Ramayana · Sarga 2.70

Sarga 70

सर्गः 70

Messengers from Ayodhya arrive as Bharata was describing his nightmare to his friends

Full sarga summary

Messengers from Ayodhya arrive as Bharata was describing his nightmare to his friends -- the message of Vasistha is conveyed to Bharata to hurry back to Ayodhya -- departure of Bharata and Satrughna to Ayodhya.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
70.1VR-2-70-1

भरते ब्रुवति स्वप्नम् दूताः ते क्लान्त वाहनाः । प्रविश्य असह्य परिखम् रम्यम् राज गृहम् पुरम् ॥

bharate bruvati svapnam dūtāḥ te klānta vāhanāḥ | praviśya asahya parikham ramyam rāja gṛham puram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतेBharataस्वप्नंabout the dreamब्रुवतिwhile relatingक्लान्तवाहना:men with their vehicles (horses) wearyदूताःmessengersअसह्यपरिखम्impassable moatरम्यम्lovelyराजगृहम्Rajagrihaपुरम्cityप्रविश्यhaving enteredराज्ञा चwith Kekaya kingराजपुत्रेणwith king's son, Yuddhajitसमागम्यhaving metअर्चिताःwere honouredराज्ञःking's,पादौ feetगृहीत्वाhaving touched with reverenceतं भरतम्addressing that Bharataवचःwords
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Bharata was relating his dream, the mounted messengers (from Ayodhya) with their weary horses entered the lovely city of Rajagriha surrounded by an impassable moat. There they met the king of Kekaya country and his son, Yuddhajit and were received with honour. Touching the feet of the king with reverence, they said to Bharata:

This translation covers verses 70.1–70.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार भरत जब अपने मित्रों को स्वप्न का वृत्तान्त बता रहे थे, उसी समय थके हुए वाहनों वाले वे दूत उस रमणीय राजगृहपुर में प्रविष्ट हुए, जिसकी खाई को लाँघने का कष्ट शत्रुओं के लिये असह्य था

Hinglish
70.2VR-2-70-2

समागम्य तु राज्ञा च राज पुत्रेण च अर्चिताः । राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तम् ऊचुर् भरतम् वचः ॥

samāgamya tu rājñā ca rāja putreṇa ca arcitāḥ | rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tam ūcur bharatam vacaḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नगर में आकर वे दूत केकयदेश के राजा और राजकुमार से मिले तथा उन दोनों ने भी उनका सत्कार किया। फिर वे भावी राजा भरत के चरणों का स्पर्श करके उनसे इस प्रकार बोले-

HinglishWord meanings are shown with verse 70.1English is translated together with verse 70.1
70.3VR-2-70-3

पुरोहितः त्वा कुशलम् प्राह सर्वे च मन्त्रिणः । त्वरमाणः च निर्याहि कृत्यम् आत्ययिकम् त्वया ॥

purohitaḥ tvā kuśalam prāha sarve ca mantriṇaḥ | tvaramāṇaḥ ca niryāhi kṛtyam ātyayikam tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरोहितःthe family priest (Vasistha)त्वाम्about yourकुशलम्welfareप्राहenquiredसर्वेallमन्त्रिणश्चcounsellors alsoत्वरमाणः चimmediatelyनिर्याहिyou may returnत्वयाby youआत्ययिकम्urgent matterकृत्यम्to be attended.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe family priest (Vasistha) and all the counsellors have enquired about your welfare. You must return immediately. There is an urgent matter to be attended by you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुमार! पुरोहितजी तथा समस्त मन्त्रियों ने आपसे कुशल-मङ्गल कहा है। अब आप यहाँ से शीघ्र चलिये। अयोध्या में आपसे अत्यन्त आवश्यक कार्य है

Hinglish
70.4VR-2-70-4

इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्Yआभरणानि च । प्रतिगृह्य विशालाक्ष मातुलस्य च दापय ॥

imāni ca mahārhāṇi vastrāṇYābharaṇāni ca | pratigṛhya viśālākṣa mātulasya ca dāpaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशालाक्षlargeeyed one, (Bharata)इमानिtheseमहार्हाणिpreciousवस्त्राणिraimentsआभरणानि चornamentsप्रतिगृह्यhaving acceptedमातुलस्यto your maternal uncleदापयgiveविशालाक्षO largeeyed one (Bharata)
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOh largeeyed one (Bharata) you are asked to take these excellent raiments and precious ornaments and bestow them on your maternal uncle (said the messengers).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विशाल नेत्रों वाले राजकुमार! ये बहुमूल्य वस्त्र और आभूषण आप स्वयं भी ग्रहण कीजिये और अपने मामा को भी दीजिये

Hinglish
70.5VR-2-70-5

अत्र विम्शति कोट्यः तु नृपतेर् मातुलस्य ते । दश कोट्यः तु सम्पूर्णाः तथैव च नृप आत्मज ॥

atra vimśati koṭyaḥ tu nṛpater mātulasya te | daśa koṭyaḥ tu sampūrṇāḥ tathaiva ca nṛpa ātmaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजO prince Bharataअत्रamong thisविंशतिकोट्यःtwenty croreनृपतेःfor the kingतथैव चsimilarlyसम्पूर्णाःcompleteदशकोट्यस्तुten croresतेto yourमातुलस्यto be given to your maternal uncle.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO prince these gifts worth twenty crore are intended for the king and the rest of the gifts worth ten crore for your maternal uncle.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजकुमार! यहाँ जो बहुमूल्य सामग्री लायी गयी है, इसमें बीस करोड़ की लागत का सामान आपके नाना केकेयनरेश के लिये है और पूरे दस करोड़ की लागत का सामान आपके मामा के लिये है’

Hinglish
70.6VR-2-70-6

प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् स्वनुरक्तः सुहृज् जने । दूतान् उवाच भरतः कामैः सम्प्रतिपूज्य तान् ॥

pratigṛhya ca tat sarvam svanuraktaḥ suhṛj jane | dūtān uvāca bharataḥ kāmaiḥ sampratipūjya tān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुहृज्जनेthe relatives and friendsस्वनुरक्तःwho is very affectionateभरतःBharataतत्thatसर्वम्allप्रतिगृह्यhaving receivedतान् दूतान्those messengersकामैःwhat they likedसम्प्रतिपूज्यin return honouring themउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAffectionate towards his relatives and friends, Bharata received all those gifts and in return honoured those messengers with things they liked, asking them:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे सारी वस्तुएँ लेकर मामा आदि सुहृदों में अनुराग रखने वाले भरत ने उन्हें भेंट कर दीं। तत्पश्चात् इच्छानुसार वस्तुएँ देकर दूतों का सत्कार करने के अनन्तर उनसे इस प्रकार कहा-

Hinglish
70.7VR-2-70-7

कच्चित् सुकुशली राजा पिता दशरथो मम । कच्चिच् च अरागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि ॥

kaccit sukuśalī rājā pitā daśaratho mama | kaccic ca arāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मम पिताmy fatherराजा दशरथःking Dasarathaकच्चित्I hopeसकुशलीdoing wellरामेRamaमहात्मनिgreatलक्ष्मणे चin Lakshmana alsoअरोगताgood healthकच्चित्I hope.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI hope my father, Dasaratha is doing well and revered Rama and Lakshmana are in good health

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे पिता महाराज दशरथ सकुशल तो हैं न? महात्मा श्रीराम और लक्ष्मण नीरोग तो हैं न?

Hinglish
70.8VR-2-70-8

आर्या च धर्म निरता धर्मज्ञा धर्म दर्शिनी । अरोगा च अपि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥

āryā ca dharma niratā dharmajñā dharma darśinī | arogā ca api kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्या चvenerable lady indeedधर्मनिरताdevoted to righteousnessधर्मज्ञाadept in righteousnessधर्मदर्शिनीobserves the prescribed code of conductधीमतःsagaciousरामस्यRama'sमाताmotherकौशल्याKausalyaअपि अरोगाis she keeping good health.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(I hope) Kausalya mother of the sagacious Rama the venerable lady devoted to righteousness one who knows the ways of righteousness and observes the prescribed code of conduct, is keeping sound health.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्म को जानने और धर्म की ही चर्चा करने वाली बुद्धिमान् श्रीराम की माता धर्मपरायणा आर्या कौसल्या को तो कोई रोग या कष्ट नहीं है ?

Hinglish
70.9VR-2-70-9

कच्चित् सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या । शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा च अपि मध्यमा ॥

kaccit sumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā | śatrughnasya ca vīrasya sārogā ca api madhyamā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
याthatधर्मज्ञाknowledgeable in the ways of righteousnessलक्ष्मणस्यLakshmana'sवीरस्यone who is full of valourशत्रुघ्नस्य चSatrughna'sजननीmotherमध्यमाmiddle motherसा सुमित्रापिthat Sumitraकच्चित्I hopeअरोगाis free from illness.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI hope my mother Sumitra (the middle one) who is familiar with the ways of righteousness, the mother of valiant Lakshmana and Satrughna, is enjoying good health.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या वीर लक्ष्मण और शत्रुघ्न की जननी मेरी मझली माता धर्मज्ञा सुमित्रा स्वस्थ और सुखी हैं ?

Hinglish
70.10VR-2-70-10

आत्म कामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञ मानिनी । अरोगा च अपि कैकेयी माता मे किम् उवाच ह ॥

ātma kāmā sadā caṇḍī krodhanā prājña māninī | arogā ca api kaikeyī mātā me kim uvāca ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मकामाever intent on her welfareसदाalwaysचण्डीirascibleक्रोधनाwrathfulप्राज्ञमानिनीwho is proud of her intelligenceमे माताmy motherकैकेयीKaikeyiअपि अरोगाis she free from illnessकिम्whatउवाच हdid she say?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAnd what about my mother Kaikeyi, ever intent on her own wellbeing, wrathful, irascible and proud of her intelligence? Is she maintaining sound health?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सदा अपना ही स्वार्थ सिद्ध करना चाहती और अपने को बड़ी बुद्धिमती समझती है, उस उग्र स्वभाव वाली कोपशीला मेरी माता कैकेयी को तो कोई कष्ट नहीं है? उसने क्या कहा है?’

Hinglish
70.11VR-2-70-11

एवम् उक्ताः तु ते दूता भरतेन महात्मना । ऊचुः सम्प्रश्रितम् वाक्यम् इदम् तम् भरतम् तदा ॥

evam uktāḥ tu te dūtā bharatena mahātmanā | ūcuḥ sampraśritam vākyam idam tam bharatam tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनाmagnanimousभरतेनby Bharataएवम्in this wayउक्ताःutteredते दूताःthose messengersतदाthenतं भरतम्addressing that Bharataसप्रश्रयम्respectfullyइदंthese वाक्यम् (वचः) wordsऊचुःspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving listened to the words of that magnanimous Bharata, those messengers addressed him gracefully with these words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महात्मा भरत के इस प्रकार पूछने पर उस समय दूतों ने विनयपूर्वक उनसे यह बात कही-

Hinglish
70.12VR-2-70-12

कुशलाः ते नर व्याघ्र येषाम् कुशलम् इच्चसि । श्रीश्च त्वाम् वृणुते पद्मा युज्यताम् चापि ते रकः ॥

kuśalāḥ te nara vyāghra yeṣām kuśalam iccasi | śrīśca tvām vṛṇute padmā yujyatām cāpi te rakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रtiger among men (Bharata)येषाम्whoseकुशलम्welfareइच्छसिyou are enquiringतेtheyकुशलाःare doing wellश्रीःprosperityपद्माgoddess of wealthत्वाम्youवृणुतेchosen youतेto youरथःchariotयुज्यतां चापिmay be yoked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO tiger among men (Bharata) those of whose welfare you are enquiring are all doing well. May the goddess of wealth and prosperity await you and let your chariot be yoked.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पुरुषसिंह! आपको जिनका कुशल-मङ्गल अभिप्रेत है, वे सकुशल हैं। हाथ में कमल लिये रहने वाली लक्ष्मी (शोभा) आपका वरण कर रही है। अब यात्रा के लिये शीघ्र ही आपका रथ जुतकर तैयार हो जाना चाहिये’

Hinglish
70.13VR-2-70-13

भरतः च अपि तान् दूतान् एवम् उक्तः अभ्यभाषत । आपृच्चे अहम् महा राजम् दूताः सम्त्वरयन्ति माम् ॥

bharataḥ ca api tān dūtān evam uktaḥ abhyabhāṣata | āpṛcce aham mahā rājam dūtāḥ samtvarayanti mām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्thusउक्तःutteredभरतश्चापिBharataतान् दूतान्to those messengersअभ्यभाषतsaidमाम्meदूताःmessengersसन्त्वरयन्तिare hastening me upअहम्Iमहाराजम्great king (of Kekaya)आपृच्छेshall seek permission to leave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus been addressed, Bharata said to the messengers. Let me seek the permission of the great king of Kekaya to leave and say goodbye, informing him that the messengers are hastening me up.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन दूतों के ऐसा कहने पर भरत ने उनसे कहा —’अच्छा मैं महाराज से पूछता हूँ कि दूत मुझसे शीघ्र अयोध्या चलने के लिये कह रहे हैं। आपकी क्या आज्ञा है?’

Hinglish
70.14VR-2-70-14

एवम् उक्त्वा तु तान् दूतान् भरतः पार्थिव आत्मजः । दूतैः सम्चोदितः वाक्यम् मातामहम् उवाच ह ॥

evam uktvā tu tān dūtān bharataḥ pārthiva ātmajaḥ | dūtaiḥ samcoditaḥ vākyam mātāmaham uvāca ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दूतैःmessengersसञ्चोदितःhaving been pressedपार्थिवात्मजःking's sonभरतःBharataतान् दूतान्to those messengersएवम्in the aforesaid mannerउक्त्वाhaving saidमातामहम्addressing maternal grandfatherवाक्यम्these wordsउवाच हsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving addressed the messengers who were pressing him to leave (for Ayodhya) Bharata said to his maternal grandfather:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दूतों से ऐसा कहकर राजकुमार भरत उनसे प्रेरित हो नाना के पास जाकर बोले-

Hinglish
70.15VR-2-70-15

राजन् पितुर् गमिष्यामि सकाशम् दूत चोदितः । पुनर् अपि अहम् एष्यामि यदा मे त्वम् स्मरिष्यसि ॥

rājan pitur gamiṣyāmi sakāśam dūta coditaḥ | punar api aham eṣyāmi yadā me tvam smariṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingदूतचोदितःurged by the messengersपितुःfather'sसकाशम्forगमिष्यामिI shall goत्वम्youमेfor meयदाwheneverस्मरिष्यसिrememberपुनरपिagainअहं एष्यामिI shall come.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king, urged by these messengers I wish to go to my father. I shall come back again (from Ayodhya) whenever you remember me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! मैं दूतों के कहने से इस समय पिताजी के पास जा रहा हूँ। पुनः जब आप मुझे याद करेंगे, यहाँ आ जाऊँगा’

Hinglish
70.16VR-2-70-16

भरतेन एवम् उक्तः तु नृपो मातामहः तदा । तम् उवाच शुभम् वाक्यम् शिरस्य् आघ्राय राघवम् ॥

bharatena evam uktaḥ tu nṛpo mātāmahaḥ tadā | tam uvāca śubham vākyam śirasy āghrāya rāghavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenभरतेनby Bharataएवम्thusउक्तःurgedमातामहःthe maternal grandfatherनृपःking (of Kekaya)तम्thatराघवम्to one of Raghu dynasty (Bharata)शिरसिon his headआघ्रायhaving smeltशुभम्auspiciousवाक्यम्wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the king of Kekaya, the maternal grandfather of Bharata, having heard the words of the scion of the Raghu dynasty (Bharata), kissed him on his forehead and spoke these auspicious words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भरत के ऐसा कहने पर नाना केकयनरेश ने उस समय उन रघुकुलभूषण भरत का मस्तक सूंघकर यह शुभ वचन कहा—

Hinglish
70.17VR-2-70-17

गच्च तात अनुजाने त्वाम् कैकेयी सुप्रजाः त्वया । मातरम् कुशलम् ब्रूयाः पितरम् च परम् तप ॥

gacca tāta anujāne tvām kaikeyī suprajāḥ tvayā | mātaram kuśalam brūyāḥ pitaram ca param tapa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO childगच्छyou may goत्वाम्youअनुजानेI permitत्वयाby youकैकेयीKaikeyiसुप्रजाःhas a worthy sonपरन्तपO slayer of enemiesमातरम्your motherपितरं चand fatherकुशलम्welfareब्रूयाःconvey.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou may go, my child I permit you to leave. Kaikeyi has a worthy son in you. O slayer of enemies convey my best wishes to your mother and father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! जाओ, मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ। तुम्हें पाकर कैकेयी उत्तम संतानवाली हो गयी। शत्रुओं को संताप देने वाले वीर! तुम अपनी माता और पिता से यहाँ का कुशल-समाचार कहना

Hinglish
70.18VR-2-70-18

पुरोहितम् च कुशलम् ये च अन्ये द्विज सत्तमाः । तौ च तात महा इष्वासौ भ्रातरु राम लक्ष्मणौ ॥

purohitam ca kuśalam ye ca anye dvija sattamāḥ | tau ca tāta mahā iṣvāsau bhrātaru rāma lakṣmaṇau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO childपुरोहितम्to the family priest (Vasistha)अन्येand othersये द्विजसत्तमाःthose illustrious brahminsमहेष्वासौgreat bowmen (Rama and Lakshmana)कुशलम्best wishes, (ब्रूहि convey).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy child, convey my best wishes, too, to your family priest Vasistha and other illustrious brahmins and also to those two great bowmen (Rama and Lakshmana).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! अपने पुरोहितजी से तथा अन्य जो श्रेष्ठ ब्राह्मण हों, उनसे भी मेरा कुशल-मङ्गल कहना। उन महाधनुर्धर दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण से भी यहाँ का कुशल-समाचार सुना देना’

Hinglish
70.19VR-2-70-19

तस्मै हस्ति उत्तमामः चित्रान् कम्बलान् अजिनानि च । अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनम् ददौ ॥

tasmai hasti uttamāmaḥ citrān kambalān ajināni ca | abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanam dadau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेयःking of Kekayaतस्मै भरतायto that Bharataहस्त्युत्तमान्wellbred elephantsचित्रान्of manycolouredकम्बलान्blanketsअजिनानि चantelope skinsधनम्richesअभिसत्कृत्यhaving felicitatedददौbestowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king of Kekaya felicitated Bharata, out of affection and bestowed on him wellbred elephants, manycoloured blankets, antelope skins and riches.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहकर केकयनरेश ने भरत का सत्कार करके उन्हें बहुत-से उत्तम हाथी, विचित्र कालीन, मृगचर्म और बहुत-सा धन दिये

Hinglish
70.20VR-2-70-20

रुक्म निष्क सहस्रे द्वे षोडश अश्व शतानि च । सत्कृत्य कैकेयी पुत्रम् केकयो धनम् आदिशत् ॥

rukma niṣka sahasre dve ṣoḍaśa aśva śatāni ca | satkṛtya kaikeyī putram kekayo dhanam ādiśat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
केकयःking of Kekayaकैकयीपुत्रंson of Kaikeyiसत्कृत्यhaving honouredद्वेtwoरुक्मनिष्कसहस्रेtwo thousand gold coinsषोडश अश्वशतानि चsixteen hundred horses alsoधनम्as wealthआदिशत्bestowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing of Kekaya generously gave to the son of Kaikeyi (Bharata) in his honour two thousand gold coins and sixteen hundred horses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो अन्तःपुर में पाल-पोसकर बड़े किये गये थे, बल और पराक्रम में बाघों के समान थे, जिनकी दाढ़ें बड़ी-बड़ी और काया विशाल थी, ऐसे बहुत-से कुत्ते भी केकयनरेश ने भरत को भेट में दिये

Hinglish
70.21VR-2-70-21

तथा अमात्यान् अभिप्रेतान् विश्वास्यामः च गुण अन्वितान् । ददाव् अश्व पतिः शीघ्रम् भरताय अनुयायिनः ॥

tathā amātyān abhipretān viśvāsyāmaḥ ca guṇa anvitān | dadāv aśva patiḥ śīghram bharatāya anuyāyinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाin the same wayअश्वपतिःAshwapatiभरतायfor Bharataअभिप्रेतान्eamenableविश्वास्यान्trustworthy menगुणान्वितान्virtuous menअमात्यान्counsellorsअनुयायिनःas companionsददौgave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSimilarly his maternal uncle Ashwapati quickly presented him amenable, trustworthy and virtuous counsellors as companions on his return journey.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दो हजार सोने की मोहरें और सोलह सौ घोड़े भी दिये। इस प्रकार केकयनरेश ने केकयीकुमार भरत को सत्कारपूर्वक बहुत-सा धन दिया

Hinglish
70.22VR-2-70-22

ऐरावतान् ऐन्द्र शिरान् नागान् वै प्रिय दर्शनान् । खरान् शीघ्रान् सुसम्युक्तान् मातुलो अस्मै धनम् ददौ ॥

airāvatān aindra śirān nāgān vai priya darśanān | kharān śīghrān susamyuktān mātulo asmai dhanam dadau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मातुलःmaternal uncleअस्मैfor him (Bharata)ऐरावतान्born in Iravata mountainऐन्द्रशिरान्born in Indrasira mountainप्रियदर्शनान्beautiful to beholdनागान्elephantsशीघ्रान्swift movingसुसंयुक्तान्welltrainedखरान्assesधनम्richesददौgave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHis maternal uncle gave him the wealth of goodlooking elephants born in Iravata and Indrasira mountains and swiftmoving and welltrained asses which can be yoked easily. He gave riches too.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय केकयनरेश अश्वपति ने अपने अभीष्ट, विश्वासपात्र और गुणवान् मन्त्रियों को भरत के साथ जाने के लिये शीघ्र आज्ञा दी

Hinglish
70.23VR-2-70-23

अन्तः पुरे अतिसम्वृद्धान् व्याघ्र वीर्य बल अन्वितान् । दम्ष्ट्र आयुधान् महा कायान् शुनः च उपायनम् ददौ ॥

antaḥ pure atisamvṛddhān vyāghra vīrya bala anvitān | damṣṭra āyudhān mahā kāyān śunaḥ ca upāyanam dadau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अन्तःपुरेin the inner apartmentअति संवृद्धान्wellraisedव्याघ्रवीर्यबलान्वितान्having the strength and courage of tigersदंष्ट्राऽऽयुधान्whose fangs are their weapons spearsमहाकायान्of huge bodyशुनश्चdogs alsoउपायनम्as giftददौgave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe also gave him a gift of wellraised dogs of the inner apartment hugebodied with the strength and courage of tigers who used their fangs as weapons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भरत के मामा ने उन्हें उपहार में दिये जाने वाले फल के रूप में इरावान् पर्वत और इन्द्रशिर नामक स्थान के आस-पास उत्पन्न होने वाले बहुत-से सुन्दरसुन्दर हाथी तथा तेज चलने वाले सुशिक्षित खच्चर दिये

Hinglish
70.24VR-2-70-24

स मातामहम् आपृच्च्य मातुलम् च युधा जितम् । रथम् आरुह्य भरतः शत्रुघ्न सहितः ययौ ॥

sa mātāmaham āpṛccya mātulam ca yudhā jitam | ratham āruhya bharataḥ śatrughna sahitaḥ yayau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenगमनत्वरयाin a hurry to departसःthatकैकयीपुत्रःson of KaikeyiभरतःBharataकेकयेन्द्रेणby the king of Kekayaदत्तम्givenधनम्wealthनाभ्यनन्दतdid not delight him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the wealth given by the king of Kekaya did not delight Bharata, son of Kaikeyi who was in a hurry to depart for Ayodhya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय जाने की जल्दी होने के कारण केकयीपुत्र भरत ने केकयराज के दिये हुए उस धन का अभिनन्दन नहीं किया

Hinglish
70.25VR-2-70-25

बभूव ह्यस्य हृदते चिन्ता सुमहती तदा । त्वरया चापि दूतानाम् स्वप्नस्यापि च दर्शनात् ॥

babhūva hyasya hṛdate cintā sumahatī tadā | tvarayā cāpi dūtānām svapnasyāpi ca darśanāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दूतानाम्messengers'त्वरया चापिwith the haste to departस्वप्नस्यdream'sदर्शनाच्चापिalso due to beholdingतदाthenअस्यhisहृदयेin the heartसुमहतीintenseचिन्ताanxietyबभूव हिfilled with.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen his heart was filled with extreme anxiety due to the haste of the messengers to depart and also due to the dream he had.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस अवसर पर उनके हृदय में बड़ी भारी चिन्ता हो रही थी। इसके दो कारण थे, एक तो दूत वहाँ से चलने की जल्दी मचा रहे थे, दूसरे उन्हें दुःस्वप्न का दर्शन भी हुआ था

Hinglish
70.26VR-2-70-26

स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागश्वसम्वृतम् । प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान् राजमार्गमनुत्तमम् ॥

sa svaveśmābhyatikramya naranāgaśvasamvṛtam | prapede sumahacchrīmān rājamārgamanuttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्prosperousसःhe (Bharata)नरनागाश्वसंवृतम्thronged with men, elephants and horsesसुमहत्greatस्ववेश्मhis residenceअभ्यतिक्रम्यhaving passed byअनुत्तमम्incomparableराजमार्गम्royal highwayप्रपेदेobtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetProsperous Bharata on leaving his residence, passed through incomparable royal highway thronged with men, elephants and horses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे यात्रा की तैयारी के लिये पहले अपने आवास स्थान पर गये। फिर वहाँ से निकलकर मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों से भरे हुए परम उत्तम राजमार्ग पर गये। उस समय भरतजी के पास बहुत बड़ी सम्पत्ति जुट गयी थी

Hinglish
70.27VR-2-70-27

अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तः पुरमुदारधीः । ततस्तद्भरतः श्रीमानाविवेशानिवारितः ॥

abhyatītya tato'paśyadantaḥ puramudāradhīḥ | tatastadbharataḥ śrīmānāviveśānivāritaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उदारधीःnoblemindedअभ्यतीत्यhaving crossedततःthereafterअन्तःपुरम्inner apartmentअपश्यत्sawततःthenश्रीमान्prosperousभरतःBharataअनिवारितःwithout any restrictionतत्in that apartmentआविवेशentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the nobleminded, prosperous Bharata, on leaving the highway, saw the inner apartment of the king which he entered unhindered.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सड़क को पार करके श्रीमान् भरत ने राजभवन के परम उत्तम अन्तःपुर का दर्शन किया और उसमें वे बेरोक-टोक घुस गये

Hinglish
70.28VR-2-70-28

स माता महमापृच्च्य मातुलम् च युधाजितम् । रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥

sa mātā mahamāpṛccya mātulam ca yudhājitam | rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः भरतःthat Bharataमतामहम्maternal grandfatherमातुलम्uncleयुधाजितम्Yaddhajitआपृच्छ्यtaking leaveशत्रुघ्नसहितःalong with Satrughnaरथम्chariotआरुह्यhaving ascendedययौwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus having taken leave of his maternal grandfather and uncle Yuddhajit, Bharata accompanied by Satrughna boarded the chariot and went along.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ नाना, नानी, मामा युधाजित् और मामी से विदा ले शत्रुघ्न सहित रथ पर सवार हो भरत ने यात्रा आरम्भ की

Hinglish
70.29VR-2-70-29

रथान् मण्डल चक्रामः च योजयित्वा परः शतम् । उष्ट्र गो अश्व खरैः भृत्या भरतम् यान्तम् अन्वयुः ॥

rathān maṇḍala cakrāmaḥ ca yojayitvā paraḥ śatam | uṣṭra go aśva kharaiḥ bhṛtyā bharatam yāntam anvayuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भृत्याःservantsमण्डलचक्रांश्चof wellrounded wheelsपरश्शतान्more than a hundredरथान्chariotsयोजयित्वाharnessingउष्ट्रगोश्वबलैःwith camels, oxen, and horsesयान्तम्going onभरतम्Bharataअन्ययुःfollowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAnd the servants harnessing more than a hundred chariots of wellrounded wheels and also camels, oxen and horses followed Bharata who started off.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)गोलाकार पहिये वाले सौ से भी अधिक रथों में ऊँट, बैल, घोड़े और खच्चर जोतकर सेवकों ने जाते हुए भरत का अनुसरण किया

Hinglish
70.30VR-2-70-30

बलेन गुप्तः भरतः महात्मा । सह आर्यकस्य आत्म समैः अमात्यैः । आदाय शत्रुघ्नम् अपेत शत्रुर् । गृहात् ययौ सिद्धैव इन्द्र लोकात् ॥

balena guptaḥ bharataḥ mahātmā | saha āryakasya ātma samaiḥ amātyaiḥ | ādāya śatrughnam apeta śatrur | gṛhāt yayau siddhaiva indra lokāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलेनwith armyगुप्तःunder the protection ofमहात्माillustriousअपेतशत्रुःdevoid of enemiesभरतःBharataआत्मसमैःlike himselfअमात्यैस्सहaccompanied by ministersशत्रुघ्नम्Satrughnaआदायhaving takenआर्यकस्यvenerable grandfather'sगृहात्from houseसिद्ध:like siddhaइन्द्रलोकादिवfrom the regions of Indraययौwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetUnder the protection of the army, the illustrious Bharata who was devoid of enemies, accompanied by ministers who were comparable to him and Satrughna, departed from his venerable grandfather's house like a siddha leaving the regions of Indra. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the seventieth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)शत्रुहीन महामना भरत अपनी और मामा की सेना से सुरक्षित हो शत्रुघ्न को अपने साथ रथ पर लेकर नाना के अपने ही समान माननीय मन्त्रियों के साथ मामा के घर से चले; मानो कोई सिद्ध पुरुष इन्द्रलोक से किसी अन्य स्थान के लिये प्रस्थित हुआ हो

Hinglish