vanam | vayam samśayitāḥ sarve hīnāḥ tena mahātmanā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
याthat Sitaवनम्to the forestपतिम्husbandअनुगताhad followedवैदेहीSitaसिद्धार्था खलुhas surely acomplished her objectमहात्मनाby the magnanimousतेनby that Ramaहीनाःbereft ofवयम्weसर्वेallसंशयिताःare full of doubts.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita has, indeed, accomplished her object by accompanying her husband (to the forest). Bereft of that magnanimous Rama, all of us are in doubt (if he will accept our services).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही विदेहनन्दिनी सीता भी कृतार्थ हो गयीं, जिन्होंने पति के साथ वन का अनुसरण किया है। हम सब लोग उन महात्मा श्रीराम से बिछुड़कर संशय में पड़ गये हैं (हमें यह संदेह होने लगा है कि श्रीराम हमारी सेवा स्वीकार करेंगे या नहीं)

Hinglish
88.22VR-2-88-22

अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा । गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥

akarṇa dhārā pṛthivī śūnyā iva pratibhāti mā | gate daśarathe svarge rāme ca araṇyam āśrite ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दशरथेDasarathaस्वर्गम्to heavenगतेhaving ascendedरामे चwhen Rama tooअरण्यम्forestआश्रितेhaving taken shelterपृथिवीearthआकर्णधाराwithout helmsmanनौः इवlike a shipमाto meप्रतिभातिappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Dasaratha having ascended to heaven and Rama taken shelter in the forest, this kingdom appears to me like a ship without a helmsman.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज दशरथ स्वर्गलोक को गये और श्रीराम वनवासी हो गये, ऐसी दशा में यह पृथ्वी बिना नाविक की नौका के समान मुझे सूनी-सी प्रतीत हो रही है

Hinglish
88.23VR-2-88-23

न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् । वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥

na ca prārthayate kaścin manasā api vasumdharām | vane api vasataḥ tasya bāhu vīrya abhirakṣitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेin the forestवसतः अपिthough residingतस्यhisबाहुवीर्याभिरक्षिताम्protected by the might of his armsवसुन्धराम्this earthकश्चित्noneमनसापिeven in thoughtन च प्रार्थयतेdoes not desire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNo one, even in thought, would ever desire this kingdom, protected by the strength of his arms even while residing in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन में निवास करने पर भी उन्हीं श्रीराम के बाहुबल से सुरक्षित हुई इस वसुन्धरा को कोई शत्रु मन से भी नहीं लेना चाहता है

Hinglish
88.24VR-2-88-24

शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् । अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥

śūnya samvaraṇā rakṣām ayantrita haya dvipām | apāvṛta pura dvārām rāja dhānīm arakṣitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शून्यसंवरणारक्षांwithout guards to keep vigil over the rampartsअयन्त्रितहयद्विपाम्with horses and elephants are not in controlअपावृतपुरद्वाराम्with the city gates kept wide openअरक्षिताम्unprotectedअप्रहृष्टबलाम्unhappy armyशून्याम्empty (demoralised)विषमस्थाम्in dire difficultiesअनावृताम्wide openराजधानीम्the capital city (Ayodhya)शत्रवःenemiesविषकृतान्mixed with poisonभक्षानिवlike foodनाभिमन्यन्तेwill not think of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNow the gates of our capital city (Ayodhya) are wide open. The city is unprotected and endangered. There are no guards to keep vigil over the ramparts. The horses and elephants are not in control (hence unprepared for battle). The army is unhappy and demoralised. At this state even the enemies will not like to seize the city, they will shun it like food mixed with poison.

This translation covers verses 88.24–88.25 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय अयोध्या की चहारदीवारी की सब ओर से रक्षा का कोई प्रबन्ध नहीं है, हाथी और घोड़े बँधे नहीं रहते हैं—खुले विचरते हैं, नगर द्वार का फाटक खुला ही रहता है, सारी राजधानी अरक्षित है, सेना में हर्ष और उत्साह का अभाव है, समस्त नगरी रक्षकों से सूनी-सी जान पड़ती है, सङ्कट में पड़ी हुई है, रक्षकों के अभाव से आवरणरहित हो गयी है. तो भी शत्रु विषमिश्रित भोजन की भाँति इसे ग्रहण करने की इच्छा नहीं करते हैं। श्रीराम के बाहुबल से ही इसकी रक्षा हो रही है

This Hindi translation covers verses 88.24–88.25 together.

Hinglish
88.25VR-2-88-25

अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् । शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥

aprahṛṣṭa balām nyūnām viṣamasthām anāvṛtām | śatravo na abhimanyante bhakṣyān viṣa kṛtān iva ||

HinglishWord meanings are shown with verse 88.24English is translated together with verse 88.24Hindi is translated together with verse 88.24
88.26VR-2-88-26

अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा । फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥

adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye aham tṛṇeṣu vā | phala mūla aśano nityam jaṭā cīrāṇi dhārayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्य प्रभृतिfrom todayअहम्Iजटाचीराणिmatted hair and robes made of barkधारयन्wearingनित्यम्alwaysफलमूलाशनःeating fruits and rootsभूमौ तुon the ground itselfतृणेषु वाor on the grassशयिष्येI will sleep.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetFrom today onwards, wearing matted hair and clad in robes made of bark and living on fruits and roots, I too shall sleep on the naked ground or on grass.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज से मैं भी पृथ्वी पर अथवा तिनकों पर ही सोऊँगा, फल-मूल का ही भोजन करूँगा और सदा वल्कल वस्त्र तथा जटा धारण किये रहूँगा

Hinglish
88.27VR-2-88-27

तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने । तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥

tasya artham uttaram kālam nivatsyāmi sukham vane | tam pratiśravam āmucya na asya mithyā bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तम्Rama'sप्रतिश्रवम्vowआमुच्यcasting on meउत्तरं कालम्the rest of his term (of exile)तस्य अर्थम्on account of himवनेin the forestसुखम्cheerfullyनिवत्स्यामिshall dwellअस्यhis vowमिथ्याuntrueन भविष्यतिshall not become.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTaking upon myself the vow of Rama, I too shall live in the forest cheerfully for the rest of the term on behalf of him so that his vow shall not prove untrue.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वनवास के जितने दिन बाकी हैं, उतने दिनों तक मैं ही वहाँ सुखपूर्वक निवास करूँगा, ऐसा होने से आर्य श्रीराम की की हुई प्रतिज्ञा झूठी नहीं होगी

Hinglish
88.28VR-2-88-28

वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति । लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥

vasantam bhrātur arthāya śatrughno mā anuvatsyati | lakṣmaṇena saha tu āryo ayodhyām pālayiṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शत्रुघ्नःSatrughnaभ्रातुः अर्थायon behalf of my brother Ramaवसन्तम्living (in the forest)माmeअनुवत्स्यतिwill live by following meआर्यःesteemed brotherलक्ष्मणेन सहalong with Lakshmanaअयोध्याम्Ayodhyaपालयिष्यति हिwill rule.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs I live in the forest on behalf of my brother Rama, Satrughna will live with me. My esteemed brother Rama will rule Ayodhya along with Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भाई के लिये वन में निवास करते समय शत्रुघ्न मेरे साथ रहेंगे और मेरे बड़े भाई श्रीराम लक्ष्मण को साथ लेकर अयोध्या का पालन करेंगे

Hinglish
88.29VR-2-88-29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः । अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् । प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् । बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥

abhiṣekṣyanti kākutstham ayodhyāyām dvijātayaḥ | api me devatāḥ kuryur imam satyam mano ratham | prasādyamānaḥ śirasā mayā svayam | bahu prakāram yadi na prapatsyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
द्विजातयःbrahminsकाकुत्स्थम्to Ramaअयोध्यायाम्in Ayodhyaअभिषेक्ष्यन्तिwill crown himदेवताःgodsइमम्thisमेmyमनोरथम्desireसत्यम्as trueअपि कुर्युःwill they make it?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn Ayodhya the brahmins shall coronate Rama. Will the gods make this desire of mine true?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अयोध्या में ब्राह्मणलोग ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम का अभिषेक करेंगे। क्या देवता मेरे इस मनोरथ को सत्य (सफल) करेंगे?

Hinglish
88.30VR-2-88-30

ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् । वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥

tatonruvatsayāmi cirāya rāghavam | vanecaram nahruti māmrupekṣitrum ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयाby meस्वयम्personallyबहुप्रकारम्in many waysशिरसाbowing down my headप्रसाद्यमानःseeking his graceन प्रपत्स्यते यदिif it is not grantedततःthenवने चरन्living in the forestराघवम्Ramaचिरायfor a long timeअनुवत्स्यामिwill live along himमाम्meउपेक्षितुम्to ignoreनार्हतिhe cannot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI will seek his grace in many ways by bowing down my head. Even then if Rama does not grant my wish, I shall also live with him as long as it takes. He will not be able to ignore a forester like me. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमस्सर्गः।। Thus ends the eightyeigth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं उनके चरणों पर मस्तक रखकर उन्हें मनाने की चेष्टा करूँगा। यदि मेरे बहुत कहने पर भी वे लौटने को राजी न होंगे तो उन वनवासी श्रीराम के साथ मैं भी दीर्घकाल तक वहीं निवास करूँगा वे मेरी उपेक्षा नहीं करेंगे’

Hinglish