इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 2.61

Sarga 61

सर्गः 61

Kausalya condemns Dasaratha's action

Full sarga summary

Kausalya condemns Dasaratha's action -- Dasaratha loses his senses out of intense grief.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
61.1VR-2-61-1

वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥

vanam gate dharma pare rāme ramayatām vare | kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मपरेdutifulरमयताम्pleasing othersवरेgreatestरामेRamaवनम्forestगतेhad goneकौशल्याKausalyaस्वार्ताin bitter anguishरुदतीsobbingभर्तारम्to her husbandइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen Rama, the greatest among those who please the people, he who was conscious of his duty left for the forest. Kausalya, sobbing in bitter anguish, said to her husband:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)प्रजाजनों को आनन्द प्रदान करने वाले पुरुषों में श्रेष्ठ धर्मपरायण श्रीराम के वन में चले जाने पर आर्त होकर रोती हुई कौसल्या ने अपने पति से इस प्रकार कहा

Hinglish
61.2VR-2-61-2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितम् ते मयद् यशः । सानुक्रोशो वदान्यः च प्रिय वादी च राघवः ॥

yadyapi triṣu lokeṣu prathitam te mayad yaśaḥ | sānukrośo vadānyaḥ ca priya vādī ca rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःDasaratha, scion of the Raghu dynastyसानुक्रोशःcompassionateवदान्यश्चgenerousप्रियवादी चsweettonguedतेyourमहत्greatयशःfameत्रिषुthreeलोकेषुin worldsप्रथितं यद्यपिeven though very popular.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYour great fame has spread all over the three worlds. People know you as compassionate, generous and sweetspeaking scion of the Raghus.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! यद्यपि तीनों लोकों में आपका महान् यश फैला हुआ है, सब लोग यही जानते हैं किरघुकुलनरेश दशरथ बड़े दयालु, उदार और प्रिय वचन बोलनेवाले हैं

Hinglish
61.3VR-2-61-3

कथम् नर वर श्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दुह्खितौ सुख सम्वृद्धौ वने दुह्खम् सहिष्यतः ॥

katham nara vara śreṣṭha putrau tau saha sītayā | duhkhitau sukha samvṛddhau vane duhkham sahiṣyataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरवरश्रेष्ठbest among kings (Dasaratha)सुखसंवृद्धौbrought up with comfortतौ पुत्रौyour two sonsसीतया सहwith Sitaदुःखितौstricken with griefवनेin the forestदुःखम्sufferingकथम्how?सहिष्यतःendure?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Dasaratha, the best among kings, how will your two sons and Sita brought up in great comfort now tolerate the hardships of forest life?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेशों में श्रेष्ठ आर्यपुत्र ! तथापि आपने इस बात का विचार नहीं किया कि सुख में पले हुए आपके वे दोनों पुत्र सीता के साथ वनवास का कष्ट कैसे सहन करेंगे

Hinglish
61.4VR-2-61-4

सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता । कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते ॥

sā nūnam taruṇī śyāmā sukumārī sukha ucitā | katham uṣṇam ca śītam ca maithilī prasahiṣyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तरुणीyoungश्यामाin the prime of lifeसुकुमारीdelicateसुखोचिताaccustomed to comfortसा मैथिलीthat Sitaउष्णं चheatशीतं चcoldनूनम्surelyकथम्how?प्रसहिष्यतेwill bear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can the daughter of Mithila (Sita) who in the prime of her life, accustomed to comforts, endure heat and cold indeed?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वह सोलह-अठारह वर्षों की सुकुमारी तरुणी मिथिलेशकुमारी सीता, जो सुख भोगने के ही योग्य है, वन में सर्दी-गरमी का दुःख कैसे सहेगी?

Hinglish
61.5VR-2-61-5

भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दम्श अन्वितम् शुभम् । वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते ॥

bhuktvā aśanam viśāla akṣī sūpa damśa anvitam śubham | vanyam naivāram āhāram katham sītā upabhokṣyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशालाक्षीlargeeyedसीताSitaसूपदं शान्वितम्with condiments and soupशुभम्wellpreparedअशनम्foodभुक्त्वाhaving partakenवन्यम्in the forestनैवारम्made with wild riceआहारम्foodकथं उपभोक्ष्यतेhow will she eat?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can the largeeyed Sita having enjoyed delicious food mixed with condiments and soup now partake the food prepared with wild grains?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विशाललोचना सीता सुन्दर व्यञ्जनों से युक्त सुन्दर स्वादिष्ट अन्न भोजन किया करती थी, अब वह जंगल की तिन्नी के चावल का सूखा भात कैसे खायगी?

Hinglish
61.6VR-2-61-6

गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता । कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम् ॥

gīta vāditra nirghoṣam śrutvā śubham aninditā | katham kravya ada simhānām śabdam śroṣyati aśobhanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनिन्दिताblamelessशुभम्auspiciousगीतवादित्रनिर्घोषम्sounds of songs and musical instrumentsश्रुत्वाhaving heardअशोभनम्inauspiciousक्रव्यादसिंहानाम्carnivorous animals' and lions'शब्दम्soundकथम्how?श्रोष्यतिcan hear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can the blameless Sita, used to the soft sound of songs and musical instruments hear the frightful roars of lions and other carnivorous animals?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो माङ्गलिक वस्तुओं से सम्पन्न रहकर सदा गीत और वाद्य की मधुर ध्वनि सुना करती थी, वही जंगल में मांसभक्षी सिंहों का अशोभन (अमङ्गलकारी) शब्द कैसे सुन सकेगी?

Hinglish
61.7VR-2-61-7

महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः । भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः ॥

mahā indra dhvaja samkāśaḥ kva nu śete mahā bhujaḥ | bhujam parigha samkāśam upadhāya mahā balaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महेन्द्रध्वजसङ्काशःresembling mighty Indra's bannerमहाभुजःlongarmed oneमहाबलःmightyपरिघसङ्काशम्like a swordभुजम्armउपधायusing as a pillowक्वwhereशेते नुis he sleeping?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhere will that mightyarmed and powerful Rama, as lofty as Indra's banner, sleep using his ironbarlike arm as pillow?.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो इन्द्रध्वज के समान समस्त लोकों के लिये उत्सव प्रदान करने वाले थे, वे महाबली, महाबाहु श्रीराम अपनी परिघ-जैसी मोटी बाँह का तकिया लगाकर कहाँ सोते होंगे? हिंदूधर्म

Hinglish
61.8VR-2-61-8

पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् । कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम् ॥

padma varṇam sukeśa antam padma nihśvāsam uttamam | kadā drakṣyāmi rāmasya vadanam puṣkara īkṣaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पद्मवर्णम्lotuslike complexionसुकेशान्तम्having beautiful hairendsपद्मनिश्श्वासम्breath of lotus fragranceपुष्करेक्षणम्eyes like blue lotusउत्तमम्excellentरामस्य वदनम्Rama's countenanceकदाwhenद्रक्ष्यामिshall I behold?.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen shall I see Rama with his lotushued face, his beautiful locks of hair, breath of lotus fragrance and eyes like blue lotus?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसकी कान्ति कमल के समान है, जिसके ऊपर सुन्दर केश शोभा पाते हैं, जिसकी प्रत्येक साँस से कमल की-सी सुगन्ध निकलती है तथा जिसमें विकसित कमल के सदृश सुन्दर नेत्र सुशोभित होते हैं, श्रीराम के उस मनोहर मुख को मैं कब दे लूँगी?

Hinglish
61.9VR-2-61-9

वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न सम्शयः । अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा ॥

vajra sāramayam nūnam hṛdayam me na samśayaḥ | apaśyantyā na tam yad vai phalati idam sahasradhā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मे हृदयम्my heartवज्रसारमयम्is made of thunderboltनूनम्surelyसंशयःdoubtनnotयत्sinceतम्Ramaअपश्यन्त्याःwithout seeingइदम्this heartसहस्रधाthousand piecesन फलति वैdoes not shatter.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNo doubt my heart must be made of thunderbolt, since unable to see Rama it does not split into a thousand pieces.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरा हृदय निश्चय ही लोहे का बना हुआ है, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि श्रीराम को न देखने पर भी मेरे इस हृदय के सहस्रों टुकड़े नहीं हो जाते हैं

Hinglish
61.10VR-2-61-10

यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः । निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने ॥

yattvayā karuṇam karma vyapohya mama bāndhavāḥ | nirastā paridhāvanti sukhārhaḥ kṛpaṇā vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयाby youकरुणम्heartlessकर्मactव्यपोह्यcast awayसुखार्हाःdeserve pleasuresमम बान्धवाःmy relationsनिरस्ताःare banishedकृपणाःthe miserable onesवनेin the forestयत्sinceपरिधावन्तिare running around.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(O king) It is because of your heartless action, my Rama and my relatives who deserve to enjoy pleasures at this age have been banished and are miserably wandering in wilderness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपने यह बड़ा ही निर्दयतापूर्ण कर्म किया है कि बिना कुछ सोच-विचार किये मेरे बान्धवों को (कैकेयी के कहने से) निकाल दिया है, जिसके कारण वे सुखभोगने के योग्य होने पर भी दीन होकर वन में दौड़ रहे हैं

Hinglish
61.11VR-2-61-11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति । जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते ॥

yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati | jahyādrājyam ca kośam ca bharato nopalskhyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRamaपञ्चदशे वर्षेin the fifteenth yearपुनः एष्यति यदिif returnsभरतःBharataराज्यं चkingdomकोषं चtreasury tooजह्यात्will give upनोपलक्ष्यतेit does not appear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven if Rama returns in the fifteenth year, it is unlikely that Bharata will give up the kingdom and royal treasury (in favour of Rama).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि पंद्रहवें वर्ष में श्रीरामचन्द्र पुनः वन से लौटें तो भरत उनके लिये राज्य और खजाना छोड़ देंगे, ऐसी सम्भावना नहीं दिखायी देती

Hinglish
61.12VR-2-61-12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वनेव बान्धवान् । ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥

bhojayanti kila śrāddhe kecitsvaneva bāndhavān | tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
केचित्some peopleश्राद्धेin the shraddha ceremonyस्वान्ownबान्धवानेवrelatives onlyभोजयन्ति किलfeed themकृतकार्याःhaving completed this ceremonyततः पश्चात्thereafterद्विजर्षभान्bulls (best) among brahminsसमीक्षन्तेwill look for.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSome first feed their own relatives in shraddha ceremony and thereafter look for the best of brahmins to feed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कहते हैं, कुछ लोग श्राद् धमें पहले अपने बान्धवों (दौहित्र आदि)-को ही भोजन करा देते हैं, उसके बाद कृतकृत्य होकर निमन्त्रित श्रेष्ठ ब्राह्मणों की ओर ध्यान देते हैं। परंतु वहाँ जो गुणवान् एवं विद्वान् देवतुल्य उत्तम ब्राह्मण होते हैं, वे पीछे अमृत भी परोसा गया हो तो उसको स्वीकार नहीं करते हैं

This Hindi translation covers verses 61.12–61.13 together.

Hinglish
61.13VR-2-61-13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वाम्सश्च द्विजातयः । न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥

tatra ye guṇavantaśca vidvāmsaśca dvijātayaḥ | na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereयेthoseगुणवन्तश्चvirtuousविद्वांसश्चlearnedसुरोपमाःsimilar to devatasद्विजातयः तेthose brahminsपश्चात्after othersसुधामपिeven ambrosiaन अभिमन्यन्तेwill not accept.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe godlike brahmins who are virtuous and learned will not accept the food after others have partaken even if it is ambrosia.

HinglishHindi is translated together with verse 61.12
61.14VR-2-61-14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः । नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः ॥

brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktum dvijarṣabhāḥ | nābhyupaitumalam prājñāḥ śṛṅgaccedamivarṣbhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तृप्तेषुcontentedब्राह्मणेष्वपिeven if they are brahminsप्राज्ञाःthe wiseद्विजर्षभाःbulls (best) among brahminsऋषभाःlike bullsश्रुङ्गच्छेदमिवshorn of their hornsपश्चात्afterwardsभोक्तुम्to partakeअभ्युपैतुम्to acceptनालम्should not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe bulls (best) among the wise brahmins would not like to accept the food after it is tasted by other brahmins, just as bulls dislike their horns being shorn.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यद्यपि पहली पंक्ति में भी ब्राह्मण ही भोजन करके उठे होते हैं, तथापि जो श्रेष्ठ और विद्वान् ब्राह्मण हैं,वे अपमान के भय से उस भुक्तशेष अन्न को उसी तरह ग्रहण नहीं कर पाते जैसे अच्छे बैल अपने सींग कटाने को नहीं तैयार होते हैं

Hinglish
61.15VR-2-61-15

एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते । भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमम्स्यते ॥

evam kanīyasā bhrātrā bhuktam rājyam viśām pate | bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāḥ ca kim artham na avamamsyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशाम्पतेO Lord of the world (Dasaratha)एवम्likewiseज्येष्ठःeldestवरिष्ठश्चmost distinguished oneभ्राताbrotherकनीयसाby the youngerभ्रात्राbrotherभुक्तम्enjoyedराज्यम्kingdomकिमर्थम्whyनावमंस्यतेwill not disdain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lord of the world why not the eldest and the most distinguished among the brothers likewise disdain the kingdom enjoyed by the younger brother?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! इसी प्रकार ज्येष्ठ और श्रेष्ठ भ्राता अपने छोटे भाईके भोगे हुए राज्यको कैसे ग्रहण करेंगे? वे उसका तिरस्कार (त्याग) क्यों नहीं कर देंगे?

Hinglish
61.16VR-2-61-16

न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति । एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मम्स्यते ॥

na pareṇa āhṛtam bhakṣyam vyāghraḥ khāditum iccati | evam eva nara vyāghraḥ para līḍham na mamsyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
व्याघ्रःtigerपरेणby some other animalआहृतम्procuredभक्ष्यम्foodखादितुम्to eatन इच्छतिdoes not likeएवंin the same wayनरव्याघ्रःthe (best) among men (Rama)एतत् परलीढम्enjoyed by othersन मन्यतेwill not accept.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetJust as a tiger will not eat the food acquired by another beast, Rama, the tiger (best) among men will not accept the kingdom enjoyed by others.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे बाघ गीदड़ आदि दूसरे जन्तुओंके लाये या खाये हुए भक्ष्य पदार्थ (शिकार)-को खाना नहीं चाहता, इसी प्रकार पुरुषसिंह श्रीराम दूसरोंके चाटे (भोगे) हुए राज्य-भोगको नहीं स्वीकार करेंगे

Hinglish
61.17VR-2-61-17

हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः । न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥

havir ājyam puroḍāśāḥ kuśā yūpāḥ ca khādirāḥ | na etāni yāta yāmāni kurvanti punar adhvare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हविःoffering to the Firegodआज्यम्gheeपुरोडाशाःsacrificial cakesकुशाःkusha grassखादिराःkhadira woodयूपाश्चsacrificial postsयातयामानिafter the lapse of one Yama (three hours)एतानिall theseअध्वरेin the sacrificeपुनःagainन कुर्वन्तिwill not be used.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHavis, sacrificial offerings like ghee, cakes, kusha grass, and sacrificial posts made from khadira wood, once used in the sacrifice cannot be used again.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हविष्य, घृत, पुरोडाश, कुश और खदिर (खैर)के यूप—ये एक यज्ञ के उपयोग में आ जानेपर ‘यातयाम’ (उपभुक्त) हो जाते हैं; इसलिये विद्वान् इनका फिर दूसरे यज्ञ में उपयोग नहीं करते हैं

Hinglish
61.18VR-2-61-18

तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव । न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥

tathā hi āttam idam rājyam hṛta sārām surām iva | na abhimantum alam rāmaḥ naṣṭa somam iva adhvaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाin the same wayरामःRamaआत्तम्enjoyed by othersइदं राज्यम्this kingdomहृतसाराम्its essence taken awayसुरामिवlike liquourनष्टसोमम्like the run out soma juiceअध्वरमिवlike a sacrificeअभिमन्तुम्to acceptनालम्should not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn the same way Rama will not accept this kingdom enjoyed by others like liquour or soma juice drained of its essence.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसी प्रकार निःसार सुरा और भुक्तावशिष्ट यज्ञसम्बन्धी सोमरस की भाँति इस भोगे हुए राज्य को श्रीराम नहीं ग्रहण कर सकते

Hinglish
61.19VR-2-61-19

न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति । बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम् ॥

na evam vidham asatkāram rāghavo marṣayiṣyati | balavān iva śārdūlo bāladher abhimarśanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्यमर्षण:highly determinedरामःRamaइमाम्thisधर्षणाम्indignityन सङ्गच्छेत्will not sufferक्रुद्ध:if angeredसःheशितैःwith sharpसरैःwith arrowsमन्दरमपिeven mount Mandaraदारयेत् हिwill split open.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, highly determined will not suffer this indignity. If enraged, he can split open even mount Mandara with his sharp arrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे बलवान् शेर किसी के द्वारा अपनी पूंछ का पकड़ा जाना नहीं सह सकता, उसी प्रकार श्रीराम ऐसे अपमान को नहीं सह सकेंगे

Hinglish
61.20VR-2-61-20

नैतस्य सहिता लोका भयम् कुर्युर्महामृधे । अधर्मम् त्विह धर्मात्मा लोकम् धर्मेण योजयेत् ॥

naitasya sahitā lokā bhayam kuryurmahāmṛdhe | adharmam tviha dharmātmā lokam dharmeṇa yojayet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तुbutमहात्माgreatपितृगौरवात्out of respect for a fatherत्वाम्youहन्तुम्to killनोत्सहतेis not showing interestक्रुद्ध:inflamedयःwhoससोमार्कग्रहगणम्with Sun, Moon and planetsताराविचित्रितम्looking wonderful with starsनभःskyदिवम्heavenपातयेत्may pull downनःheत्वाम्youन व्यतिवर्ततेis not disobeyingशैलशत चिताम्surrounded by hundreds of mountainsमहीम्earthप्रक्षोभयेद्वाwill shakeदारयेद्वाor may break.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOut of respect for his father magnanimous Rama is not inclined to kill you. He has not defied the anger, the Sun, the Moon and the sky looking wonderful with stars can be pulled down. He will not even shake or break the earth surrounded by hundreds of mountains.

This translation covers verses 61.20–61.21 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘समस्त लोक एक साथ होकर यदि महासमर में आ जायँ तो भी वे श्रीरामचन्द्रजी के मन में भय उत्पन्न नहीं कर सकते, तथापि इस तरह राज्य लेने में अधर्म मानकर उन्होंने इसपर अधिकार नहीं किया। जो धर्मात्मा समस्त जगत् को धर्म में लगाते हैं, वे स्वयं अधर्म कैसे कर सकते हैं?

Hinglish
61.21VR-2-61-21

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः । युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥

nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ | yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे महापराक्रमी महाबाहु श्रीराम अपने सुवर्णभूषित बाणों द्वारा सारे समुद्रों को भी उसी प्रकार दग्ध कर सकते हैं, जैसे संवर्तक अग्निदेव प्रलयकाल में सम्पूर्ण प्राणियों को भस्म कर डालते हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 61.20English is translated together with verse 61.20
61.22VR-2-61-22

स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः । स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा ॥

sa tādṛśaḥ simha balo vṛṣabha akṣo nara ṛṣabhaḥ | svayam eva hataḥ pitrā jalajena ātmajo yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलवान्strongशार्दूलःtigerवालधेःof its tailअभिमर्शनम् इवlike twistingराघवःRamaएवं विधम्suchअसत्कारम्insultन मर्षयिष्यतिwill not tolerate.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA powerful tiger will not allow its tail to be twisted. In the same way Rama also will not tolerate an insult of this sort.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सिंह के समान बल और बैल के समान बड़े-बड़े नेत्रवाला वैसा नरश्रेष्ठ वीर पुत्र स्वयं अपने पिता के ही हाथों द्वारा मारा गया (राज्य से वञ्चित कर दिया गया)। ठीक उसी तरह, जैसे मत्स्य का बच्चा अपने पिता मत्स्य के द्वारा ही खा लिया जाता है

Hinglish
61.23VR-2-61-23

द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः । यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥

dvijāti caritaḥ dharmaḥ śāstra dṛṣṭaḥ sanātanaḥ | yadi te dharma nirate tvayā putre vivāsite ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महामृथेin the great warलोकाःworldsसहिताःunitedएतस्यfor himभयम्fearन कुर्युःwill not createधर्मात्माvirtuousअधर्मम्unrighteousलोकम्worldधर्मेणwith righteousnessयोजयेत्will confer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven if all the worlds were to unite and fight against him, he will not fear. This righteous Rama will reestablish justice in this unrighteous world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके द्वारा धर्मपरायण पुत्र को देश निकाला दे दिया गया, अतः यह प्रश्न उठता है कि सनातन ऋषियों ने वेद में जिसका साक्षात्कार किया है तथाश्रेष्ठ द्विज जिसे अपने आचरण में लाये हैं, वह धर्म आपकी दृष्टि में सत्य है या नहीं

Hinglish
61.24VR-2-61-24

गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः । तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते ॥

gatir evāk patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ | tṛtīyā jñātayo rājamaḥ caturthī na iha vidyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महावीर्यःmightyमहाभुजःlongarmedअसौthis Ramaकाञ्चनैःgoldenबाणैःwith shaftsयुगान्तः इवlike at the time of delugeभूतानिall beingsसागरानपिall the oceansनिर्दहेत्will be consumed in fire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetValiant and mightyarmed Rama, with his golden shafts can annihilate all living beings and oceans like at the time of deluge everything is consumed in fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! नारी के लिये एक सहारा उसका पति है, दूसरा उसका पुत्र है तथा तीसरा सहारा उसके पिता भाई आदि बन्धु-बान्धव हैं, चौथा कोई सहारा उसके लिये नहीं है

Hinglish
61.25VR-2-61-25

तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः । न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया ॥

tatra tvam caiva me na asti rāmaḥ ca vanam āśritaḥ | na vanam gantum iccāmi sarvathā hi hatā tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तादृशःsuchसिंहबलःpowerful as lionवृषभाक्षःhis eyes resembling a bull'sसः नरर्षभःthat one, a bull among menजलजेनby fishआत्मजो यथाits own offspringपित्रैवby his father himselfस्वयम्by himselfहतःkilled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSuch Rama, the best among men, powerful like a lion, with eyes fierce like that of a bull has been destroyed by his own father just as the big fish destroys its own offsprings.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन सहारों में से आप तो मेरे हैं ही नहीं (क्योंकि आप सौत के अधीन हैं)। दूसरा सहारा श्रीराम हैं, जो वन में भेज दिये गये (और बन्धु-बान्धव भी दूर हैं। अतः तीसरा सहारा भी नहीं रहा)। आपकी सेवा छोड़कर मैं श्रीराम के पास वन में जाना नहीं चाहती हूँ, इसलिये सर्वथा आपके द्वारा मारी ही गयी

Hinglish
61.26VR-2-61-26

हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् । हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च । हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः । सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥

hatam tvayā rājyam idam sarāṣṭram | hataḥ tathā ātmā saha mantribhiḥ ca | hatā saputrā asmi hatāḥ ca paurāḥ | sutaḥ ca bhāryā ca tava prahṛṣṭau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मनिरतेdevoted to righteousnessपुत्रेsonत्वयाby youविवासितेhas been banishedतेto youशास्त्रदृष्टःseen in the scripturesसनातनःeternalद्विजातिचरितःfollowed by the twicebornधर्मः यदिis it righteous act?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou have banished your son who is devoted to righteousness. Is it in accordance with the scriptures and the eternal tradition followed by the twiceborn?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपने श्रीराम को वन में भेजकर इस राष्ट्र का तथा आस-पास के अन्य राज्यों का भी नाश कर डाला, मन्त्रियों सहित सारी प्रजा का वध कर डाला। आपके द्वारा पुत्रसहित मैं भी मारी गयी और इस नगर के निवासी भी नष्टप्राय हो गये। केवल आपके पुत्र भरत और पत्नी कैकेयी दो ही प्रसन्न हुए हैं’

Hinglish
61.27VR-2-61-27

इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् । निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः । ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः । स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥

imām giram dāruṇa śabda samśritām | niśamya rājā api mumoha duhkhitaḥ | tataḥ sa śokam praviveśa pārthivaḥ | svaduṣkṛtam ca api punaḥ tadā asmarat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingनार्याःfor a woman,पतिः husbandएकाoneगतिःrefugeआत्मजःsonद्वितीया गतिःsecond refugeज्ञातयःrelativesतृतीयाthirdचतुर्थीfourthइहin this worldन विद्यतेdoes not exist.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king for a woman the first refuge is the husband, the second her son, the third her relatives and there is no fourth alternative in this world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कौसल्या की यह कठोर शब्दों से युक्त वाणी सुनकर राजा दशरथ को बड़ा दुःख हुआ। वे ‘हा राम!’ कहकर मूर्च्छित हो गये। राजा शोक में डूब गये। फिर उसी समय उन्हें अपने एक पुराने दुष्कर्म का स्मरण हो आया, जिसके कारण उन्हें यह दुःख प्राप्त हुआ था

Hinglish