इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 2.60

Sarga 60

सर्गः 60

Sumantra consoles Kausalya

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
60.1VR-2-60-1

ततः भूत उपसृष्टा इव वेपमाना पुनः पुनः । धरण्याम् गत सत्त्वा इव कौसल्या सूतम् अब्रवीत् ॥

tataḥ bhūta upasṛṣṭā iva vepamānā punaḥ punaḥ | dharaṇyām gata sattvā iva kausalyā sūtam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterकौशल्याKausalyaभूतोपसृष्टेवas if possessed by an evil spiritवेपमानाtremblingगतसत्त्वेवlike one who has his senses lostपुनः पुनःagain and againधरण्याम्on the floorसूतम्to the charioteer (Sumantra)अब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Kausalya, trembling as if possessed by an evil spirit and rolling on the floor like one who her senses now and again, said to the charioteer (Sumantra):

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर जैसे उनमें भूत का आवेश हो गया हो, इस प्रकार कौसल्या देवी बारंबार काँपने लगीं और अचेत-सी होकर पृथ्वी पर गिर पड़ीं। उसी अवस्था में उन्होंने सारथि से कहा-

Hinglish
60.2VR-2-60-2

नय माम् यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः । तान् विना क्षणम् अपि अत्र जीवितुम् न उत्सहे हि अहम् ॥

naya mām yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ | tān vinā kṣaṇam api atra jīvitum na utsahe hi aham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थःRamaसीता चSitaयत्रwhereverलक्ष्मणःLakshmanaयत्रwhereverतत्रthereमाम्to meनयtakeतान् विनाwithout themअत्रhereक्षणमपिeven for a momentजीवितुम्to liveअहम्Iन उत्सहेdo not wish.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTake me where Rama, Sita and Lakshmana are. I do not wish to live even for a moment without them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमन्त्र! जहाँ श्रीराम हैं, जहाँ सीता और लक्ष्मण हैं, वहीं मुझे भी पहुँचा दो। मैं उनके बिना अब एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकती

Hinglish
60.3VR-2-60-3

निवर्तय रथम् शीघ्रम् दण्डकान् नय माम् अपि । अथ तान् न अनुगच्चामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥

nivartaya ratham śīghram daṇḍakān naya mām api | atha tān na anugaccāmi gamiṣyāmi yama kṣayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रथम्chariotशीघ्रम्quicklyनिवर्तयturn backमामपिme alsoदण्डकान्to Dandakaनयtakeअथifतान्themनानु गच्छामिif I do not followयमक्षयम्to the world of Yamaगमिष्यामिshall go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Turn back your chariot immediately and take me to the Dandaka forest. If I do not follow them, I shall enter the world of Yama'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जल्दी रथ लौटाओ और मुझे भी दण्डकारण्य में ले चलो। यदि मैं उनके पास न जा सकी तो यमलोक की यात्रा करूँगी’

Hinglish
60.4VR-2-60-4

बाष्प वेगौपहतया स वाचा सज्जमानया । इदम् आश्वासयन् देवीम् सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥

bāṣpa vegaupahatayā sa vācā sajjamānayā | idam āśvāsayan devīm sūtaḥ prānjalir abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः सूतःthat charioteerबाष्पवेगोपहतयाprevented by fastflowing tearsसज्जमानयाfalteringवाचाwith wordsदेवीम्to Kausalyaआश्वसयन्consolingप्राञ्जलिःwith folded palmsइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith folded hands and faltering words choked by his fastflowing tears the charioteer tried to console Kausalya:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवी कौसल्या की बात सुनकर सारथि सुमन्त्र ने हाथ जोड़कर उन्हें समझाते हुए आँसुओं के वेग से अवरुद्ध हुई गद्गदवाणी में कहा-

Hinglish
60.5VR-2-60-5

त्यज शोकम् च मोहम् च सम्भ्रमम् दुह्खजम् तथा । व्यवधूय च सम्तापम् वने वत्स्यति राघवः ॥

tyaja śokam ca moham ca sambhramam duhkhajam tathā | vyavadhūya ca samtāpam vane vatsyati rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोकम्griefमोहम्delusionतथाalsoदुःखजम्arising out of sorrowसम्भ्रमं चdespairत्यजabandonराघवःRamaसन्तापम्difficultiesव्यवधूयafter brushig asideवनेin the forestवत्स्यतिis going to live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAbandon your tears, delusion and despair arising out of sorrow. Rama is going to live in the forest, brushing aside all agony.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महारानी! यह शोक, मोह और दुःखजनित व्याकुलता छोड़िये। श्रीरामचन्द्रजी इस समय सारा संताप भूलकर वन में निवास करते हैं

Hinglish
60.6VR-2-60-6

लक्ष्मणः च अपि रामस्य पादौ परिचरन् वने । आराधयति धर्मज्ञः पर लोकम् जित इन्द्रियः ॥

lakṣmaṇaḥ ca api rāmasya pādau paricaran vane | ārādhayati dharmajñaḥ para lokam jita indriyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मज्ञ:knower of dutyलक्ष्मणश्चापिalso Lakshmanaवनेin the forestजितेन्द्रियःone whose senses are controlledरामस्यto Rama' sपादौfeetपरिचरन्serving atपरलोकम्the other worldआराधयतिis accomplishing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSelfcontrolled Lakshmana, aware of his duty, serves Rama in the forest. By this he is securing his next world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्मज्ञ एवं जितेन्द्रिय लक्ष्मण भी उस वन में श्रीरामचन्द्रजी के चरणों की सेवा करते हुए अपना परलोक बना रहे हैं

Hinglish
60.7VR-2-60-7

विजने अपि वने सीता वासम् प्राप्य गृहेष्व् इव । विस्रम्भम् लभते अभीता रामे सम्न्यस्त मानसा ॥

vijane api vane sītā vāsam prāpya gṛheṣv iva | visrambham labhate abhītā rāme samnyasta mānasā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaविजनेin the desolateवनेपिin the forest alsoगृहेष्विवlike at homeवासम्livingप्राप्यhaving obtainedरामेin Ramaसन्न्यस्तमानसाwith her mind fixedअभीताwithout fearविस्रम्भम्confidenceलभतेis getting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita with her mind fixed on Rama is living confidently in that desolate forest without any fear as if it were her home.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीता का मन भगवान् श्रीराम में ही लगा हुआ है। इसलिये निर्जन वन में रहकर भी घर की ही भाँति प्रेम एवं प्रसन्नता पाती तथा निर्भय रहती हैं

Hinglish
60.8VR-2-60-8

न अस्या दैन्यम् कृतम् किम्चित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये । उचिता इव प्रवासानाम् वैदेही प्रतिभाति मा ॥

na asyā dainyam kṛtam kimcit susūkṣmam api lakṣaye | ucitā iva pravāsānām vaidehī pratibhāti mā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्याःof herसुसूक्ष्ममपिeven the slightestदैन्यम्dejectionकिञ्चित्not even a littleकृतम्doneन लक्ष्यतेnot to be seenवैदेहीSitaप्रवासानाम्for staying away from homeउचितेवas if accustomedमाto meप्रतिभातिappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI could not see even the slightest depression in Sita as if she was accustomed to staying away from home.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन में रहने के कारण उनके मन में कुछ थोड़ा-सा भी दुःख नहीं दिखायी देता। मुझे तो ऐसा प्रतीत होता है, मानो विदेहराजकुमारी सीता को परदेश में रहने का पहले से ही अभ्यास हो

Hinglish
60.9VR-2-60-9

नगर उपवनम् गत्वा यथा स्म रमते पुरा । तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्व् अपि ॥

nagara upavanam gatvā yathā sma ramate purā | tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣv api ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaपुराearlierनगरोपवनम्to the pleasuregardens of the cityगत्वाhaving goneयथाasरमतेस्मwas enjoyingनिर्जनेषुin desolateवनेष्वपिeven in the forestतथैवin the same wayरमतेenjoying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEarlier, just as Sita used to revel in the gardens of the city, so does she now in those desolate forests.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे यहाँ नगर के उपवन में जाकर वे पहले घूमा करती थीं, उसी प्रकार निर्जन वन में भी सीता सानन्द विचरती हैं

Hinglish
60.10VR-2-60-10

बाला इव रमते सीता बाल चन्द्र निभ आनना । रामा रामे हि अदीन आत्मा विजने अपि वने सती ॥

bālā iva ramate sītā bāla candra nibha ānanā | rāmā rāme hi adīna ātmā vijane api vane satī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामाcharming ladyरामेin Ramaअधीनात्माone with absorbed mindअबालचन्द्रनिभाननाcountenance resembling the full MoonसीताSitaविजनेdesolateवनेin the forest alsoसती अपिstayingबालेवlike a childरमतेis enjoying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCharming Sita whose face resembles the full Moon, with her mind fixed on Rama, is enjoying even the desolate forest like a child.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पूर्ण चन्द्रमा के समान मनोहर मुखवाली रमणीशिरोमणि उदारहृदया सती-साध्वी सीता उस निर्जन वन में भी श्रीराम के समीप बालिका के समान खेलती और प्रसन्न रहती हैं

Hinglish
60.11VR-2-60-11

तत् गतम् हृदयम् हि अस्याः तत् अधीनम् च जीवितम् । अयोध्या अपि भवेत् तस्या राम हीना तथा वनम् ॥

tat gatam hṛdayam hi asyāḥ tat adhīnam ca jīvitam | ayodhyā api bhavet tasyā rāma hīnā tathā vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्याःherहृदयम्heartतद्गतम्united with Ramaजीवितं चlife alsoतदधीनम्under his controlअयोध्यापिeven Ayodhya tooरामहीनाwithout Ramaतदाthenतस्याःto herवनम्forestभवेत्would have become.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHer heart is ever united with Rama, and her life is under his control. Without Rama, even Ayodhya would become a forest for her.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उनका हृदय श्रीराम में ही लगा हुआ है। उनका जीवन भी श्रीराम के ही अधीन है, अतः राम के बिना अयोध्या भी उनके लिये वन के समान ही होगी (और श्रीराम के साथ रहने पर वे वन में भी अयोध्या के समान ही सुख का अनुभव करेंगी)

Hinglish
60.12VR-2-60-12

परि पृच्चति वैदेही ग्रामामः च नगराणि च । गतिम् दृष्ट्वा नदीनाम् च पादपान् विविधान् अपि ॥

pari pṛccati vaidehī grāmāmaḥ ca nagarāṇi ca | gatim dṛṣṭvā nadīnām ca pādapān vividhān api ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयोध्या क्रोशमात्रेat the distance of a krosa from Ayodhyaविहारम्pleasuregardenसंश्रिता इवas if sportingवैदेहीSitaग्रामांश्चvillagesनगराणि चcities,नदीनाम् rivers'गतिं चcoursesविविधान्different kinds ofपादपानपिtrees alsoदृष्ट्वाseeingरामम्to Ramaपरिपृच्छतिenquiringलक्ष्मणं वापिor Lakshmanaपृष्ट्वाaskingजानातिknowing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing villages, cities, trees of different kinds and courses of rivers, Sita is enquiring from Rama or Lakshmana about them. She feels as though she is sporting in the pleasuregarden just a krosa from Ayodhya.

This translation covers verses 60.12–60.13 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विदेहनन्दिनी सीता मार्ग में मिलने वाले गाँवों, नगरों, नदियों के प्रवाहों और नाना प्रकार के वृक्षों को देखकर उनका परिचय पूछा करती हैं

Hinglish
60.13VR-2-60-13

रामम् हि लक्ष्मनम् वापि पृष्ट्वा जानाति जानती । अयोध्याक्रोशमात्रे तु विहारमिव सम्श्रिता ॥

rāmam hi lakṣmanam vāpi pṛṣṭvā jānāti jānatī | ayodhyākrośamātre tu vihāramiva samśritā ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम और लक्ष्मण को अपने पास देखकर जानकी को यही जान पड़ता है कि मैं अयोध्या से एक कोस की दूरी पर मानो घूमने-फिरने के लिये ही आयी हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 60.12English is translated together with verse 60.12
60.14VR-2-60-14

इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् । कैकेयीसम्श्रितम् वाक्यम् नेदानीम् प्रतिभाति माम् ॥

idameva smarāmyasyāḥ sahasaivopajalpitam | kaikeyīsamśritam vākyam nedānīm pratibhāti mām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्याःherइदमेवthis muchस्मरामिI rememberसहसैवsuddenlyउपजल्पितम्utteranceकैकेयी संश्रितम्about Kaikeyiवाक्यम्wordsइदानीम्nowमाto meन प्रतिभातिdoes not come to my mind.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita did say something about Kaikeyi, but now I do not remember what.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीता के सम्बन्ध में मुझे इतना ही स्मरण है। उन्होंने कैकेयी को लक्ष्य करके जो सहसा कोई बात कह दी थी, वह इस समय मुझे याद नहीं आ रही है’

Hinglish
60.15VR-2-60-15

ध्वम्सयित्वा तु तद्वाक्यम् प्रमादात्पर्युपस्थितम् । ह्लदनम् वचनम् सूतो देव्या मधुरमब्रवीत् ॥

dhvamsayitvā tu tadvākyam pramādātparyupasthitam | hladanam vacanam sūto devyā madhuramabravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतःcharioteerप्रमादात्inadvertentlyपर्युपत्स्थितम्uttered by all meansतद्वाक्यम्those words relating to Kaikeyiध्वंसयित्वाholding backदेव्याःto Kausalyaह्लादनम्causing delightमधुरम्pleasingवचनम्wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDiverting the context of what he uttered inadvertently relating to Kaikeyi, the charioteer said pleasing words of consolation to Kausalya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार भूल से निकली हुई कैकेयी विषयक उस बात को पलटकर सारथि सुमन्त्र ने देवी कौसल्या के हृदय को आह्लाद प्रदान करने वाला मधुर वचन कहा

Hinglish
60.16VR-2-60-16

अध्वना वात वेगेन सम्भ्रमेण आतपेन च । न हि गच्चति वैदेह्याः चन्द्र अम्शु सदृशी प्रभा ॥

adhvanā vāta vegena sambhrameṇa ātapena ca | na hi gaccati vaidehyāḥ candra amśu sadṛśī prabhā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेह्याःSita'sचन्द्रांशु सदृशीresembling the beams of the Moonप्रभाlustreअध्वनाon the wayवातवेगेनor by the speed of the windसम्भ्रमेणor due to hasteआतपेन चor due to scorching heat alsoन विगच्छतिdoes not fade.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetJust like the beams of the Moon, Sita's glow is not affected by the fatigue of the journey or by the speed of the wind or by the scorching heat.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मार्ग में चलने की थकावट, वायु के वेग, भयदायक वस्तुओं को देखने के कारण होने वाली घबराहट तथा धूप से भी विदेहराजकुमारीकी चन्द्रकिरणों के समान कमनीय कान्ति उनसे दूर नहीं होती है

Hinglish
60.17VR-2-60-17

सदृशम् शत पत्रस्य पूर्ण चन्द्र उपम प्रभम् । वदनम् तत् वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥

sadṛśam śata patrasya pūrṇa candra upama prabham | vadanam tat vadānyāyā vaidehyā na vikampate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वदान्यायाःof that munificentवैदेह्याःSitaशतपत्रस्यa hundredpetalled lotusसदृशम्similar toपूर्णचन्द्रोपमप्रभम्like the splendour of the full Moonतत् वदनम्that countenanceन विकम्पतेdoes not change at all.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe countenance of Sita with her gentle eloquence resembles a hundredpetalled lotus. She has the luminance of the full Moon that has not wilted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उदारहृदया सीता का विकसित कमल के समान सुन्दर तथा पूर्ण चन्द्रमा के समान आनन्ददायक कान्ति से युक्त मुख कभी मलिन नहीं होता है

Hinglish
60.18VR-2-60-18

अलक्त रस रक्त अभाव् अलक्त रस वर्जितौ । अद्य अपि चरणौ तस्याः पद्म कोश सम प्रभौ ॥

alakta rasa rakta abhāv alakta rasa varjitau | adya api caraṇau tasyāḥ padma kośa sama prabhau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अलक्तरसक्ताभौshining red like the liquid lacअलक्तरसवर्जितौno longer tinted with such liquidतस्याःherचरणौfeetअद्यापिeven nowपद्मकोशसमप्रभौare shining like the lotus buds.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHer feet, now devoid of lacdye, still look red like lac and shine like the lotus bud.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनमें महावर के रंग नहीं लग रहे हैं, सीता के वे दोनों चरण आज भी महावर के समान ही लाल तथा कमलकोश के समान कान्तिमान् हैं

Hinglish
60.19VR-2-60-19

नूपुर उद्घुष्ट हेला इव खेलम् गच्चति भामिनी । इदानीम् अपि वैदेही तत् रागा न्यस्त भूषणा ॥

nūpura udghuṣṭa helā iva khelam gaccati bhāminī | idānīm api vaidehī tat rāgā nyasta bhūṣaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भामिनीdamsel (Sita)नूपुरोद्घुष्ट हेलेवtinkling anklets proclaiming dallianceखेलम्(as if) playingगच्छतिgoingवैदेहीSitaइदानीमपिeven nowतद्रागात्due to affection for Ramaनयस्तभूषणाcast off the ornaments.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCasting off her ornaments, the damsel (Sita) is gracefully walking as if dalliant with her tinkling anklets for her love for him (Rama).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीरामचन्द्रजी के प्रति अनुराग के कारण उन्हीं की प्रसन्नता के लिये जिन्होंने आभूषणों का परित्याग नहीं किया है, वे विदेहराजकुमारी भामिनी सीता इस समय भी अपने नूपुरों की झनकार से हंसों के कलनाद का तिरस्कार-सा करती हुई लीलाविलासयुक्त गति से चलती हैं

Hinglish
60.20VR-2-60-20

गजम् वा वीक्ष्य सिम्हम् वा व्याघ्रम् वा वनम् आश्रिता । न आहारयति सम्त्रासम् बाहू रामस्य सम्श्रिता ॥

gajam vā vīkṣya simham vā vyāghram vā vanam āśritā | na āhārayati samtrāsam bāhū rāmasya samśritā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनम्forestआश्रिताresortedरामस्यRama'sबाहूarmsसंश्रिताhaving taken refugeगजं वाelephantसिंहं वाor lionव्याघ्रं वाor tigerवीक्ष्यhaving seenसन्त्रासंfearनाऽहारयतिdoes not get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThough in the forest, Sita, under the protection of Rama's arms, is afraid of neither elephants nor lions nor tigers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे श्रीरामचन्द्रजी के बाहुबल का भरोसा करके वन में रहती हैं और हाथी, बाघ अथवा सिंह को भी देखकर कभी भय नहीं मानती हैं

Hinglish
60.21VR-2-60-21

न शोच्याः ते न च आत्मा ते शोच्यो न अपि जन अधिपः । इदम् हि चरितम् लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥

na śocyāḥ te na ca ātmā te śocyo na api jana adhipaḥ | idam hi caritam loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyन शोच्याःneed not be pitiedआत्मनः चyourselfनnotजनाधिप अपिking alsoइदम्thisचरितम्historyलोकेin the worldशाश्वतम्permanentlyप्रतिष्ठास्यतिwill endure.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou need not lament for them or for yourself or for the king. This story of Rama will endure permanently in the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः आप श्रीराम, लक्ष्मण अथवा सीता के लिये शोक न करें, अपने और महाराज के लिये भी चिन्ता छोड़ें। श्रीरामचन्द्रजी का यह पावन चरित्र संसार में सदा ही स्थिर रहेगा

Hinglish
60.22VR-2-60-22

विधूय शोकम् परिहृष्ट मानसा । महर्षि याते पथि सुव्यवस्थिताः । वने रता वन्य फल अशनाः पितुः । शुभाम् प्रतिज्ञाम् परिपालयन्ति ते ॥

vidhūya śokam parihṛṣṭa mānasā | maharṣi yāte pathi suvyavasthitāḥ | vane ratā vanya phala aśanāḥ pituḥ | śubhām pratijñām paripālayanti te ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyशोकम्griefविधूयshaking offपरिहृष्टमानसाःwith cheerful heartsमहर्षियातेestablished by maharshisपथिin the pathसुव्यवत्स्थिताःfirmly fixedवनेin the forestरताःare enjoyingवन्यफलाशनाःsubsisting on forest fruitsपितुःfather'sशुभाम्auspiciousप्रतिज्ञाम्promiseपरिपालयन्तिare upholding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThey are upholding the sacred promise of their father with cheerful hearts, grief given the goby, steadfastly pursuing the path established by maharsis, subsisting on forest fruits and enjoying the forest life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे तीनों ही शोक छोड़कर प्रसन्नचित्त हो महर्षियों के मार्ग पर दृढ़तापूर्वक स्थित हैं और वन में रहकर फल-मूल का भोजन करते हुए पिता की उत्तम प्रतिज्ञा का पालन कर रहे हैं’

Hinglish
60.23VR-2-60-23

तथा अपि सूतेन सुयुक्त वादिना । निवार्यमाणा सुत शोक कर्शिता । न चैव देवी विरराम कूजितात् । प्रिय इति पुत्र इति च राघव इति च ॥

tathā api sūtena suyukta vādinā | nivāryamāṇā suta śoka karśitā | na caiva devī virarāma kūjitāt | priya iti putra iti ca rāghava iti ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुयुक्तवादिनाby one who was speaking befittinglyसूतेनाby Sumantraतथाlike thatनिवार्यमाणापिthough preventedदेवीqueen Kausalyaसुतशोककर्शिताenfeebled with weeping over her sonप्रियेति'O My beloved'पुत्रेति'O my son'राघवेति च'O Rama'कूजितात्from cryingनचैव विररामdid not stop.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThough Sumantra was speaking with befitting words to prevent Kausalya from weeping over her son which had enfeebled her, she did not stop crying, 'O my beloved', 'O my son', 'O Rama'. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtieth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार युक्तियुक्त वचन कहकर सारथि सुमन्त्र ने पुत्रशोक से पीड़ित हुई कौसल्या को चिन्ता करने और रोने से रोका तो भी देवी कौसल्या विलाप से विरत न हुईं । वे ‘हा प्यारे !’ ‘हा पुत्र!’ और ‘हा रघुनन्दन!’ की रट लगाती हुई करुण क्रन्दन करती ही रहीं

Hinglish