Sarga 34

ततःकमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् । उवाच रामस्तम् सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥

tataḥkamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān | uvāca rāmastam sūtaṃ piturākhyāhi māmiti ||

स राम प्रेषितः क्षिप्रम् सम्ताप कलुष इन्द्रियः । प्रविश्य नृपतिम् सूतः निह्श्वसन्तम् ददर्श ह ॥

sa rāma preṣitaḥ kṣipram samtāpa kaluṣa indriyaḥ | praviśya nṛpatim sūtaḥ nihśvasantam dadarśa ha ||

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् । तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥

uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam | taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim ||

आलोक्य तु महा प्राज्ञः परम आकुल चेतसम् । रामम् एव अनुशोचन्तम् सूतः प्रान्जलिर् आसदत् ॥

ālokya tu mahā prājñaḥ parama ākula cetasam | rāmam eva anuśocantam sūtaḥ prānjalir āsadat ||

तम् वर्धयित्वा राजानम् सूतः पूर्वम् जयाशिषा । भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥

tam vardhayitvā rājānam sūtaḥ pūrvam jayāśiṣā | bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt ||

अयम् स पुरुष व्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनम् दत्त्वा सर्वम् चैव उपजीविनाम् ॥

ayam sa puruṣa vyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ | brāhmaṇebhyo dhanam dattvā sarvam caiva upajīvinām ||

स त्वा पश्यतु भद्रम् ते रामः सत्य पराक्रमः । सर्वान् सुहृदाअपृच्च्य त्वाम् इदानीम् दिदृक्षते ॥

sa tvā paśyatu bhadram te rāmaḥ satya parākramaḥ | sarvān suhṛdāapṛccya tvām idānīm didṛkṣate ||

गमिष्यति महा अरण्यम् तम् पश्य जगती पते । वृतम् राज गुणैः सर्वैः आदित्यम् इव रश्मिभिः ॥

gamiṣyati mahā araṇyam tam paśya jagatī pate | vṛtam rāja guṇaiḥ sarvaiḥ ādityam iva raśmibhiḥ ||

स सत्य वादी धर्म आत्मा गाम्भीर्यात् सागर उपमः । आकाशैव निष्पन्को नर इन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥

sa satya vādī dharma ātmā gāmbhīryāt sāgara upamaḥ | ākāśaiva niṣpanko nara indraḥ pratyuvāca tam ||

सुमन्त्र आनय मे दारान् ये केचित् इह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैः द्रष्टुम् इच्चामि राघवम् ॥

sumantra ānaya me dārān ye kecit iha māmakāḥ | dāraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ draṣṭum iccāmi rāghavam ||

सो अन्तः पुरम् अतीत्य एव स्त्रियः ता वाक्यम् अब्रवीत् । आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥

so antaḥ puram atītya eva striyaḥ tā vākyam abravīt | āryo hvayati vo rājā gamyatām tatra māciram ||

एवम् उक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृप आज्ञया । प्रचक्रमुस् तत् भवनम् भर्तुर् आज्ञाय शासनम् ॥

evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpa ājñayā | pracakramus tat bhavanam bhartur ājñāya śāsanam ||

अर्ध सप्त शताः ताः तु प्रमदाः ताम्र लोचनाः । कौसल्याम् परिवार्य अथ शनैः जग्मुर् धृत व्रताः ॥

ardha sapta śatāḥ tāḥ tu pramadāḥ tāmra locanāḥ | kausalyām parivārya atha śanaiḥ jagmur dhṛta vratāḥ ||

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य मही पतिः । उवाच राजा तम् सूतम् सुमन्त्र आनय मे सुतम् ॥

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahī patiḥ | uvāca rājā tam sūtam sumantra ānaya me sutam ||

स सूतः रामम् आदाय लक्ष्मणम् मैथिलीम् तदा । जगाम अभिमुखः तूर्णम् सकाशम् जगती पतेः ॥

sa sūtaḥ rāmam ādāya lakṣmaṇam maithilīm tadā | jagāma abhimukhaḥ tūrṇam sakāśam jagatī pateḥ ||

स राजा पुत्रम् आयान्तम् दृष्ट्वा दूरात् कृत अन्जलिम् । उत्पपात आसनात् तूर्णम् आर्तः स्त्री जन सम्वृतः ॥

sa rājā putram āyāntam dṛṣṭvā dūrāt kṛta anjalim | utpapāta āsanāt tūrṇam ārtaḥ strī jana samvṛtaḥ ||

सो अभिदुद्राव वेगेन रामम् दृष्ट्वा विशाम् पतिः । तम् असम्प्राप्य दुह्ख आर्तः पपात भुवि मूर्चितः ॥

so abhidudrāva vegena rāmam dṛṣṭvā viśām patiḥ | tam asamprāpya duhkha ārtaḥ papāta bhuvi mūrcitaḥ ||

तम् रामः अभ्यपातत् क्षिप्रम् लक्ष्मणः च महा रथः । विसम्ज्ञम् इव दुह्खेन सशोकम् नृपतिम् तदा ॥

tam rāmaḥ abhyapātat kṣipram lakṣmaṇaḥ ca mahā rathaḥ | visamjñam iva duhkhena saśokam nṛpatim tadā ||

स्त्री सहस्र निनादः च सम्जज्ञे राज वेश्मनि । हाहा राम इति सहसा भूषण ध्वनि मूर्चितः ॥

strī sahasra ninādaḥ ca samjajñe rāja veśmani | hāhā rāma iti sahasā bhūṣaṇa dhvani mūrcitaḥ ||

तम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् ताव् उभौ राम लक्ष्मणौ । पर्यन्के सीतया सार्धम् रुदन्तः समवेशयन् ॥

tam pariṣvajya bāhubhyām tāv ubhau rāma lakṣmaṇau | paryanke sītayā sārdham rudantaḥ samaveśayan ||

अथ रामः मुहूर्तेन लब्ध सम्ज्ञम् मही पतिम् । उवाच प्रान्जलिर् भूत्वा शोक अर्णव परिप्लुतम् ॥

atha rāmaḥ muhūrtena labdha samjñam mahī patim | uvāca prānjalir bhūtvā śoka arṇava pariplutam ||

आपृच्चे त्वाम् महा राज सर्वेषाम् ईश्वरः असि नः । प्रस्थितम् दण्डक अरण्यम् पश्य त्वम् कुशलेन माम् ॥

āpṛcce tvām mahā rāja sarveṣām īśvaraḥ asi naḥ | prasthitam daṇḍaka araṇyam paśya tvam kuśalena mām ||

लक्ष्मणम् च अनुजानीहि सीता च अन्वेति माम् वनम् । कारणैः बहुभिस् तथ्यैः वार्यमाणौ न च इच्चतः ॥

lakṣmaṇam ca anujānīhi sītā ca anveti mām vanam | kāraṇaiḥ bahubhis tathyaiḥ vāryamāṇau na ca iccataḥ ||

अनुजानीहि सर्वान् नः शोकम् उत्सृज्य मानद । लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च प्रजापतिर् इव प्रजाः ॥

anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada | lakṣmaṇam mām ca sītām ca prajāpatir iva prajāḥ ||

प्रतीक्षमाणम् अव्यग्रम् अनुज्ञाम् जगती पतेः । उवाच रर्जा सम्प्रेक्ष्य वन वासाय राघवम् ॥

pratīkṣamāṇam avyagram anujñām jagatī pateḥ | uvāca rarjā samprekṣya vana vāsāya rāghavam ||

अहम् राघव कैकेय्या वर दानेन मोहितः । अयोध्यायाः त्वम् एव अद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥

aham rāghava kaikeyyā vara dānena mohitaḥ | ayodhyāyāḥ tvam eva adya bhava rājā nigṛhya mām ||

एवम् उक्तः नृपतिना रामः धर्मभृताम् वरः । प्रत्युवाच अन्जलिम् कृत्वा पितरम् वाक्य कोविदः ॥

evam uktaḥ nṛpatinā rāmaḥ dharmabhṛtām varaḥ | pratyuvāca anjalim kṛtvā pitaram vākya kovidaḥ ||

भवान् वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यम् त्वया अनृतम् ॥

bhavān varṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ | aham tu araṇye vatsyāmi na me kāryam tvayā anṛtam ||

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते । पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिपः ॥

nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te | punaḥ pādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipaḥ ||

रुदन्नाह प्रियम् पुत्रं सत्यपाशेन संयतः । कैकेय्या चोद्यमान्स्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥

rudannāha priyam putraṃ satyapāśena saṃyataḥ | kaikeyyā codyamānstu mitho rājā tamabravīt ||

श्रेयसे वृद्धये तात पुनर् आगमनाय च । गच्चस्व अरिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥

śreyase vṛddhaye tāta punar āgamanāya ca | gaccasva ariṣṭam avyagraḥ panthānam akutaḥ bhayam ||

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव । विनिवर्त यितुं बुद्धि शक्यते रघुनन्दन ॥

na hi satyātmanastāta dharmābhimanasastava | vinivarta yituṃ buddhi śakyate raghunandana ||

अद्य तु इदानीम् रजनीम् पुत्र मा गच्च सर्वथा । मातरम् माम् च सम्पश्यन् वस इमाम् अद्य शर्वरीम् ॥

adya tu idānīm rajanīm putra mā gacca sarvathā | mātaram mām ca sampaśyan vasa imām adya śarvarīm ||

मातरं माम् च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस्त्वम् स्वः काले साधयिष्यसि ॥

mātaraṃ mām ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm | tarpitaḥ sarvakāmaistvam svaḥ kāle sādhayiṣyasi ||

दुष्करम् क्रियते पुत्र सर्वथा राघव तया । मत्प्रियार्थम् प्रियाम्स्त्यक्त्वा यद्यासि विजनम् वनम् ॥

duṣkaram kriyate putra sarvathā rāghava tayā | matpriyārtham priyāmstyaktvā yadyāsi vijanam vanam ||

न चैतन्मे प्रियम् पुत्र शपे सत्येन राघव । छन्नया छलितस्त्वस्नु स्त्रुया छन्नाग्निकल्पया ॥

na caitanme priyam putra śape satyena rāghava | channayā chalitastvasnu struyā channāgnikalpayā ||

पञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वम् निस्तर्तुमिच्छसि । अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥

pañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvam nistartumicchasi | anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ ||

न चैतदाश्चर्यतमम् यत्तज्ज्येष्ठस्सुतो मम । अपानृतकथम् पुत्र पितरम् कर्तुमिच्छ्सि ॥

na caitadāścaryatamam yattajjyeṣṭhassuto mama | apānṛtakatham putra pitaram kartumicchsi ||

अथ रामः तथा श्रुत्वा पितुर् आर्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनम् अब्रवीत् ॥

atha rāmaḥ tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt ||

प्राप्स्यामि यान् अद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति । अपक्रमणम् एव अतः सर्व कामैः अहम् वृणे ॥

prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati | apakramaṇam eva ataḥ sarva kāmaiḥ aham vṛṇe ||

इयम् सराष्ट्रा सजना धन धान्य समाकुला । मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥

iyam sarāṣṭrā sajanā dhana dhānya samākulā | mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām ||

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति । यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥

vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati | yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā ||

दीयताम् निखिलेनैव सत्यस्त्वम् भव पार्थिव । अहम् निदेशम् भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥

dīyatām nikhilenaiva satyastvam bhava pārthiva | aham nideśam bhavato yathoktamanupālayan ||

चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह । मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥

caturdaśa samā vatsye vane vanacaraiḥ saha | mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām ||

न हि मे काम्क्षितम् राज्यम् सुखमात्मनि वा प्रियम् । यथा निदेशम् कर्तुम् वै तवैव रघुनन्धन ॥

na hi me kāmkṣitam rājyam sukhamātmani vā priyam | yathā nideśam kartum vai tavaiva raghunandhana ||

अपगच्चतु ते दुह्खम् मा भूर् बाष्प परिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरिताम् पतिः ॥

apagaccatu te duhkham mā bhūr bāṣpa pariplutaḥ | na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritām patiḥ ||

न एव अहम् राज्यम् इच्चामि न सुखम् न च मैथिलीम् । त्वाम् अहम् सत्यम् इच्चामि न अनृतम् पुरुष ऋषभ ॥

na eva aham rājyam iccāmi na sukham na ca maithilīm | tvām aham satyam iccāmi na anṛtam puruṣa ṛṣabha ||

त्वामहम् सत्यमिच्छामि नानृतम् पुरुषर्षभ । प्रत्यक्षम् तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥

tvāmaham satyamicchāmi nānṛtam puruṣarṣabha | pratyakṣam tava satyena sukṛtena ca te śape ||

न च शख्यम् मया तात स्थातुम् क्षणमपि प्रभो । स शोकम् ध्रारयस्वेमम् न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥

na ca śakhyam mayā tāta sthātum kṣaṇamapi prabho | sa śokam dhrārayasvemam na hi me'sti viparyayaḥ ||

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनम् गच्छेति राघव । मया चोक्तं प्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥

arthito hyasmi kaikeyyā vanam gaccheti rāghava | mayā coktaṃ prajāmīti tatsatyamanupālaye ||

मा चोत्कण्थां कृथा देव वने रम्स्यामहे वयम् । प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥

mā cotkaṇthāṃ kṛthā deva vane ramsyāmahe vayam | praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite ||

पिता हि दैवतम् तात देवतानामपि स्मृतम् । तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥

pitā hi daivatam tāta devatānāmapi smṛtam | tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ ||

चतुर्धशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम । पुनर्द्रक्ष्यसि माम् प्राप्तम् सन्तापोऽयम् विमुच्यताम् ॥

caturdhaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama | punardrakṣyasi mām prāptam santāpo'yam vimucyatām ||

येन सम्स्तम्भनीयोऽयम् सर्वो बाष्पगLओ जनः । स त्वम् पुरुषशार्दूल किमर्थम् विक्रियाम् गतः ॥

yena samstambhanīyo'yam sarvo bāṣpagaLo janaḥ | sa tvam puruṣaśārdūla kimartham vikriyām gataḥ ||

पुरम् च राष्ट्रम् च मही च केवला । मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहम् निदेशम् भवतः अनुपालयन् । वनम् गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥

puram ca rāṣṭram ca mahī ca kevalā | mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām | aham nideśam bhavataḥ anupālayan | vanam gamiṣyāmi cirāya sevitum ||

मया निसृष्टाम् भरतः महीम् इमाम् । सशैल खण्डाम् सपुराम् सकाननाम् । शिवाम् सुसीमाम् अनुशास्तु केवलम् । त्वया यद् उक्तम् नृपते यथा अस्तु तत् ॥

mayā nisṛṣṭām bharataḥ mahīm imām | saśaila khaṇḍām sapurām sakānanām | śivām susīmām anuśāstu kevalam | tvayā yad uktam nṛpate yathā astu tat ||

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो । महत्सु कामेषु न च आत्मनः प्रिये । यथा निदेशे तव शिष्ट सम्मते । व्यपैतु दुह्खम् तव मत् कृते अनघ ॥

na me tathā pārthiva dhīyate mano | mahatsu kāmeṣu na ca ātmanaḥ priye | yathā nideśe tava śiṣṭa sammate | vyapaitu duhkham tava mat kṛte anagha ||

तत् अद्य न एव अनघ राज्यम् अव्ययम् । न सर्व कामान् न सुखम् न मैथिलीम् । न जीवितम् त्वाम् अनृतेन योजयन् । वृणीय सत्यम् व्रतम् अस्तु ते तथा ॥

tat adya na eva anagha rājyam avyayam | na sarva kāmān na sukham na maithilīm | na jīvitam tvām anṛtena yojayan | vṛṇīya satyam vratam astu te tathā ||

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने । गिरीमः च पश्यन् सरितः सराम्सि च । वनम् प्रविश्य एव विचित्र पादपम् । सुखी भविष्यामि तव अस्तु निर्वृतिः ॥

phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane | girīmaḥ ca paśyan saritaḥ sarāmsi ca | vanam praviśya eva vicitra pādapam | sukhī bhaviṣyāmi tava astu nirvṛtiḥ ||

एवम् स राजा व्यसनाभिपन्नः । शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः । आलिङ्ग्य पुत्रम् सुविनष्टसम्ज्ञो । मोहम् गतो नैव चिचेश्ट किम्चित् ॥

evam sa rājā vyasanābhipannaḥ | śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ | āliṅgya putram suvinaṣṭasamjño | moham gato naiva ciceśṭa kimcit ||

देव्यस्ततः सम्रुरुदुः समेता । स्ताम् वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् । रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छाम् । हा हा कृतम् तत्र बभूव सर्वम् ॥

devyastataḥ samruruduḥ sametā | stām varjayitvā naradevapatnīm | rudan sumantro'pi jagāma mūrchām | hā hā kṛtam tatra babhūva sarvam ||