इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 2.79

Sarga 79

सर्गः 79

Bharata is asked to accept the throne

Full sarga summary

Bharata is asked to accept the throne -- orders construction of road into the forest -- gets ready to bring back Rama.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
79.1VR-2-79-1

ततः प्रभात समये दिवसे अथ चतुर्दशे । समेत्य राज कर्तारः भरतम् वाक्यम् अब्रुवन् ॥

tataḥ prabhāta samaye divase atha caturdaśe | sametya rāja kartāraḥ bharatam vākyam abruvan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenचतुर्दशेon the fourteenthदिवसेdayअथafterwardsप्रभातसमयेat the hour of dawnराजकर्तारःthose who are empowered to proclaim a kingसमेत्यhaving comeभरतम्to Bharataवाक्यम्these wordsअब्रुवन्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, at the hour of dawn on the fourteenth day, all those who were empowered to proclaim the king, assembled and addressed Bharata:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर चौदहवें दिन प्रातःकाल समस्त राजकर्मचारी मिलकर भरत से इस प्रकार बोले-

Hinglish
79.2VR-2-79-2

गतः दशरथः स्वर्गम् यो नो गुरुतरः गुरुः । रामम् प्रव्राज्य वै ज्येष्ठम् लक्ष्मणम् च महा बलम् ॥

gataḥ daśarathaḥ svargam yo no gurutaraḥ guruḥ | rāmam pravrājya vai jyeṣṭham lakṣmaṇam ca mahā balam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःwhoनःfor usगुरुतरःsuperiorगुरुःpreceptorदशरथःDasarathaज्येष्ठम्eldest sonरामम्to Ramaमहाबलं चmightyलक्ष्मणं चto Lakshmana alsoप्रव्राज्यhaving exiledस्वर्गम्heavenगतःgone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDasaratha, who was our most revered master and preceptor, having exiled his eldest son Rama and mighty Lakshmana, ascended heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महायशस्वी राजकुमार ! जो हमारे सर्वश्रेष्ठ गुरु थे, वे महाराज दशरथ तो अपने ज्येष्ठ पुत्र श्रीराम तथा महाबली लक्ष्मण को वन में भेजकर स्वयं स्वर्गलोक को चले गये, अब इस राज्य का कोई स्वामी नहीं है; इसलिये अब आप ही हमारे राजा हों। आपके बड़े भाई को स्वयं महाराज ने वनवास की आज्ञा दी और आपको यह राज्य प्रदान किया ! अतः आपका राजा होना न्यायसङ्गत है। इस सङ्गति के कारण ही आप राज्य को अपने अधिकार में लेकर किसी के प्रति कोई अपराध नहीं कर रहे हैं

This Hindi translation covers verses 79.2–79.3 together.

Hinglish
79.3VR-2-79-3

त्वम् अद्य भव नो राजा राज पुत्र महा यशः । सम्गत्या न अपराध्नोति राज्यम् एतत् अनायकम् ॥

tvam adya bhava no rājā rāja putra mahā yaśaḥ | samgatyā na aparādhnoti rājyam etat anāyakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महायशःO illustrious oneराजपुत्रO king's son (prince)अद्यnowत्वम्youनःfor usराजा भवbe kingअनायकम्without a leaderएतत् राज्यम्this kingdomसङ्गत्याby associationनापराध्नोतिhas not comitted any offence.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO illutrious prince do assume kingship now. Incidentally, there has been yet no attack on this leaderless kingdom.

HinglishHindi is translated together with verse 79.2
79.4VR-2-79-4

आभिषेचनिकम् सर्वम् इदम् आदाय राघव । प्रतीक्षते त्वाम् स्व जनः श्रेणयः च नृप आत्मज ॥

ābhiṣecanikam sarvam idam ādāya rāghava | pratīkṣate tvām sva janaḥ śreṇayaḥ ca nṛpa ātmaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजson of the kingराघवBharata (of Raghus race)स्वजनःyour subjectsश्रेणयश्चguilds of traders, artisans, etcसर्वम्allइदम्thisअभिषेचनिकम्necessary materials for consecrationआदायhaving broughtत्वाम्youप्रतीक्षतेwaiting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO prince of the Raghu race (Bharata), your subjects and guilds of traders, artisans, etc, have procured necessary materials for your consecration, and await you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजकुमार रघुनन्दन! ये मन्त्री आदि स्वजन, पुरवासी तथा सेठलोग अभिषेक की सब सामग्री लेकर आपकी राह देखते हैं

Hinglish
79.5VR-2-79-5

राज्यम् गृहाण भरत पितृ पैतामहम् महत् । अभिषेचय च आत्मानम् पाहि च अस्मान् नर ऋषभ ॥

rājyam gṛhāṇa bharata pitṛ paitāmaham mahat | abhiṣecaya ca ātmānam pāhi ca asmān nara ṛṣabha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतO Bharataपितृपैतामहम्ancestralध्रुवम्stableराज्यम्kingdomगृहाणyou may receiveनरर्षभbull (best) among menआत्मानम्yourselfअभिषेचयget consecratedअस्मान्usपाहि चsave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men, inherit this stable kingdom of your ancestors, get yourself consecrated and save us.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भरतजी! आप अपने माता-पितामहों के इस राज्य को अवश्य ग्रहण कीजिये। नरश्रेष्ठ! राजा के पद पर अपना अभिषेक कराइये और हमलोगों की रक्षा कीजिये

Hinglish
79.6VR-2-79-6

आभिषेचनिकम् भाण्डम् कृत्वा सर्वम् प्रदक्षिणम् । भरतः तम् जनम् सर्वम् प्रत्युवाच धृत व्रतः ॥

ābhiṣecanikam bhāṇḍam kṛtvā sarvam pradakṣiṇam | bharataḥ tam janam sarvam pratyuvāca dhṛta vrataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धृतव्रतःa man of firm vowsभरतःBharataअभिषेचनिकम्relating to consecrationसर्वम्allभाण्डम्the articles procuredप्रदक्षिणं कृत्वाhaving circumambulatedसर्वम्allतं जनम्to those peopleप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBharata, firm in vows, circumambulated all the articles procured in connection with consecration, and replied them as follows:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर उत्तम व्रत को धारण करने वाले भरत ने अभिषेक के लिये रखी हुई कलश आदि सब सामग्री की प्रदक्षिणा की और वहाँ उपस्थित हुए सब लोगों को इस प्रकार उत्तर दिया-

Hinglish
79.7VR-2-79-7

ज्येष्ठस्य राजता नित्यम् उचिता हि कुलस्य नः । न एवम् भवन्तः माम् वक्तुम् अर्हन्ति कुशला जनाः ॥

jyeṣṭhasya rājatā nityam ucitā hi kulasya naḥ | na evam bhavantaḥ mām vaktum arhanti kuśalā janāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नित्यम्alwaysनःourकुलस्यraceज्येष्ठस्यthe eldest oneराजताkingshipउचिता हिis befitting (tradition) indeedकुशलाःintelligentजनाःpeopleभवन्तःall of youमाम्meएवम्in this wayवक्तुम्to tellन अर्हन्तिdoes not behove.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt has been the tradition in our race that the eldest son alone should always inherit the kingdom. It does not behove intelligent people like you to tell me like this.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सज्जनो! आपलोग बुद्धिमान् हैं, आपको मुझसे ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये। हमारे कुल में सदा ज्येष्ठ पुत्र ही राज्य का अधिकारी होता आया है और यही उचित भी है

Hinglish
79.8VR-2-79-8

रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति मही पतिः । अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पन्च च ॥

rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahī patiḥ | aham tu araṇye vatsyāmi varṣāṇi nava panca ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नःourपूर्वःeldestभ्राताbrotherरामःRamaमहीपतिः भविष्यतिshall become kingअहं तुas for meनव पञ्च चnine and four (fourteen)वर्षाणिyearsअरण्येin the forestवत्स्यामिI shall dwell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOur eldest brother, Rama shall become king. As for me, I shall dwell in the forest for fourteen years.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीरामचन्द्रजी हमलोगों के बड़े भाई हैं, अतः वे ही राजा होंगे। उनके बदले मैं ही चौदह वर्षों तक वन में निवास करूँगा

Hinglish
79.9VR-2-79-9

युज्यताम् महती सेना चतुर् अन्ग महा बला । आनयिष्याम्य् अहम् ज्येष्ठम् भ्रातरम् राघवम् वनात् ॥

yujyatām mahatī senā catur anga mahā balā | ānayiṣyāmy aham jyeṣṭham bhrātaram rāghavam vanāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चतुरङ्गमहाबलाpowerful army of four divisionsमहतीgreatसेनाarmyयुज्यताम्be marshalledअहम्Iज्येष्ठम्eldestभ्रातरम्brotherराघवम्Ramaवनात्from the forestआनयिष्यामिI will bring back.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the great and powerful army of four divisions be marshalled. I will bring back my eldest brother Rama from the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपलोग विशाल चतुरङ्गिणी सेना, जो सब प्रकार से सबल हो, तैयार कीजिये। मैं अपने ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामचन्द्रजी को वन से लौटा लाऊँगा

Hinglish
79.10VR-2-79-10

आभिषेचनिकम् चैव सर्वम् एतत् उपस्कृतम् । पुरः कृत्य गमिष्यामि राम हेतोर् वनम् प्रति ॥

ābhiṣecanikam caiva sarvam etat upaskṛtam | puraḥ kṛtya gamiṣyāmi rāma hetor vanam prati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एतत् उपस्कृतम्these collectedसर्वम्allआभिषेचनिकम्all these articles for coronationपुरस्कृत्यkept in frontरामहेतोःfor Ramaवनं प्रतिto the forestगमिष्यामिI shall go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall go to the forest to (bring back) Rama, with all these articles, procured for coronation kept in front.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अभिषेक के लिये संचित हुई इस सारी सामग्री को आगे करके मैं श्रीराम से मिलने के लिये वन में चलूँगा और उन नरश्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजी का वहीं अभिषेक करके यज्ञ से लायी जाने वाली अग्नि के समान उन्हें आगे करके अयोध्या में ले आऊँगा हिंदूधर्म

This Hindi translation covers verses 79.10–79.11 together.

Hinglish
79.11VR-2-79-11

तत्र एव तम् नर व्याघ्रम् अभिषिच्य पुरः कृतम् । आनेष्यामि तु वै रामम् हव्य वाहम् इव अध्वरात् ॥

tatra eva tam nara vyāghram abhiṣicya puraḥ kṛtam | āneṣyāmi tu vai rāmam havya vāham iva adhvarāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रम्tiger among menतम्himतत्रैवthere itselfअभिषिच्यhaving crownedपुरस्कृतम्going ahead of meरामम्to Ramaअध्वरात्from the place of sacrificeहव्यवाहमिवlike the fireआनेष्यामि तु वैwill definitely bring back.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter coronating Rama, the best of men, there itself, I will definitely bring him back, letting him go ahead of me, like the sacred fire carried from the place of sacrifice.

HinglishHindi is translated together with verse 79.10
79.12VR-2-79-12

न सकामा करिष्यामि स्वम् इमाम् मातृ गन्धिनीम् । वने वत्स्याम्य् अहम् दुर्गे रामः राजा भविष्यति ॥

na sakāmā kariṣyāmi svam imām mātṛ gandhinīm | vane vatsyāmy aham durge rāmaḥ rājā bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्वाम्my ownमातृगन्धिनीम्called motherइमाम्thisसकामाम्fulfil her desireन करिष्यामिshall never doअहम्Iदुर्गेin the inaccessibleवनेin the forestवत्स्यामिshall dwellरामःRamaराजा भविष्यतिshall become king.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall never fulfil the wishes of that woman called my mother. I shall dwell in the inaccessible forest and Rama shall become king.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु जिसमें लेशमात्र मातृभाव शेष है, अपनी माता कहलाने वाली इस कैकेयी को मैं कदापि सफल मनोरथ नहीं होने दूंगा। श्रीराम यहाँ के राजा होंगे और मैं दुर्गम वन में निवास करूँगा

Hinglish
79.13VR-2-79-13

क्रियताम् शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च । रक्षिणः च अनुसम्यान्तु पथि दुर्ग विचारकाः ॥

kriyatām śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca | rakṣiṇaḥ ca anusamyāntu pathi durga vicārakāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शिल्पिभि:by the artisansपन्थाःroadक्रियताम्let it be laidविषमाणिuneven groundसमानिbe levelledदुर्गविचारकाःjudging the inaccessible terrainsरक्षिणश्चguardsपथिon the wayअनुसम्यान्तुbe followed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the road be aligned by artisans and uneven ground be levelled. The guards who judge the inaccessible terrains should follow them on their way.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कारीगर आगे जाकर रास्ता बनायें, ऊँची-नीची भूमि को बराबर करें तथा मार्ग में दुर्गम स्थानों की जानकारी रखने वाले रक्षक भी साथ-साथ चलें’

Hinglish
79.14VR-2-79-14

एवम् सम्भाषमाणम् तम् राम हेतोर् नृप आत्मजम् । प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद् वाक्यम् अनुत्तमम् ॥

evam sambhāṣamāṇam tam rāma hetor nṛpa ātmajam | pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmad vākyam anuttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामहेतोःon behalf of Ramaएवम्in this wayसम्भाषमाणम्speakingतं नृपात्मजम्to the son of the king, Bharataसर्वःallजनःthe peopleश्रीमत्with auspiciousnessअनुत्तमम्excellentवाक्यम्wordsप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen prince Bharata was thus speaking in favour of Rama, all the people responded with these excellent, propitious words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी के लिये ऐसी बातें कहते हुए राजकुमार भरत से वहाँ आये हुए सब लोगों ने इस प्रकार सुन्दर एवं परम उत्तम बात कही-

Hinglish
79.15VR-2-79-15

एवम् ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीर् उपतिष्ठताम् । यः त्वम् ज्येष्ठे नृप सुते पृथिवीम् दातुम् इच्चसि ॥

evam te bhāṣamāṇasya padmā śrīr upatiṣṭhatām | yaḥ tvam jyeṣṭhe nṛpa sute pṛthivīm dātum iccasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यः त्वम्such as you areज्येष्ठेin the eldestनृप सुतेin king's sonपृथिवीम्kingdomदातुम्to bestowइच्छसिare desiringएवम्in this wayभाषमाणस्यtalkingतेto youश्रीःgoddess of prosperityपद्माLakshmiउपतिष्ठताम्may grace you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMay Lakshmi, goddess of prosperity, abide in you for having expressed your desire to bestow the kingdom upon the king's eldest son.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भरतजी! ऐसे उत्तम वचन कहने वाले आपके पास कमलवन में निवास करने वाली लक्ष्मी अवस्थित हों क्योंकि आप राजा के ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामको स्वयं ही इस पृथिवीका राज्य लौटा देना चाहते हैं’

Hinglish
79.16VR-2-79-16

अनुत्तमम् तत् वचनम् नृप आत्मज । प्रभाषितम् सम्श्रवणे निशम्य च । प्रहर्षजाः तम् प्रति बाष्प बिन्दवो । निपेतुर् आर्य आनन नेत्र सम्भवाः ॥

anuttamam tat vacanam nṛpa ātmaja | prabhāṣitam samśravaṇe niśamya ca | praharṣajāḥ tam prati bāṣpa bindavo | nipetur ārya ānana netra sambhavāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
संश्रवणेwithin hearing rangeनृपात्मजप्रभाषितम्spoken by the king's sonअनुत्तमम्gracefulतत् वचनम्that speechनिशम्य चhaving heardतं प्रतिto himप्रहर्षजाःborn of joyआर्यानननेत्रसम्भवाःarising from the eyes and countenances of noble onesबाष्पबिन्दवःdrops of tearsनिपेतुःtrickled down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith such graceful words spoken by the prince within their hearing, tears of joy filled the eyes of the noble people and fell drop by drop down their faces.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन लोगों का कहा हुआ वह परम उत्तम आशीर्वचन जब कान में पड़ा, तब उसे सुनकर राजकुमार भरत को बड़ी प्रसन्नता हुई। उन सबकी ओर देखकर भरत के मुखमण्डल में सुशोभित होने वाले नेत्रों से हर्षजनित आँसुओं की बूंदें गिरने लगीं

Hinglish
79.17VR-2-79-17

ऊचुस् ते वचनम् इदम् निशम्य हृष्टाः । सामात्याः सपरिषदो वियात शोकाः । पन्थानम् नर वर भक्तिमान् जनः च । व्यादिष्टः तव वचनाच् च शिल्पि वर्गः ॥

ūcus te vacanam idam niśamya hṛṣṭāḥ | sāmātyāḥ sapariṣado viyāta śokāḥ | panthānam nara vara bhaktimān janaḥ ca | vyādiṣṭaḥ tava vacanāc ca śilpi vargaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इदम्thisवचनम्wordनिशम्यhaving heardहृष्टाःdelightedसामात्याःwith ministersसपरिषदःwith council of membersतेtheyवियातशोकाःrelieved of their distressइदं वचनम्these wordsऊचुःutteredनरवरO best among menभक्तिमान्devoted manजनश्चpeopleशिल्पि वर्गःgroups of artisansतवyourवचनात्from ordersपन्थानम्to prepare the wayव्यादिष्टःhave been instructed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the ministers and members of the council, relieved of their distress, were delighted to hear these words and said O best among men, on your orders devoted people and groups of artisans have been instructed to lay the road. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमस्सर्गः।। Thus ends the seventyninth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भरत के मुख से श्रीराम को ले आने की बात सुनकर उस सभा के सभी सदस्यों और मन्त्रियों सहित समस्त राजकर्मचारी हर्ष से खिल उठे। उनका सारा शोक दूर हो गया और वे भरत से बोले—’नरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा के अनुसार राजपरिवार के प्रति भक्तिभाव रखने वाले कारीगरों और रक्षकों को मार्ग ठीक करने के लिये भेज दिया गया है’

Hinglish