Ramayana · Sarga 2.81

Sarga 81

सर्गः 81

Assembly of Vasistha, ministers, commanders of army and people of Ayodhya

Full sarga summary

Assembly of Vasistha, ministers, commanders of army and people of Ayodhya -- Bharata is invited to the assembly with the usual welcoming music etc.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
81.1VR-2-81-1

ततः नान्दी मुखीम् रात्रिम् भरतम् सूत मागधाः । तुष्टुवुर् वाग् विशेषज्ञाः स्तवैः मन्गल सम्हितैः ॥

tataḥ nāndī mukhīm rātrim bharatam sūta māgadhāḥ | tuṣṭuvur vāg viśeṣajñāḥ stavaiḥ mangala samhitaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterवाग्विशेषज्ञाःexperts in conversationसूतमागधाःbards and panegyristsनान्दीमुखीम्with an auspicious startरात्रिम्the nightमङ्गलसंहितैःfilled with an auspicious notesस्तवैःpraisesभरतम्Bharataतुष्टुवुःpleased.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter bards and panegyrists adept in conversation with an auspicious start pleased Bharata with eulogy in the last part of the night.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इधर अयोध्या में उस अभ्युदयसूचक रात्रि का थोड़ा-सा ही भाग अवशिष्ट देख स्तुति-कलाके विशेषज्ञ सूत और मागधों ने मङ्गलमयी स्तुतियों द्वारा भरत का स्तवन आरम्भ किया

Hinglish
81.2VR-2-81-2

सुवर्ण कोण अभिहतः प्राणदद् याम दुन्दुभिः । दध्मुः शन्खामः च शतशो वाद्यामः च उच्च अवच स्वरान् ॥

suvarṇa koṇa abhihataḥ prāṇadad yāma dundubhiḥ | dadhmuḥ śankhāmaḥ ca śataśo vādyāmaḥ ca ucca avaca svarān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुवर्णकोणाभिहतःbeaten by golden sticksयामदुन्दुभिःthe drums of the nightwatch (to indicate watchers of the night)प्राणदत्was struckशङ्खांश्चconchesउच्चावचस्वरान्of various modulationsनादांश्चsoundsशतशःin hundredsदध्मुःpeople blew.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe drums of the night watch were beaten by golden sticks. Conches in hundreds were blown and sounds of various modulations were created.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)प्रहरकी समाप्ति को सूचित करने वाली दुन्दुभि सोने के डंडे से आहत होकर बज उठी। बाजे बजाने वालों ने शङ्ख तथा दूसरे-दूसरे नाना प्रकार के सैकड़ों बाजे बजाये

Hinglish
81.3VR-2-81-3

स तूर्य घोषः सुमहान् दिवम् आपूरयन्न् इव । भरतम् शोक सम्तप्तम् भूयः शोकैः अरन्ध्रयत् ॥

sa tūrya ghoṣaḥ sumahān divam āpūrayann iva | bharatam śoka samtaptam bhūyaḥ śokaiḥ arandhrayat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमहान्shrillसःthatतूर्यघोषःsound of trumpetsदिवम्the heavenआपूरयन्निवas if fillingशोकसंतप्तम्griefstrickenभरतम्Bharataभूयःstill moreशोकैःwith sorrowsअरन्ध्रयत्filled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe shrill trempets which seemed to fill the heavens caused much more distress to the already griefstricken Bharata.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वाद्यों का वह महान् तुमुल घोष समस्त आकाश को व्याप्त करता हुआ-सा गूंज उठा और शोकसंतप्त भरत को पुनः शोकाग्नि की आँच से राँध ने लगा

Hinglish
81.4VR-2-81-4

ततः प्रबुद्धो भरतः तम् घोषम् सम्निवर्त्य च । न अहम् राजा इति च अपि उक्त्वा शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥

tataḥ prabuddho bharataḥ tam ghoṣam samnivartya ca | na aham rājā iti ca api uktvā śatrughnam idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenप्रबुद्ध:awakenedभरतःBharataअहम्Iराजाkingनnotइतिthusउक्त्वाhaving saidतम् घोषम्that soundसन्निवर्त्य चhaving stoppedशत्रुघ्नम्to Satrughnaइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Bharata waking up, exclaimed, I am not the king, ordered the pipers to stop and said to Satrughna:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वाद्यों की उस ध्वनि से भरत की नींद खुल गयी; वे जाग उठे और ‘मैं राजा नहीं हूँ’ ऐसा कहकर उन्होंने उन बाजों का बजना बंद करा दिया। तत्पश्चात् वे शत्रुघ्न से बोले

Hinglish
81.5VR-2-81-5

पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्य अपकृतम् महत् । विसृज्य मयि दुह्खानि राजा दशरथो गतः ॥

paśya śatrughna kaikeyyā lokasya apakṛtam mahat | visṛjya mayi duhkhāni rājā daśaratho gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शत्रुघ्नO Satrughnaपश्यseeकैकेय्याby Kaikeyiलोकस्यto the peopleमहत्greatअपकृतम्harm has been doneराजाkingदशरथःDasarathaदुःखानिall sufferingsमयिin meविसृज्यhaving leftगतःwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Satrughna see what great harm has been done to these people at the instance of Kaikeyi. King Dasaratha has gone, leaving me to suffer.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुघ्न! देखो तो सही, कैकेयी ने जगत् का कितना महान् अपकार किया है। महाराज दशरथ मुझ पर बहुत-से दुःखों का बोझ डालकर स्वर्गलोक को चले गये

Hinglish
81.6VR-2-81-6

तस्य एषा धर्म राजस्य धर्म मूला महात्मनः । परिभ्रमति राज श्रीर् नौर् इव अकर्णिका जले ॥

tasya eṣā dharma rājasya dharma mūlā mahātmanaḥ | paribhramati rāja śrīr naur iva akarṇikā jale ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मराजस्यof righteous kingतस्यhisमहात्मनःnoble one'sधर्ममूलाrooted in righteousnessएषाsuchराज्यश्रीःthe goddess of kingdomजलेin waterआकर्णिकाwithout helmsmanनौः इवlike a boatपरिभ्रमतिis revolving.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis kingdom, rooted in the righteousness of that noble king, is now whirling like a boat in a whirlpool without a helmsman.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज उन धर्मराज महामना नरेश की यह धर्ममूला राजलक्ष्मी जल में पड़ी हुई बिना नाविक की नौका के समान इधर-उधर डगमगा रही है

Hinglish
81.7VR-2-81-7

यो हि नः सुमहान्नाथः सोऽपि प्रव्राजितो वनम् । अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवः स्वयम् ॥

yo hi naḥ sumahānnāthaḥ so'pi pravrājito vanam | anayā dharmamutsṛjya mātrā me rāghavaḥ svayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःwhoeverनःfor usसुमहान्greatनाथःprotectorसः(राघवः) अपि that Rama alsoअनयाthisमे मात्राby my motherधर्मम्virtuous conductउत्सृज्यhaving abandonedस्वयम्herselfवनम्forestप्रव्राजितःhas been banished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven Rama, a great protector for all of us, has been banished to the forest by my mother bereft of virtuous conduct.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो हमलोगों के सबसे बड़े स्वामी और संरक्षक हैं, उन श्रीरघुनाथजी को भी स्वयं मेरी इस माता ने धर्म को तिलाञ्जलि देकर वन में भेज दिया’

Hinglish
81.8VR-2-81-8

इति एवम् भरतम् प्रेक्ष्य विलपन्तम् विचेतनम् । कृपणम् रुरुदुः सर्वाः सस्वरम् योषितः तदा ॥

iti evam bharatam prekṣya vilapantam vicetanam | kṛpaṇam ruruduḥ sarvāḥ sasvaram yoṣitaḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenइत्येवम्in this wayविलपन्तम्lamentingविचेतनम्lying unconsciousभरतम्Bharataप्रेक्ष्यhaving seenसर्वाःallयोषितःwomenसस्वरम्in one voiceकृपणम्piteouslyरुरुदुःcried loudly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus lamenting, Bharata fainted. Seeing him (in this state) all the women (of the inner apartment) at once cried aloud piteously.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय भरत को इस प्रकार अचेत हो-होकर विलाप करते देख रनिवास की सारी स्त्रियाँ दीनभाव से फूट-फूटकर रोने लगीं

Hinglish
81.9VR-2-81-9

तथा तस्मिन् विलपति वसिष्ठो राज धर्मवित् । सभाम् इक्ष्वाकु नाथस्य प्रविवेश महा यशाः ॥

tathā tasmin vilapati vasiṣṭho rāja dharmavit | sabhām ikṣvāku nāthasya praviveśa mahā yaśāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन्that Bharataतथाin that wayविलपतिlamentingराजधर्मवित्conversant with royal traditionsमहायशाःillustrious manवसिष्ठःVasisthaइक्ष्वाकुनाथस्यof the lord of Iksvakus (king Dasaratha's)सभाम्assembly hallप्रविवेशentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Bharata was weeping, illustrious Vasistha, conversant with royal traditions, entered the assembly hall of the lord of the Iksvakus (king Dasaratha).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जब भरत इस प्रकार विलाप कर रहे थे, उसी समय राजधर्म के ज्ञाता महायशस्वी महर्षि वसिष्ठ ने इक्ष्वाकुनाथ राजा दशरथ के सभाभवन में प्रवेश किया

Hinglish
81.10VR-2-81-10

शात कुम्भमयीम् रम्याम् मणि रत्न समाकुलाम् । सुधर्माम् इव धर्म आत्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥

śāta kumbhamayīm ramyām maṇi ratna samākulām | sudharmām iva dharma ātmā sagaṇaḥ pratyapadyata ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मात्माrighteousसगणःalong with his disciplesशातकुम्भमयीम्with gold finishingरम्याम्lovelyमणिरत्नसमाकुलाम्inlaid with gems and precious stonesसुधर्मामिवlike Sudharma, (the assembly hall of Indra)प्रत्यपद्यतreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRighteous Vasistha along with his disciples reached the lovely golden assembly hall inlaid with gems and precious stones, which resembled Sudharma, (the assembly hall of Indra).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वह सभाभवन अधिकांश सुवर्ण का बना हुआ था। उसमें सोने के खम्भे लगे थे। वह रमणीय सभा देवताओं की सुधर्मा सभा के समान शोभा पाती थी। सम्पूर्ण वेदों के ज्ञाता धर्मात्मा वसिष्ठ ने अपने शिष्यगण के साथ उस सभा में पदार्पण किया और सुवर्णमय पीठ पर जो स्वस्तिका कार बिछौने से ढका हुआ था, वे विराजमान हुए। आसन ग्रहण करने के पश्चात् उन्होंने दूतों को आज्ञा दी—

This Hindi translation covers verses 81.10–81.11 together.

Hinglish
81.11VR-2-81-11

स कान्चनमयम् पीठम् पर अर्ध्य आस्तरण आवृतम् । अध्यास्त सर्व वेदज्ञो दूतान् अनुशशास च ॥

sa kāncanamayam pīṭham para ardhya āstaraṇa āvṛtam | adhyāsta sarva vedajño dūtān anuśaśāsa ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्ववेदज्ञःwellversed in all the VedasसःVasisthaसुखास्तरणसंवृतम्covered with comfortable spreadकाञ्चनमयम्made of goldपीठम्seatअध्यास्तsatदूतान्messengersअनुशशास चordered too.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVasistha, wellversed in all the Vedas, sat on a golden seat with a comfortable cover and ordered the messengers:

HinglishHindi is translated together with verse 81.10
81.12VR-2-81-12

ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गण बल्लभान् । क्षिप्रम् आनयत अव्यग्राः कृत्यम् आत्ययिकम् हि नः ॥

brāhmaṇān kṣatriyān yodhān amātyān gaṇa ballabhān | kṣipram ānayata avyagrāḥ kṛtyam ātyayikam hi naḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अव्यग्राःwith a steady mindब्राह्मणान्brahminsक्षत्रियान्kshatriyasवैश्यान्Vaisyasअमात्यान्ministersगणवल्लभान्army commandersक्षिप्रम्at onceआनयतfetchनःfor usआत्ययिकम्of great urgencyकृत्यं हिwork to be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetFetch quietly brahmins, kshatriyas, vaisyas, ministers and army commanders at once. A matter of great urgency awaits us.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुमलोग शान्तभाव से जाकर ब्राह्मणों, क्षत्रियों, योद्धाओं, अमात्यों और सेनापतियों को शीघ्र बुला लाओ। अन्य राजकुमारों के साथ यशस्वी भरत और शत्रुघ्न को, मन्त्री युधाजित् और सुमन्त्र को तथा और भी जो हितैषी पुरुष वहाँ हों उन सबको शीघ्र बुलाओ। हमें उनसे बहुत ही आवश्यक कार्य है’

This Hindi translation covers verses 81.12–81.13 together.

Hinglish
81.13VR-2-81-13

सराजभृत्यम् शत्रुघ्नम् भरतम् च यश्स्विनम् । युधाजितम् सुमन्त्रम् च ये च तत्र हिता जनाः ॥

sarājabhṛtyam śatrughnam bharatam ca yaśsvinam | yudhājitam sumantram ca ye ca tatra hitā janāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सराजभृत्यम्along with royal attendantsशत्रुघ्नम्Satrughnaयशस्विनम्the illustious oneभरतं चBharata tooयुधाजितम्Yudhajitसुमन्त्रं चSumantra alsoतत्रthereहिताःwell wishers of the kingये जनाःall those people.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBring all the royal attendants, Satrughna, the illustrious Bharata, Yudhajit, Sumantra and all those wellwishers of the king.

HinglishHindi is translated together with verse 81.12
81.14VR-2-81-14

ततः हलहला शब्दो महान् समुदपद्यत । रथैः अश्वैः गजैः च अपि जनानाम् उपगच्चताम् ॥

tataḥ halahalā śabdo mahān samudapadyata | rathaiḥ aśvaiḥ gajaiḥ ca api janānām upagaccatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenरथैःwith chariotsअश्वैःon horsesगजैश्चापिon elephantsउपगच्छताम्of those arrivingजनानाम्people'sसुमहान्greatहलहला शब्दःtumultuous soundसमपद्यतarose.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs they (invitees) began arriving on chariots, horses and elephants, there arose a great tumult.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर घोड़े, हाथी और रथों से आने वाले लोगों का महान् कोलाहल आरम्भ हुआ

Hinglish
81.15VR-2-81-15

ततः भरतम् आयान्तम् शत क्रतुम् इव अमराः । प्रत्यनन्दन् प्रकृतयो यथा दशरथम् तथा ॥

tataḥ bharatam āyāntam śata kratum iva amarāḥ | pratyanandan prakṛtayo yathā daśaratham tathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenआयान्तम्approachingभरतम्Bharataप्रकृतयःministers and other subjectsदशरथम्Dasarathaयथाlikeतथाlikeअमराःgodsशतक्रतुमिवlike Indra, the performer of hundred sacrificesप्रत्यनन्दन्greeted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen as Bharata apprroached, ministers and subjects greeted him as they used to greet Dasaratha, just as gods greet Indra, the performer of a hundred sacrifices.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् जैसे देवता इन्द्र का अभिनन्दन करते हैं, उसी प्रकार समस्त प्रकृतियों (मन्त्री-प्रजा आदि) ने आते हुए भरत का राजा दशरथ की ही भाँति अभिनन्दन किया

Hinglish
81.16VR-2-81-16

ह्रदैव तिमि नाग सम्वृतः । स्तिमित जलो मणि शन्ख शर्करः । दशरथ सुत शोभिता सभा । सदशरथा इव बभौ यथा पुरा ॥

hradaiva timi nāga samvṛtaḥ | stimita jalo maṇi śankha śarkaraḥ | daśaratha suta śobhitā sabhā | sadaśarathā iva babhau yathā purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दशरथसुतशोभिताgraced by the son of Dasarathaसभाassembly hallसदशरथा इवas if Dasaratha was presentतिमिनाग संवृतःfilled with whales and serpentsमणिसङ्खशर्करःwith gems, shells, pebbles and grains of sandस्तिमितजलःwith placid waterह्रद इवlike a lakeयथापुराas of yoreबभौshone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe assembly hall looked splendid like a lake of tranquil waters with gems, shells pebbles, grains of sand and teeming with whales and serpents in the presence of the son of king Dasaratha. It appeared as though Dasaratha himself was present. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकाशीतितमस्सर्गः।। Thus ends the eightyfirst sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तिमि नामक महान् मत्स्य और जलहस्ती से युक्त, स्थिर जलवाले तथा मुक्ता आदि मणियों से युक्त शङ्खऔर बालुका वाले समुद्र के जलाशय की भाँति वह सभा दशरथ पुत्र भरत से सुशोभित होकर वैसी ही शोभा पाने लगी, जैसे पूर्वकाल में राजा दशरथ की उपस्थिति से शोभा पाती थी*

Hinglish