Sarga 44

विलपन्तीम् तथा ताम् तु कौसल्याम् प्रमद उत्तमाम् । इदम् धर्मे स्थिता धर्म्यम् सुमित्रा वाक्यम् अब्रवीत् ॥

vilapantīm tathā tām tu kausalyām pramada uttamām | idam dharme sthitā dharmyam sumitrā vākyam abravīt ||

तव आर्ये सद् गुणैः युक्तः पुत्रः स पुरुष उत्तमः । किम् ते विलपितेन एवम् कृपणम् रुदितेन वा ॥

tava ārye sad guṇaiḥ yuktaḥ putraḥ sa puruṣa uttamaḥ | kim te vilapitena evam kṛpaṇam ruditena vā ||

यः तव आर्ये गतः पुत्रः त्यक्त्वा राज्यम् महा बलः । साधु कुर्वन् महात्मानम् पितरम् सत्य वादिनाम् ॥

yaḥ tava ārye gataḥ putraḥ tyaktvā rājyam mahā balaḥ | sādhu kurvan mahātmānam pitaram satya vādinām ||

शिष्टैः आचरिते सम्यक् शश्वत् प्रेत्य फल उदये । रामः धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥

śiṣṭaiḥ ācarite samyak śaśvat pretya phala udaye | rāmaḥ dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana ||

वर्तते च उत्तमाम् वृत्तिम् लक्ष्मणो अस्मिन् सदा अनघः । दयावान् सर्व भूतेषु लाभः तस्य महात्मनः ॥

vartate ca uttamām vṛttim lakṣmaṇo asmin sadā anaghaḥ | dayāvān sarva bhūteṣu lābhaḥ tasya mahātmanaḥ ||

अरण्य वासे यद् दुह्खम् जानती वै सुख उचिता । अनुगच्चति वैदेही धर्म आत्मानम् तव आत्मजम् ॥

araṇya vāse yad duhkham jānatī vai sukha ucitā | anugaccati vaidehī dharma ātmānam tava ātmajam ||

कीर्ति भूताम् पताकाम् यो लोके भ्रामयति प्रभुः । दम सत्य व्रत परः किम् न प्राप्तः तव आत्मजः ॥

kīrti bhūtām patākām yo loke bhrāmayati prabhuḥ | dama satya vrata paraḥ kim na prāptaḥ tava ātmajaḥ ||

व्यक्तम् रामस्य विज्ञाय शौचम् माहात्म्यम् उत्तमम् । न गात्रम् अम्शुभिः सूर्यः सम्तापयितुम् अर्हति ॥

vyaktam rāmasya vijñāya śaucam māhātmyam uttamam | na gātram amśubhiḥ sūryaḥ samtāpayitum arhati ||

शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिह्सृतः । राघवम् युक्त शीत उष्णः सेविष्यति सुखो अनिलः ॥

śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinihsṛtaḥ | rāghavam yukta śīta uṣṇaḥ seviṣyati sukho anilaḥ ||

शयानम् अनघम् रात्रौ पिता इव अभिपरिष्वजन् । रश्मिभिः सम्स्पृशन् शीतैः चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥

śayānam anagham rātrau pitā iva abhipariṣvajan | raśmibhiḥ samspṛśan śītaiḥ candramā hlādayiṣyati ||

ददौ च अस्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महा ओजसे । दानव इन्द्रम् हतम् दृष्ट्वा तिमि ध्वज सुतम् रणे ॥

dadau ca astrāṇi divyāni yasmai brahmā mahā ojase | dānava indram hatam dṛṣṭvā timi dhvaja sutam raṇe ||

स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः । असन्त्रस्तोऽ प्यरण्यस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥

sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ | asantrasto' pyaraṇyastho veśmanīva nivatsyati ||

यस्येषुपदमासाद्य विनाशम् यान्ति शत्रवः । कथम् न प्R^थिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥

yasyeṣupadamāsādya vināśam yānti śatravaḥ | katham na pR^thivī tasya śāsane sthātumarhati ||

या श्रीःशौर्यम् च रामस्य या च कल्याणसत्वता । निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रम् राज्यमवाप्स्यति ॥

yā śrīḥśauryam ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā | nivṛttāraṇyavāsaḥ svaṃ kṣipram rājyamavāpsyati ||

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्योह्यग्नेरग्निः प्रभोः प्रभोः । श्रियश्च श्रीर्भवेदग्र्या कीर्त्याः क्षमाक्षमा ॥

sūryasyāpi bhavetsūryohyagneragniḥ prabhoḥ prabhoḥ | śriyaśca śrīrbhavedagryā kīrtyāḥ kṣamākṣamā ||

दैवतम् दैवतानाम् च भूतानाम् भूतसत्तमः । तस्य केह्यगुणा देवि वने वा प्यथवा पुरे ॥

daivatam daivatānām ca bhūtānām bhūtasattamaḥ | tasya kehyaguṇā devi vane vā pyathavā pure ||

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुष ऋषभः । क्षिप्रम् तिसृभिर् एताभिः सह रामः अभिषेक्ष्यते ॥

pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣa ṛṣabhaḥ | kṣipram tisṛbhir etābhiḥ saha rāmaḥ abhiṣekṣyate ||

दुह्खजम् विसृजन्ति अस्रम् निष्क्रामन्तम् उदीक्ष्य यम् । समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्याम् क्षिप्रम् आनन्दजम् पयः ॥

duhkhajam visṛjanti asram niṣkrāmantam udīkṣya yam | samutsrakṣyasi netrābhyām kṣipram ānandajam payaḥ ||

कुशचीरधरम् देवम् गच्छन्तमपराजितम् । सीतेवानुगता लक्ष्मीस्तस्य किम् नाम दुर्लभम् ॥

kuśacīradharam devam gacchantamaparājitam | sītevānugatā lakṣmīstasya kim nāma durlabham ||

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् । लक्ष्मणोव्रजति ह्यग्रे तस्य किम् नाम दुर्लभम् ॥

dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam | lakṣmaṇovrajati hyagre tasya kim nāma durlabham ||

निवृत्तवनवासम् तम् द्रष्टासि पुनरागतम् । जहिशोकम् च मोहम् च देवि सत्यम् ब्रवीमि ते ॥

nivṛttavanavāsam tam draṣṭāsi punarāgatam | jahiśokam ca moham ca devi satyam bravīmi te ||

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते । पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि! पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥

śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite | punardrakṣyasi kalyāṇi! putraṃ candramivoditam ||

पुनः प्रविष्टम् द्R^ष्ट्वा तमभिषिक्तम् महाश्रियम् । समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्याम् क्षिप्रमान्न्दजम् पयः ॥

punaḥ praviṣṭam dR^ṣṭvā tamabhiṣiktam mahāśriyam | samutsrakṣyasi netrābhyām kṣipramānndajam payaḥ ||

मा शोको देवि दुःखम् वा न राअमे दृअह्य्RWऽशिवम् । क्षिप्रम् द्रक्ष्यसि पुत्रम् त्वम् ससीतम् सह लक्ष्मणम् ॥

mā śoko devi duḥkham vā na rāame dṛahyRW'śivam | kṣipram drakṣyasi putram tvam sasītam saha lakṣmaṇam ||

त्वया शेषोओ जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे । किमिदानीमिदम् देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥

tvayā śeṣoo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe | kimidānīmidam devi karoṣi hṛdi viklabam ||

नार्हा त्वम् शोचितुम् देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः । न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥

nārhā tvam śocitum devi yasyāste rāghavassutaḥ | na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ ||

अभिवादयमानम् तम् दृष्ट्वा ससुहृदम् सुतम् । मुदा अश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रम् मेघ लेका इव वार्षिकी ॥

abhivādayamānam tam dṛṣṭvā sasuhṛdam sutam | mudā aśru mokṣyase kṣipram megha lekā iva vārṣikī ||

पुत्रः ते वरदः क्षिप्रम् अयोध्याम् पुनर् आगतः । पाणिभ्याम् मृदुपीनाभ्याम् चरणौ पीडयिष्यति ॥

putraḥ te varadaḥ kṣipram ayodhyām punar āgataḥ | pāṇibhyām mṛdupīnābhyām caraṇau pīḍayiṣyati ||

अभिवाद्य नमस्यन्तम् शूरम् ससुहृदम् सुतम् । मुदास्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजि रिवाचलम् ॥

abhivādya namasyantam śūram sasuhṛdam sutam | mudāsraiḥ prokṣyasi punarmegharāji rivācalam ||

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै । र्वाक्योपचारे कुशलानाद्या । रामस्य ताम् मातरमेवमुक्त्वा । देवी सुमित्राविरराम रामा ॥

āśvāsayantī vividhaiśca vākyai | rvākyopacāre kuśalānādyā | rāmasya tām mātaramevamuktvā | devī sumitrāvirarāma rāmā ||

निशम्य तल् लक्ष्मण मातृ वाक्यम् । रामस्य मातुर् नर देव पत्न्याः । सद्यः शरीरे विननाश शोकः । शरद् गतः मेघैव अल्प तोयः ॥

niśamya tal lakṣmaṇa mātṛ vākyam | rāmasya mātur nara deva patnyāḥ | sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ | śarad gataḥ meghaiva alpa toyaḥ ||