Ramayana · Sarga 2.58

Sarga 58

सर्गः 58

Sumantra conveys the message of Rama to the wailing king and Kausalya

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
58.1VR-2-58-1

प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥

pratyāśvastaḥ yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ | thājuhāva tam sūtam rāma vṛtta anta kāraṇāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthereafterराजाkingयदाwhenप्रत्याश्वस्तःconsoledमोहात्from loss of consciousnessपुनःagainप्रत्यागतम्having regained his sensesरामवृत्तान्त कारणात्due to the news about Ramaतं सूतम्that charioteerआजुहावcalled for him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the king regained his consciousness and was consoled, he summoned the charioteer to hear news about Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मूर्छा दूर होने पर जब राजा को चेत हुआ तब सुस्थिर चित्त होकर उन्होंने श्रीराम का वृत्तान्त सुनने के लिये सारथि सुमन्त्र को सामने बुलाया

Hinglish
58.2VR-2-58-2

तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः । राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥

tadā sūto mahārāja kṛtāñjalirupasthitaḥ | rāmameva anuśocantaṃ duḥkhaśokasamanvitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenसूतःthe charioteerकृताञ्जलिःwith folded palmsराममेवRama aloneअनुशोचन्तम्thinking of Ramaदुःखशोकसमन्वितम्by grief and sorrowवृद्धम्agedपरमसन्तप्तम्deeply afflictedनवग्रहम्newlycapturedद्विपमिवlike an elephantविनिःश्वसन्तम्heaving deep sighsअस्वस्थम्indisposedकुञ्जरमिवlike an elephantध्यायन्तम्broodingमहाराजम्kingउपस्थितःapproached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the charioteer with folded palms approached the king who, deeply afflicted with grief and pain, was brooding over Rama alone. Aged Dasaratha was heaving deep sighs like a newlycaptured, indisposed elephant.

This translation covers verses 58.2–58.3 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय सुमन्त्र श्रीराम के ही शोक और चिन्ता में निरन्तर डूबे रहने वाले दुःख-शोक से व्याकुल महाराज दशरथ के पास हाथ जोड़कर खड़े हो गये

Hinglish
58.3VR-2-58-3

वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् । विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥

vṛddham parama samtaptam nava graham iva dvipam | viniḥśvasantam dhyāyantam asvastham iva kunjaram ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे जंगल से तुरंत पकड़कर लाया हुआ हाथी अपने यूथपति गजराज का चिन्तन करके लंबी साँस खींचता और अत्यन्त संतप्त तथा अस्वस्थ हो जाता है, उसी प्रकार बूढ़े राजा दशरथ श्रीराम के लिये अत्यन्त संतप्त हो लंबी साँस खींचकर उन्हीं का ध्यान करते हुए अस्वस्थ-से हो गये थे। राजा ने देखा, सारथि का सारा शरीर धूल से भर गया है। यह सामने खड़ा है इसके मुख पर आँसुओं की धारा बह रही है और यह अत्यन्त दीन दिखायी देता है। उस अवस्था में राजा ने अत्यन्त आर्त होकर उससे पूछा-

This Hindi translation covers verses 58.3–58.4 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 58.2English is translated together with verse 58.2
58.4VR-2-58-4

राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् । अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥

rājā tu rajasā sūtam dhvasta aṅgam samupasthitam | aśru pūrṇa mukham dīnam uvāca parama ārtavat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजाkingरजसाwith dustध्वस्ताङ्गम्covered all overअश्रुपूर्णमुखम्face bathed in tearsदीनम्dejectedसमुपस्थितम्standing nearbyसूतम्charioteerपरमार्तवत्filled with extreme griefउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing the dejected charioteer standing before him, the desolate king covered all over with dust and his face bathed in tears, said to him in extreme grief:

HinglishHindi is translated together with verse 58.3
58.5VR-2-58-5

क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः । सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥

kva nu vatsyati dharma ātmā vṛkṣa mūlam upāśritaḥ | so atyanta sukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतthe charioteerधर्मात्माrighteous (Rama)वृक्षमूलम्foot of the treeउपाश्रितःhaving taken refugeक्वनुwhereवत्स्यतिwill he live?अत्यन्त सुखितःenjoyed supreme luxuryस: राघवःthat Ramaकिम्what?अशिष्यतिwill he eat?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO charioteer Rama is rightous and he is acustoomed to all sorts of comfort. Taking refuge at the foot of a tree how shall he live and what shall he eat?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सूत! धर्मात्मा श्रीराम वृक्ष की जड़का सहारा ले कहाँ निवास करेंगे? जो अत्यन्त सुख में पले थे, वे मेरे लाडले राम वहाँ क्या खायेंगे?

Hinglish
58.6VR-2-58-6

दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः । भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥

duḥkhasyānucito duḥkham sumantra śayanocitaḥ | bhūmi pāla ātmajo bhūmau śete katham anāthavat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमन्त्रSumantraदुःखस्यto sorrowअनुचितःnot deservingशयनोचितःaccustomed to comfortable couchesभूमिपालात्मजःson of the guardian of the earth (prince Rama)अनाथवत्like an orphanभूमौon the groundदुःखम्sadlyकथम्how?शेतेcan lie down?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can the son of the guardian of the earth who is accustomed to a comfortable bed and not to undeserved suffering lie down on the ground like an orphan, O Sumantra

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमन्त्र! जो दुःख भोगने के योग्य नहीं हैं, उन्हीं श्रीराम को भारी दुःख प्राप्त हुआ है। जो राजोचित शय्यापर शयन करने योग्य हैं, वे राजकुमार श्रीराम अनाथ की भाँति भूमि पर कैसे सोते होंगे?

Hinglish
58.7VR-2-58-7

यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुण्Jजराः । स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥

yam yāntam anuyānti sma padāti ratha kuṇJjarāḥ | sa vatsyati katham rāmaḥ vijanam vanam āśritaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यान्तम्when he went outयम्whomपदातिरथकुञ्जरा:footsoldiers, chariots and elephantsअनुयान्ति स्मfollowedसःthatरामःRamaविजनम्desolateवनम्forestआश्रितःhaving taken shelterकथम्howवत्स्यतिcan live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWherever Rama went, elephants, chariots and footsoldiers followed him. How can he (now) live in the desolate forest where he has taken refuge?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके यात्रा करते समय पीछे-पीछे पैदलों, रथियों और हाथी सवारों की सेना चलती थी, वे ही श्रीराम निर्जन वन में पहुँचकर वहाँ कैसे निवास करेंगे?

Hinglish
58.8VR-2-58-8

व्याLऐः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् । कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥

vyāLaiḥ mṛgaiḥ ācaritam kṛṣṇa sarpa niṣevitam | katham kumārau vaidehyā sārdham vanam upasthitau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुमारौthe two youths (Rama and Lakshmana)वैदेह्या सार्धम्with Vaidehi alsoव्यालैःby wicked wild elephantsमृगैःanimalsआचरितम्ranging aboutकृष्णसर्पनिषेवितम्abounding in black cobrasवनम्forestकथम्howउपस्थितौexist.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHow can the two young men along with Vaidehi live in the forest infested with black cobras and wicked, wild animals?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जहाँ अजगर और व्याघ्र-सिंह आदि हिंसक पशु विचरते हैं तथा काले सर्प जिसका सेवन करते हैं, उसी वनका आश्रय लेने वाले मेरे दोनों कुमार सीता के साथ वहाँ कैसे रहेंगे?

Hinglish
58.9VR-2-58-9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā | rāja putrau katham pādaiḥ avaruhya rathāt gatau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमन्त्रSumantraराजपुत्रौking's sonsसुकुमार्याalong with delicateतपस्विन्याby the pitiableसीतया सहwith Sitaरथात्from the chariotपादैःon footअवरुह्यalightingकथम्howगतौdid they go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sumantra how did those two princes along with pitiable, delicate Sita, alight from the chariot, and enter the forest on foot?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमन्त्र! परम सुकुमारी तपस्विनी सीता के साथ वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण रथ से उतरकर पैदल कैसे गये होंगे?

Hinglish
58.10VR-2-58-10

सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ । वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥

siddha arthaḥ khalu sūta tvam yena dṛṣṭau mama ātmajau | vana antam praviśantau tāv aśvināv iva mandaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतO charioteerयेनby youअश्विनौAswinisमन्दरम् इवlike Mandara mountainवनान्तम्on the outskirts of the forestप्रविशन्तौenteringममmyआत्मजौsonsदृष्टौhave been seenत्वम्youसिद्धार्थः खलुare blessed indeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are blessed indeed, O charioteer to have seen my sons entering the outskirts of the forest like Aswinis stepping into the region of the Mandara mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सारथे! तुम कृतकृत्य हो गये; क्योंकि जैसे दोनों अश्विनीकुमार मन्दराचल के वन में जाते हैं, उसी प्रकार वन के भीतर प्रवेश करते हुए मेरे दोनों पुत्रों को तुमने अपनी आँखों से देखा है

Hinglish
58.11VR-2-58-11

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः । सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ | sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमन्त्रSumantraवनम्forestआसाद्यon reachingरामःRamaकिम्what?वचःwordsउवाचdid speakलक्ष्मणःLakshmanaकिम्whatउवाचdid sayमैथिली चand Sitaकिम्whatउवाचdid say.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetUpon reaching the forest, O Sumantra what did Rama, Lakshmana and Sita say?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमन्त्र! वन में पहुँचकर श्रीराम ने तुमसे क्या कहा? लक्ष्मण ने भी क्या कहा? तथा मिथिलेशकुमारी सीता ने क्या संदेश दिया?

Hinglish
58.12VR-2-58-12

आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय । जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥

āsitam śayitam bhuktam sūta rāmasya kīrtaya | jīviṣyāmyahametena yayātiriva sādhuṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतcharioteerरामस्यRama'sआसितम्seatशयितम्bedभुक्तम्foodकीर्तयdescribeअहम्IययातिःYayatiसाधुषु इवas in the company of saintsएतेनwith thisजीविष्यामिshall live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTell me, O charioteer where Rama sat, where he slept, what (food) he ate. Only your words will enable me to live like Yayati among saints.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सूत! तुम श्रीराम के बैठने, सोने और खाने-पीने से सम्बन्ध रखने वाली बातें बताओ। जैसे स्वर्ग से गिरे हुए राजा ययाति सत्पुरुषों के बीच में उपस्थित होने पर सत्संग के प्रभाव से पुनः सुखी हो गये थे, उसी प्रकार तुम-जैसे साधुपुरुष के मुख से पुत्र का वृत्तान्त सुनने से मैं सुखपूर्वक जीवन धारण कर सकूँगा’

Hinglish
58.13VR-2-58-13

इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया । उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥

iti sūtaḥ nara indreṇa coditaḥ sajjamānayā | uvāca vācā rājānam sa bāṣpa parirbaddhayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेन्द्रेणby the king, Dasarathaइतिin this wayबोधितःquestionedसः सूतःthat charioteerबाष्पपरिबद्धयाwith voice choked with tearsसज्जमानयाfaltering with griefवाचाwith wordsराजानम्to the kingउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus questioned by the king the charioteer, his voice choked with tears and words faltering in grief, addressed the king:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाराज के इस प्रकार पूछने पर सारथि सुमन्त्र ने आँसुओं से रूंधी हुई गद्गद वाणी द्वारा उनसे कहा-

Hinglish
58.14VR-2-58-14

अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् । अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥

abravīn mām mahā rāja dharmam eva anupālayan | anjalim rāghavaḥ kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO great kingराघवःthe descendant of the Raghu race (Rama)धर्ममेवrighteousness alsoअनुपालयन्guardingअञ्जलिम्with folded handsकृत्वाhaving setशिरसाbowing his headअभिप्रणम्य चoffering salutationsमाम्to meअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith palms folded and head bowed, O great king Rama offered his salutations to you in confirmity with righteousness and said to me:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! श्रीरामचन्द्रजी ने धर्म का ही निरन्तर पालन करते हुए दोनों हाथ जोड़कर और मस्तक झुकाकर कहा है—’सूत! तुम मेरी ओर से आत्मज्ञानी तथा वन्दनीय मेरे महात्मा पिता के दोनों चरणों में प्रणाम कहना तथा अन्तःपुर में सभी माताओं को मेरे आरोग्य का समाचार देते हुए उनसे विशेष रूप से मेरा यथोचित प्रणाम निवेदन करना

This Hindi translation covers verses 58.14–58.16 together.

Hinglish
58.15VR-2-58-15

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः । शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥

sūta madvacanāt tasya tātasya vidita ātmanaḥ | śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतO charioteerमद्वचनात्as my wordsविदितात्मनःknower of the selfमहात्मनःillustriousवन्दनीयस्यworthy of salutationsतस्यthatतातस्यfather'sपादौfeetशिरसाheadवन्द्यौare worthy of salutations.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Convey on my behalf, O charioteer to my illustrious father who is known for his selfknowledge, and is worthy of homage, that I am saluting his feet with my head bowed.

HinglishHindi is translated together with verse 58.14
58.16VR-2-58-16

सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया । आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥

sarvam antaḥ puram vācyam sūta madvacanāttvayā | ārogyam aviśeṣeṇa yathā arham ca abhivādanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूतO charioteerत्वयाby youमद्वचनात्at my wordsसर्वम्entireअन्तःपुरम्inmates of the inner apartmentअविशेषेणwithout distinctionआरोग्यम्wellbeingयथार्हम्befitting their statusअभिवादनं चsalutationsवाच्यम्fit to be conveyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On my behalf convey, O charioteer, without any distinction, my salutations to all the women befitting their status and tell them I was enquiring about their wellbeing.

HinglishHindi is translated together with verse 58.14
58.17VR-2-58-17

माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् । अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥

mātā ca mama kausalyā kuśalam ca abhivādanam | apramādam ca vaktavyā brūyāścaimidam vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyमाताmotherकौसल्याKausalyaकुशलम्welfareअभिवादनं चsalutationsअप्रमादं चalertnessवक्तव्याis worthy of conveyingइदम्thisवचश्चwordब्रूयाःtell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Convey my mother carefully my saluations and my wellbeing and tell her:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसके बाद मेरी माता कौसल्या से मेरा प्रणाम करके बताना कि ‘मैं कुशल से हूँ और धर्मपालन में सावधान रहता हूँ।’ फिर उनको मेरा यह संदेश सुनाना कि ‘माँ! तुम सदा धर्म में तत्पर रहकर यथा समय अग्निशाला के सेवन (अग्निहोत्र-कार्य) में संलग्न रहना। देवि! महाराज को देवता के समान मानकर उनके चरणों की सेवा करना

This Hindi translation covers verses 58.17–58.18 together.

Hinglish
58.18VR-2-58-18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव । देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥

dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava | devi devasya pādau ca devavat paripālaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO motherधर्मनित्याadhering to the righteous pathयथाकालम्in timeअग्न्यगारपरा भवperform the rituals in the chamber of sacrificial fireदेवस्य(your) lord's (king Dasaratha's)पादौ चfeet alsoदेववत्like a godपरिपालयserve.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O mother, adhering to the righteous path and performing in time the rituals in the chamber of sacrificial fire, offer your services at the feet of king Dasaratha as if he were a god.

HinglishHindi is translated together with verse 58.17
58.19VR-2-58-19

अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु । अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥

abhimānam ca mānam ca tyaktvā vartasva mātṛṣu | anu rājāna māryām ca kaikeyīmamba kāraya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अभिमानं चegoismमानं चprideमातृषुtowards mothersवर्तस्वconduct yourselfअम्बO motherआर्याम्venerableकैकेयीम्Kaikeyiराजानम् अनुwelldisposed towards the kingकारयmould her.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O mother, conduct yourself with other mothers without pride and egoism. Ensure that venerable Kaikeyi remains welldisposed towards the king.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अभिमान’ और मान को त्यागकर सभी माताओं के प्रति समान बर्ताव करना उनके साथ हिल-मिलकर रहना। अम्बे! जिसमें राजा का अनुराग है, उस कैकेयी को भी श्रेष्ठ मानकर उसका सत्कार करना

Hinglish
58.20VR-2-58-20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् । अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥

kumāre bharate vṛttirvartitavyāca rājavat | arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुमारेyoungभरतेtowards Bharataराजवत्like a kingवृत्ति:conductवर्तितव्याto be followedराजानःkingsअर्थज्येष्ठाः हिsenior by virtue of their royaltyराजधर्मम्prerogative of kingsअनुस्मरremember.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Behave towards young Bharata as to a king. Irrespective of age, a king is a king. (Hence should be honoured). You should keep this rajadharma (royal prerogative) in mind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुमार भरत के प्रति राजोचित बर्ताव करना। राजा छोटी उम्र के हों तो भी वे आदरणीय ही होते हैं इस राजधर्म को याद रखना’

Hinglish
58.21VR-2-58-21

भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च । सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥

bharataḥ kuśalam vācyo vācyo mad vacanena ca | sarvāsva eva yathā nyāyam vṛttim vartasva mātṛṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतःBharataकुशलम्welfareवाच्यःdeserves to be toldमद्वचनेनby my wordवाच्यः चis to be toldसर्वासुamong allमातृषुmothersयथान्यायम्rightlyवृत्तिम्behaviourवर्तस्वfollow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Tell Bharata of my welfare and tell him on my behalf that he should honour all our mothers equally.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुमार भरत से भी मेरा कुशल-समाचार बताकर उनसे मेरी ओर से कहना—’भैया! तुम सभी माताओं के प्रति न्यायोचित बर्ताव करते रहना

Hinglish
58.22VR-2-58-22

वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः । पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥

vaktavyaḥ ca mahā bāhur ikṣvāku kula nandanaḥ | pitaram yauvarājyastho rājyastham anupālaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकुकुलनन्दनःdelight of the race of Ikshvakuमहाबाहुःmightyarmedवक्तव्यश्चdeserves be told this wayयौवराज्यस्थःcrowned as prince regentराज्यस्थम्being in the kingdomपितरम्fatherअनुपालयrule the kingdom (by being obedient to him).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mighty-armed delight of the Ikshvaku race should be told this: installed as prince regent, rule the kingdom in obedience to your father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इक्ष्वाकुकुल का आनन्द बढ़ाने वाले महाबाहु भरत से यह भी कहना चाहिये कि युवराज पद पर अभिषिक्त होने के बाद भी तुम राज्यसिंहासन पर ।विराजमान पिताजी की रक्षा एवं सेवा में संलग्न रहना

Hinglish
58.23VR-2-58-23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः । कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥

atikrāntavayā rājā māsmainam vyavarorudhaḥ | kumārarājye jīva tvam tasyaivājñpravartanām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजाking Dasarathaअतिक्रान्तवयाःis advanced in ageएनम्himमा स्म व्यवरोरुधःdo not restrict himत्वम्youतस्यैवthat king'sआज्ञाप्रवर्तनात्carrying out the commandsकुमारराज्येas prince regentजीवlive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The king is advanced in age. Do not restrict him in any manner. Carry out his orders as prince regent, and live happily'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजा बहुत बूढ़े हो गये हैं—ऐसा मानकर तुम उनका विरोध न करना-उन्हें राजसिंहासन से न उतारना। युवराज-पद पर ही प्रतिष्ठित रहकर उनकी आज्ञा का पालन करते हुए ही जीवन-निर्वाह करना

Hinglish
58.24VR-2-58-24

अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् । मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥

abravīccāpi mām bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan | māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भृशम्excessivelyअश्रूणिtearsवर्तयन्sheddingमाम्addressing meभूयःmoreअब्रवीच्चापिutteredपुत्रगर्धिनीcovetous of her sonमम माताmy motherतेby youमातेवas your motherद्रष्टव्याworthy of being looked after.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShedding profuse tears, Rama continued, 'Look after my mother who is covetous of her son as your own mother'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फिर उन्होंने नेत्रों से बहुत आँसू बहाते हुए मुझसे भरत से कहने के लिये ही यह संदेश दिया—’भरत! मेरी पुत्रवत्सला माता को अपनी ही माता के समान समझना।’ मुझसे इतना ही कहकर महाबाहु महायशस्वी कमलनयन श्रीराम बड़े वेग से आँसुओं की वर्षा करने लगे

This Hindi translation covers verses 58.24–58.25 together.

Hinglish
58.25VR-2-58-25

इति एवम् माम् महाराज बृवन्न् एव महा यशाः । रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥

iti evam mām mahārāja bṛvann eva mahā yaśāḥ | rāmaḥ rājīva tāmra akṣo bhṛśam aśrūṇi avartayat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO kingमहायशाःrenownedराजीवताम्राक्षःwith red lotuslike eyesरामःRamaमाम्to meइत्येवम्thusब्रुवन्नेवwhile sayingभृशम्copiousअश्रूणिtearsअवर्तयत्shed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile saying this the red lotuslike eyes of illustrious Rama streamed with tears, O maharaja

HinglishHindi is translated together with verse 58.24
58.26VR-2-58-26

लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् । केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥

lakṣmaṇaḥ tu susamkruddho nihśvasan vākyam abravīt | kena ayam aparādhena rāja putraḥ vivāsitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणस्तुLakshmanaसुसङ्कृद्धःmighty angryनिश्श्वसन्sighingवाक्यम्wordsअब्रवीत्saidअयम्thisराजपुत्रःking's sonकेनby whatअपराधेनoffenceविवासितःhas been banished?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBut Lakshmana, seething with anger and sighing said, 'For what offence has this king's son been banished'?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु लक्ष्मण उस समय अत्यन्त कुपित हो लंबी साँस खींचते हुए बोले—’सुमन्त्रजी! किस अपराध के करण महाराज ने इन राजकुमार श्रीराम को देश निकाला दे दिया है ?

Hinglish
58.27VR-2-58-27

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् । कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥

rājñā tu khalu kaikeyyā laghu tvāśritya śāsanam | kṛtam kāryamakāryam vā vayam yenābhipīḍitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राज्ञा तुby the king alsoकैकेय्याःof Kaikeyiलघुtrashशासनम्commandआश्रित्यhaving taken refugeअकार्यम्a forbidden actकार्यं वाor a worthy actकृतम्has been doneयेनby whichवयम्weअभिपीडिताःhave been made to suffer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The king, too, submitting to the trash command of Kaikeyi has perpetrated an act, just or unjust (he knows better), for which we are made to suffer so much.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजा ने कैकेयी का आदेश सुनकर झट से उसे पूर्ण करने की प्रतिज्ञा कर ली। उनका यह कार्य उचित हो या अनुचित, परंतु हमलोगों को उसके कारण कष्ट भोगना ही पड़ता है

Hinglish
58.28VR-2-58-28

यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् । वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥

yadi pravrājitaḥ rāmaḥ lobha kāraṇa kāritam | vara dāna nimittam vā sarvathā duṣkṛtam kṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaलोभकारणकारितम्out of greed (for the kingdom)वरदाननिमित्तं वाor on account of the boons bestowedप्रव्राजितः यदिif banishedसर्वथाby all meansदुष्कृतम्wicked actकृतम्has been done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Whether it was out of greed (for the kingdom) or for (the execution of) the boon bestowed, this act of banishment is by all means wicked'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम को वनवास देना कैकेयी के लोभ के कारण हुआ हो अथवा राजा के दिये हुए वरदान के कारण, मेरी दृष्टि में यह सर्वथा पाप ही किया गया है

Hinglish
58.29VR-2-58-29

इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् । रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥

idam tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam | rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इदं तावत्this oneईश्वरस्य कृतेfor (fear of) Godयथाकामम्this actकृतम्doneरामस्यRama'sपरित्यागेin abandonmentहेतुम्reasonन उपलक्षयेI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Or he might have thought he is the overlord and can do as he likes. (Or, he might have done this for fear of God) Otherwise, I do not see any reason for the abandonment of Rama'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह श्रीराम को वनवास देने का कार्य राजा की स्वेच्छाचारिता के कारण किया गया हो अथवा ईश्वर की प्रेरणा से, परंतु मुझे श्रीराम के परित्याग का कोई समुचित कारण नहीं दिखायी देता है

Hinglish
58.30VR-2-58-30

असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् । जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥

asamīkṣya samārabdham viruddham buddhi lāghavāt | janayiṣyati samkrośam rāghavasya vivāsanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बुद्धिलाघवात्out of lack of intelligenceअसमीक्ष्यwithout (proper) considerationसमारब्धम्commencedविरुद्धम्contrary (to justice)राघवस्यRama'sविवासनम्banishmentसङ्क्रोशम्bewailmentजनयिष्यतिwill produce.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Unjustly, foolishly and without (proper) consideration Rama has been banished. This will (definitely) cause sorrow'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बुद्धि की कमी अथवा तुच्छता के कारण उचित अनुचित का विचार किये बिना ही जो यह राम वनवासरूपी शास्त्रविरुद्ध कार्य आरम्भ किया गया है, यह अवश्य ही निन्दा और दुःख का जनक होगा

Hinglish
58.31VR-2-58-31

अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये । भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥

aham tāvan mahā rāje pitṛtvam na upalakṣaye | bhrātā bhartā ca bandhuḥ ca pitā ca mama rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iमहाराजेin that great kingपितृत्वम्fatherhoodनोपलक्ष्येI do not seeममto meराघवःRama aloneभ्राता चbrotherभर्ताचalso protectorबन्धुश्चfriendपिताfather.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I do not regard the great king as my father. Rama alone is my brother, protector, friend and father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझे इस समय महाराज में पिता का भाव नहीं दिखायी देता। अब तो रघुकुलनन्दन श्रीराम ही मेरे भाई, स्वामी, बन्धु-बान्धव तथा पिता हैं

Hinglish
58.32VR-2-58-32

सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् । सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥

sarva loka priyam tyaktvā sarva loka hite ratam | sarva loko anurajyeta katham tvā anena karmaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वलोकप्रियम्beloved to allसर्वलोकहितेin the welfare of allरतम्devotedत्यक्त्वाafter desertingअनेन कर्मणाwith this actत्वाtowards youसर्वलोकःentire worldकथम्howअनुरज्येतwill be pleased?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'How can anyone in this world be pleased with you for deserting Rama, the beloved of all, and ever devoted to their welfare?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सम्पूर्ण लोकों के हित में तत्पर होने के कारण सब लोगों के प्रिय हैं, उन श्रीराम का परित्याग करके राजा ने जो यह क्रूरतापूर्ण पापकृत्य किया है, इसके कारण अब सारा संसार उनमें कैसे अनुरक्त रह सकता है? (अब उनमें राजोचित गुण कहाँ रह गया है?)

Hinglish
58.33VR-2-58-33

सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् । सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥

sarvaprajābhirāmam hi rāmam pravrājya dhārmikam | sarvalokam virudhyemam katham rājā bhaviṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वप्रजाभिरामम्Delight of all subjectsधार्मिकम्righteousरामम्to Ramaप्रव्राज्यhaving used banishmentइमम्thisसर्वलोकम्entire worldविरुध्यantagonizingराजाkingकथम्howभविष्यसिwill continue to rule?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having banished the righteous Rama, the delight of all subjects and, thereby, antagonizing the entire world, how can you claim to be their king?'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनमें समस्त प्रजाका मन रमता है, उन धर्मात्मा श्रीराम को देशनिकाला देकर समस्त लोकों का विरोध करने के कारण अब वे कैसे राजा हो सकेंगे?

Hinglish
58.34VR-2-58-34

जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥

jānakī tu mahā rāja niḥśvasantī tapasvinī | bhūta upahata cittā iva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO great kingमनस्विनीsensitive ladyजानकी तुJanakiनिश्श्वसन्तीheaving sighsभूतोपहतचित्तेवlike one possessedविस्मृता स्मिताlike one unconcerned with the surroundings and yet smilingविष्ठिताstood stupefied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO great king as for that sensitive Janaki, she stood sighing, stupefied and oblivious (of the past), yet smiling as though her mind was possessed by an evil spirit.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! तपस्विनी जनकनन्दिनी सीता तो लंबी साँस खींचती हुई इस प्रकार निश्चेष्ट खड़ी थीं, मानो उनमें किसी भूत का आवेश हो गया हो। वे भूली-सी जान पड़ती थीं

Hinglish
58.35VR-2-58-35

अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी । तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥

adṛṣṭa pūrva vyasanā rāja putrī yaśasvinī | tena duhkhena rudatī na eva mām kimcit abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अदृष्टपूर्वव्यसनाwho had never experienced adversityयशस्विनीcelebratedराजपुत्रीthat princessतेनthatदुःखेनwith sorrowरुदतीweepingमाम्to meकिञ्चित्even a littleनैव अब्रवीत्did not at all say.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat glorious princess Sita who had never experienced any adversity earlier, weeping with sorrow, could not even speak to me anything.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“उन यशस्विनी राजकुमारी ने पहले कभी ऐसा संकट नहीं देखा था। वे पति के ही दुःख से दुःखी होकर रो रही थीं। उन्होंने मुझसे कुछ भी नहीं कहा

Hinglish
58.36VR-2-58-36

उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता । मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥

udvīkṣamāṇā bhartāram mukhena pariśuṣyatā | mumoca sahasā bāṣpam mām prayāntam udīkṣya sā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साsheप्रयान्तम्movingमाम्meउदीक्ष्यhaving seenपरिशुष्यताwith driedupमुखेनfaceभर्तारम्husbandउद्वीक्षमाणाbeholdingसहसाsuddenlyबाष्पम्tearsमुमोचshed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen she saw me leaving, she looked at her husband with a dry (pale) face and suddenly burst into tears.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझे इधर आने के लिये उद्यत देख वे सूखे मुंह से पति की ओर देखती हुई सहसा आँसू बहाने लगी थीं

Hinglish
58.37VR-2-58-37

तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः । स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः । तथैव सीता रुदती तपस्विनी । निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥

tathaiva rāmaḥ aśru mukhaḥ kṛta anjaliḥ | sthitaḥ abhaval lakṣmaṇa bāhu pālitaḥ sthitaḥ | tathaiva sītā rudatī tapasvinī | nirīkṣate rāja ratham tathaiva mām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथैवthusरामःRamaअश्रुमुखःwith his face filled with tearsकृताञ्जलिःwith folded handsलक्ष्मणबाहुपालितःsupported by the arms of Lakshmanaस्थितः अभवत्stoodतपस्विनीpitiableसीताSitaरुदतीweepingराजरथम्king's chariotमाम्meनिरीक्षतेkept gazing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSupported by Lakshmana's arms, Rama stood, his face streaming with tears and palms folded, while the wretched Sita, glaring at me and the royal chariot, weeping. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyeighth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसी प्रकार लक्ष्मण की भुजाओं से सुरक्षित श्रीराम उस समय हाथ जोड़े खड़े थे। उनके मुखपर आँसुओं की धारा बह रही थी। मनस्विनी सीता भी रोती हुई कभी आपके इस रथ की ओर देखती थीं और कभी मेरी ओर’

Hinglish