Sarga 87

गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् । ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥

guhasya vacanam śrutvā bharato bhṛśam apriyam | dhyānam jagāma tatra eva yatra tat śrutam apriyam ||

सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः । पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥

sukumāro mahā sattvaḥ simha skandho mahā bhujaḥ | puṇḍarīka viśāla akṣaḥ taruṇaḥ priya darśanaḥ ||

प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः । पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥

pratyāśvasya muhūrtam tu kālam parama durmanāḥ | papāta sahasā totrair hṛdi viddha iva dvipaḥ ||

भरतम् मुर्च्Cइतम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः । बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥

bharatam murcCitam druṣṭvā vivarṇavadano guhaḥ | babhūva vyathitastatra bhūmikampe yathā drumaḥ ||

तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः । परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥

tad avastham tu bharatam śatrughno anantara sthitaḥ | pariṣvajya ruroda uccair visamjnaḥ śoka karśitaḥ ||

ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः । उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥

tataḥ sarvāḥ samāpetur mātaro bharatasya tāḥ | upavāsa kṛśā dīnā bhartṛ vyasana karśitāḥ ||

ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥

tāḥ ca tam patitam bhūmau rudantyaḥ paryavārayan | kausalyā tu anusṛtya enam durmanāḥ pariṣasvaje ||

वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी । परिपप्रग्च्Cअ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥

vatsalā svam yathā vatsam upagūhya tapasvinī | paripapragcCa bharatam rudantī śoka lālasā ||

पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते । अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥

putra vyādhir na te kaccit śarīram paribādhate | adya rāja kulasya asya tvad adhīnam hi jīvitam ||

त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥

tvām dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate | vṛtte daśarathe rājni nātha ekaḥ tvam adya naḥ ||

कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् । पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥

kaccin na lakṣmaṇe putra śrutam te kimcid apriyam | putra vā hy ekaputrāyāḥ saha bhārye vanam gate ||

स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः । कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥

sa muhūrtam samāśvasya rudann eva mahā yaśāḥ | kausalyām parisāntvya idam guham vacanam abravīt ||

भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥

bhrātā me kva avasad rātrim kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ | asvapat śayane kasmin kim bhuktvā guha śamsa me ||

सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः । यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥

so abravīd bharatam pṛṣṭo niṣāda adhipatir guhaḥ | yad vidham pratipede ca rāme priya hite atithau ||

अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥

annam ucca avacam bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca | rāmāya abhyavahāra artham bahu ca upahṛtam mayā ||

तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः । न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥

tat sarvam pratyanujnāsīd rāmaḥ satya parākramaḥ | na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatra dharmam anusmaran ||

न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा । इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना ॥

na hy asmābhiḥ pratigrāhyam sakhe deyam tu sarvadā | iti tena vayam rājann anunītā mahātmanā ||

लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः । औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥

lakṣmaṇena samānītam pītvā vāri mahā yaśāḥ | aupavāsyam tadā akārṣīd rāghavaḥ saha sītayā ||

ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा । वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥

tataḥ tu jala śeṣeṇa lakṣmaṇo apy akarot tadā | vāg yatāḥ te trayaḥ samdhyām upāsata samāhitāḥ ||

सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् । स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥

saumitriḥ tu tataḥ paścād akarot svāstaram śubham | svayam ānīya barhīmṣi kṣipram rāghava kāraṇāt ||

तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥

tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā | prakṣālya ca tayoḥ pādāu apacakrāma lakṣmaṇaḥ ||

एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् । यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ ॥

etat tad ingudī mūlam idam eva ca tat tṛṇam | yasmin rāmaḥ ca sītā ca rātrim tām śayitāu ubhau ||

नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् । शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः । महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो । निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥

niyamya pṛṣṭhe tu tala angulitravān | śaraiḥ supūrṇāu iṣudhī param tapaḥ | mahad dhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo | niśām atiṣṭhat parito asya kevalam ||

ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् । स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् । महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥

tataḥ tu aham ca uttama bāṇa cāpadhṛk | sthito abhavam tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ | atandribhir jnātibhir ātta kārmukair | mahā indra kalpam paripālayamaḥ tadā ||