Ramayana · Sarga 2.11

Sarga 11

सर्गः 11

Kaikeyi reminds king Dasaratha about the boons

Full sarga summary

Kaikeyi reminds king Dasaratha about the boons--seeks consecration of Bharata as princeregent and exile of Rama to the forest.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
11.1VR-2-11-1

तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम् । उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥

taṃ manmathaśarairviddhaṃ kāmavegavaśānugam | uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेयीKaikeyiमन्मथशरैःwith the darts of Kamadevaविद्धम्struckकामवेगवशानुगम्overtaken by passionतं पृथिवीपालम्to the ruler of earth (Dasaratha)दारुणम्dreadfulवचःwordsउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo the ruler of the earth (the king), struck by the darts of Kamadeva and overtaken by passion Kaikeyi spoke (these) dreadful words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भूपाल दशरथ कामदेव के बाणों से पीड़ित तथा कामवेग के वशीभूत हो उसी का अनुसरण कर रहे थे। उनसे कैकेयी ने यह कठोर वचन कहा-

Hinglish
11.2VR-2-11-2

नास्मि विप्रकृता देव केन चिन्नावमानिता । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥

nāsmi viprakṛtā deva kena cinnāvamānitā | abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवO kingकेनचित्by any oneविप्रकृताoffendedनास्मिI am notन अवमानिताnor disregardedतुbutमेmyकश्चित्certainअभिप्रायःpurposeतम्that oneत्वयाby youकृतं इच्छामिyou should fulfil.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king I have neither been offended nor disregarded by any one, but I have a purpose which you should fulfil.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देव! न तो किसी ने मेरा अपकार किया है और न किसी के द्वारा मैं अपमानित या निन्दित ही हुई हूँ। मेरा कोई एक अभिप्राय (मनोरथ) है और मैं आपके द्वारा उसकी पूर्ति चाहती हूँ

Hinglish
11.3VR-2-11-3

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तु मिच्छसि । अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartu micchasi | atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youकर्तुम्to accomplishइच्छसि यदिif you are inclinedप्रतिज्ञां प्रतिजानीष्वpromise to fulfilअथthereafterमयाby meयत्whateverअभिप्रार्थितम्sought forतत्that oneव्याहरिष्यामिI will tell you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you are inclined to accomplish my desire, then promise me that you will fulfil them. Thereafter I shall reveal it to you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि आप उसे पूर्ण करना चाहते हों तो प्रतिज्ञा कीजिये। इसके बाद मैं अपना वास्तविक अभिप्राय आपसे कहूँगी’

Hinglish
11.4VR-2-11-4

तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मैतः । कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥

tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmaitaḥ | kāmī hastena saṃgṛhya mūrdhajeṣu śucismitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःmightyकामीsteeped in passionईषत्a littleउत्स्मितःwith a visible smileशुचिस्मिताम्with a pure (bright) smileतां कैकेयीम्to that Kaikeyiमूर्धजेषुher hairहस्तेनwith handसंगृह्यholding (gently)उवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mighty king steeped in passion gently held Kaikeyi's hair in his hands and with a clear, bright smile said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाराज दशरथ काम के अधीन हो रहे थे। वे कैकेयी की बात सुनकर किंचित् मुस्कराये और पृथ्वी पर पड़ी हुई उस देवी के केशों को हाथ से पकड़कर उसके सिर को अपनी गोद में रखकर उससे इस प्रकार बोले-

Hinglish
11.5VR-2-11-5

अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम । मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥

avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama | manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आवलिप्तेwoman swollen with prideन जानासिdo you not know?ममto meत्वत्तःmore than youप्रियतरःdearerमनुजव्याघ्रात्other than the tiger (best) among menरामात्than Ramaअन्यःotherमनुजःmanन विद्यतेdoes not exist.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO proud lady, don't you know there exists for me no woman dearer than you and no man other than Rama who is the best among men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने सौभाग्य पर गर्व करने वाली कैकेयी! क्या तुम्हें मालूम नहीं है कि नरश्रेष्ठ श्रीराम के अतिरिक्त दूसरा कोई ऐसा मनुष्य नहीं है, जो मुझे तुमसे अधिक प्रिय हो

Hinglish
11.6VR-2-11-6

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना । शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥

tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā | śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasecchasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अजय्येनinvincible oneमुख्येनchief (among men)जीवनार्हेणby one worthy to liveमहात्मनाbroadmindedतेन राघवेणby that scion among the Raghus (Rama)शपेswearमनसाin mindयत्whichइच्छसि(you) wishब्रूहिtell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI swear in the name of the scion of the Raghu dynasty, the invincible, broadminded Rama, the best among men worthy of long life. Tell me what you have in mind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो प्राणों के द्वारा भी आराधनीय हैं और जिन्हें जीतना किसी के लिये भी असम्भव है, उन प्रमुख वीर महात्मा श्रीराम की शपथ खाकर कहता हूँ कि तुम्हारी कामना पूर्ण होगी; अतः तुम्हारे मन की जो इच्छा हो उसे बताओ

Hinglish
11.7VR-2-11-7

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् । तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥

yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīveyamahaṃ dhruvam | tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेयिKaikeyiयम्whomअपश्यन्without seeingअहम्Iमुहूर्तम्even for a momentध्रुवम्this is certainन जीवेयम्cannot liveतेन रामेणby such Ramaतेyourवचनक्रियाम्in accordance with your wishशपेI swear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Kaikeyi, in the name of Rama without seeing whom I, for sure, cannot live a momment, I swear I will fulfil your desire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कैकेयि! जिन्हें दो घड़ी भी न देखनेपर निश्चय ही मैं जीवित नहीं रह सकता, उन श्रीरामकी शपथ खाकर कहता हूँ कि तुम जो कहोगी, उसे पूर्ण करूँगा

Hinglish
11.8VR-2-11-8

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम् । तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥

ātmanā vātmajaiścānyairvṛṇe yaṃ manujarṣabham | tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेयिKaikeyiआत्मना वाby myselfअन्यैःby othersआत्मजैश्चmy sonsयम्whomमनुजर्षभम्best among menवृणेI chooseतेन रामेणby that Ramaतेyourवचनक्रियाम्to fulfil your wishशपेswear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Kaikeyi I wish the best among men Rama well.Even at the expense of my life or the lives of the rest of my sons I swear in his name I shall fulfil your wish.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘केकयनन्दिनि! अपने तथा अपने दूसरे पुत्रों को निछावर करके भी मैं जिन नरश्रेष्ठ श्रीराम का वरण करने को उद्यत हूँ, उन्हीं की शपथ खाकर कहता हूँ कि तुम्हारी कही हुई बात पूरी करूँगा

Hinglish
11.9VR-2-11-9

भद्रे हृदयमप्येतदन्नुमृश्योद्धरस्व मे । एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥

bhadre hṛdayamapyetadannumṛśyoddharasva me | etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भद्रेO gentle lady मे myएतत्thisहृदयम्heartअनुमृश्यhaving touchedउद्धरस्वsaveकैकेयिO Kaikeyiएतत्thisसमीक्ष्यafter consideringयत्whichसाधुas goodमन्यसेyou may considerब्रूहिyou may tell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO gentle lady my heart is sinking. Touch my heart and deliver me from distress. O Kaikeyi considering all this, tell me what you think is good.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भद्रे ! केकयराजकुमारी! मेरा यह हृदय भी तुम्हारे वचनों की पूर्ति के लिये तत्पर है। ऐसा सोचकर तुम अपनी इच्छा व्यक्त करके इस दुःख से मेरा उद्धार करो। श्रीराम सबको अधिक प्रिय हैं—इस बातपर दृष्टिपात करके तुम्हें जो अच्छा जान पड़े, वह कहो

Hinglish
11.10VR-2-11-10

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि । करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥

balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi | kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मनिin yourselfबलम्powerजानन्तीyou know fullyमाम्meशङ्कितुम्to doubtन अर्हसिit does not behove youसुकृतेनापिon my meritsतेto youशपेI swearतवyourप्रीतिम्pleasureकरिष्येI shall do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou know fully the authority you wield over me. Therefore, it does not behove you to doubt me. I swear on my acquired merits that I shall do whatever pleases you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने बलको देखते हुए भी तुम्हें मुझ पर शङ्का नहीं करनी चाहिये। मैं अपने सत्कर्मो की शपथ खाकर प्रतिज्ञा करता हूँ कि तुम्हारा प्रिय कार्य अवश्य सिद्ध करूँगा’

Hinglish
11.11VR-2-11-11

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् । निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥

sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam | nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदर्थमनाःbent upon her interestsदेवीqueeniआगतम्her mind has set uponतम् अभिप्रायम्her wishनिर्माध्यस्थ्यात्with no alternate pathहर्षात् चrejoicedदुर्वचम्unutterableवचःwordsबभाषेuttered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBent upon her interests, the queen cheered and expressed in unutterable words her premeditated wish which had no alternative.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रानी कैकेयी का मन स्वार्थ की सिद्धि में ही लगा हुआ था। उसके हृदय में भरत के प्रति पक्षपात था और राजा को अपने वश में देखकर हर्ष हो रहा था; अतः यह सोचकर कि अब मेरे लिये अपना मतलब साधने का अवसर आ गया है, वह राजासे ऐसी बात बोली, जिसे मुँह से निकालना (शत्रु के लिये भी) कठिन है

Hinglish
11.12VR-2-11-12

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् । व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥

tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamāgatam | vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेन वाक्येनby those wordsसंहृष्टाdelightedअभ्यागतम्suddenly struckअन्तकमिवlike deathमहाघोरम्highly dreadfulआगतम्that has come to her mindतम् अभिप्रायम्her wishव्याजहारspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDelighted by the words (of the king), Kaikeyi disclosed him her highly dreadful wish which entered her mind like a sudden visitation of death:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजा के उस शपथयुक्त वचन से उसको बड़ा हर्ष हुआ था। उसने अपने उस अभिप्राय को जो पास आये हुए यमराज के समान अत्यन्त भयंकर था, इन शब्दों में व्यक्त किया—

Hinglish
11.13VR-2-11-13

यथा क्रमेण शपसि वरं मम ददासि च । तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रींशद्देवाः साग्निपुरोगमाः ॥

yathā krameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca | tacchṛṇvantu trayastrīṃśaddevāḥ sāgnipurogamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साग्निपुरोगमाःwith firegod in the forefrontत्रयस्त्रिंशद्देवाःthirtythree (crore) godsक्रमेणsuccessivelyयथाlikeशपसिyour are swearingममmyवरम्boonददासि चare givingतत्thatशृण्वन्तुlisten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are repeatedly swearing to grant me boons. Let the thirtythree crore gods headed by the firegod, listen.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! आप जिस तरह क्रमशः शपथ खाकर मुझे वर देने को उद्यत हुए हैं, उसे इन्द्र आदि तैंतीस देवता सुन लें

Hinglish
11.14VR-2-11-14

चन्द्रादित्यौ नभशैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः । जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ॥

candrādityau nabhaśaiva grahā rātryahanī diśaḥ | jagacca pṛthivī ceyaṃ sagandharvā sarākṣasā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चन्द्रादित्यौMoon and Sunनभः च एवand the sky alsoग्रहाःthe planetsरात्र्यहनीnight and dayदिशःthe (ten) quartersजगच्चthe worldसगन्धर्वाwith all gandharvasसराक्षसाwith all rakshasasइयम्thisपृथिवीearthनिशाचराणिnightrangersभूतानिall beingsगृहेषुin the housesगृहदेवताःfamily deitiesअन्यानिall otherयानिwhosoeverभूतानिbeingsतवyourभाषितम्words of promiseजानीयुःlet them know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet the Moon and the Sun, the sky, the planets, night and day, the (ten) quarters the world, gandharvas, rakshasas, this earth, the nocturnal spirits all beings, family deities of every house and all other beings listen to your words of promise.

This translation covers verses 11.14–11.15 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चन्द्रमा, सूर्य, आकाश, ग्रह, रात, दिन, दिशा, जगत् , यह पृथ्वी, गन्धर्व, राक्षस, रात में विचरने वाले प्राणी, घरों में रहने वाले गृहदेवता तथा इनके अतिरिक्त भी जितने प्राणी हों, वे सब आपके कथन को जान लें -आपकी बातों के साक्षी बनें

This Hindi translation covers verses 11.14–11.15 together.

Hinglish
11.15VR-2-11-15

निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः । यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥

niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ | yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava ||

HinglishWord meanings are shown with verse 11.14English is translated together with verse 11.14Hindi is translated together with verse 11.14
11.16VR-2-11-16

सत्य्सन्धो महातेजाधर्मज्ञः सुसमाहितः । वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताअः ॥

satysandho mahātejādharmajñaḥ susamāhitaḥ | varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यसन्ध:true to his vowsमहातेजाःheroicधर्मज्ञःknows the ways of righteousnessसुसमाहितःwellcomposedएषःthis (Dasaratha)ममmyवरम्boonददातिis givingदैवताःgodsतत्that oneमेfor my sakeशृण्वन्तुhear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Dasaratha who is true to his vows, heroic and knows the ways of righteousness is granting me boons with a wellcomposed mind. Let all the gods stand witness to this (declared Kaikeyi).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सब देवता सुनें! महातेजस्वी, सत्यप्रतिज्ञ, धर्मके ज्ञाता, सत्यवादी तथा शुद्ध आचार-विचार वाले ये महाराज मुझे वर दे रहे हैं’

Hinglish
11.17VR-2-11-17

इति देवी महेष्वासं परिगृह्यभिशस्य च । ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyabhiśasya ca | tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवीqueenमहेष्वासम्great archerपरिगृह्यhaving seizedअभिशस्य चhaving flatteredततः परम् चafterwardsवरदम्conferer of boonsकाममोहितम्infatuatedइदम्this wordउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetClasping the great archer, the infatuated king, conferer of boons and flattering him (to the top of her bent), the queen said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार काम मोहित होकर वर देने को उद्यत हुए । महाधनुर्धर राजा दशरथ को अपनी मुट्ठी में करके देवीकैकेयी ने पहले उनकी प्रशंसा की; फिर इस प्रकार कहा-

Hinglish
11.18VR-2-11-18

स्मर राज्न् पुरा वृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे । तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवतमन्तरा ॥

smara rājn purā vṛttaṃ tasmin daivāsure raṇe | tatra cācyāvayacchatrustava jīvatamantarā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingपुराlong agoतस्मिन्thatदैवासुरेbetween gods and asurasरणेin the warवृत्तम्eventस्मरrecollectतत्रthereशत्रु: चenemy tooतवyourजीवितम् अन्तराexcept your lifeअच्यावयत्pulled down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king, recall the event that happened long ago in the war between gods and asuras where the enemy destroyed all your forces except your life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन् ! उस पुरानी बात को याद कीजिये, जब कि देवासुरसंग्राम हो रहा था। वहाँ शत्रु ने आपको घायल करके गिरा दिया था, केवल प्राण नहीं लिये थे

Hinglish
11.19VR-2-11-19

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः । जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥

tatra cāpi mayā deva yattvaṃ samabhirakṣitaḥ | jāgratyā yatamānāyāstato me prādadā varau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवO king तत्र च there tooयत्sinceत्वम्youमयाby meसमभिरक्षितःwere rescuedततःfor that reasonजाग्रत्याःfully alertयतमानायाःmaking efforts to protect youमेto meवरौtwo boonsप्राददाःyou conferred.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king, I rescued you there. Since I was alert to protect you, you granted me two boons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देव! उस युद्धस्थल में सारी रात जागकर अनेक प्रकार के प्रयत्न करके जो मैंने आपके जीवन की रक्षा की थी उससे संतुष्ट होकर आपने मुझे दो वर दिये थे

Hinglish
11.20VR-2-11-20

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् । तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसंगर ॥

tau tu dattau varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham | tathaiva pṛthivīpāla sakāśe satyasaṃgara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पृथिवीपालO protector of the earthसत्यसङ्गरone who is honest in keeping promisesदेवO king तव yourसकाशे एवwithनिक्षेपौpreserved as deposit (to be given in course of time)तौthoseदत्तौgivenवरौ तुboonsअहम्Iमृगयामिseeking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO protector of the earth, O king, honest in keeping promises, I (now) seek those two boons which were reserved as deposits.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देव! पृथ्वीपाल रघुनन्दन! आपके दिये हुए वे दोनों वर मैंने धरोहर के रूप में आपके ही पास रख दिये थे। आज इस समय उन्हीं की मैं खोज करती हूँ

Hinglish
11.21VR-2-11-21

तत्प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् । अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥

tatpratiśrutya dharmeṇa na ceddāsyasi me varam | adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्thatप्रतिश्रुत्यhaving vowedमेmyवरम्boonधर्मेणrightfullyन दास्यसि चेत्if you do not grantत्वद्विमानिताdisgraced by youअद्यैवright awayजीवितम्lifeप्रहास्यामि हिshall give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe boons you have vowed to give shall rightfully be given to me. If not, disgraced by you I shall give up my life right away.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार धर्मतः प्रतिज्ञा करके यदि आप मेरे उन वरों को नहीं देंगे तो मैं अपनेको आपके द्वारा” अपमानित हुई समझकर आज ही प्राणों का परित्याग कर दूंगी’

Hinglish
11.22VR-2-11-22

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः । प्रच्स्कन्द विनाशाय पाशं वृग इवात्मनः ॥

vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ | pracskanda vināśāya pāśaṃ vṛga ivātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenकैकेय्याby Kaikeyiवाङ्मात्रेणwith words onlyस्ववशेunder the controlकृतःcaughtराजा चking alsoमृगः इवlike a deerआत्मनःfor his ownविनाशायfor destructionपाशम्trapप्रचस्कन्दjumped into.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe king now came under the control of Kaikeyi by his own words like a deer that jumps into the trap for its own destruction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जैसे मृग बहेलिये की वाणीमात्र से अपने ही विनाश के लिये उसके जाल में फँस जाता है, उसी प्रकार कैकेयी के वशीभूत हुए राजा दशरथ उस समयपूर्वकाल के वरदान-वाक्य का स्मरण कराने मात्र से अपने ही विनाशके लिये प्रतिज्ञा के बन्धन में बँध गये

Hinglish
11.23VR-2-11-23

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् । वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥

tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam | varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततः परम्thereafterकाममोहितम्overcome by passionवरदम्conferer of boonsइदम्this wordउवाचsaidमहीपतेO lord of earthदेवmy lordतदाthenमेto meत्वयाby yourselfयौ वरौthose two boonsदत्तौwere givenतौabout themअद्यैव तावत्right nowवक्ष्यामिI shall speak outमे वचःmy wordsशृणुlisten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, she said to the infatuated king who had promised to confer her boons, O lord of the earth, O king, right now I shall speak to you about the two boons granted by you. Listen to my words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर कैकेयी ने काममोहित होकर वर देने के लिये उद्यत हुए राजा से इस प्रकार कहा—’देव! पृथ्वीनाथ! उन दिनों आपने जो दो वर देने की प्रतिज्ञा की थी, उन्हें अब मुझे देना चाहिये। उन दोनों वरों को मैं अभी बताऊँगी-आप मेरी बात सुनिये—यह जो श्रीराम के राज्याभिषेक की तैयारी की गयी है, इसी अभिषेक-सामग्रीद् वारा मेरे पुत्र भरत का अभिषेक किया जाय

This Hindi translation covers verses 11.23–11.24 together.

Hinglish
11.24VR-2-11-24

तौ तावदहम्द्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः । अभिषेकसमारम्भओ राघवस्योपकल्पितः ॥

tau tāvadahamdyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ | abhiṣekasamārambhao rāghavasyopakalpitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवस्यRama'sअभिषेकसमारम्भःpreparations for consecrationउपकल्पितःhave been madeअनेन अभिषेकेणैवwith these materials for installationमेmyभरतःBharataअभिषिच्यताम्shall be crowned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPreparations for Rama's consecration have been made. With these very materials for installation, my son Bharata should be consecrated.

HinglishHindi is translated together with verse 11.23
11.25VR-2-11-25

अनेनैवाभिषे केण भरतो मेऽभिषिच्यताम् । यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥

anenaivābhiṣe keṇa bharato me'bhiṣicyatām | yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenदैवासुरे युद्धेin the war between gods and asurasप्रीतेनpleasedत्वयाby youदेवLord मे to meयःwhichद्वितीय:secondवरःboonदत्तःwas givenतस्यfor thatअयम्thisकालःtimeआगतःhas come.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen in the war between gods and asuras, O lord, pleased with me you have promised a second boon and the time has come to grant it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देव! आपने उस समय देवासुर संग्राम में प्रसन्न होकर मेरे लिये जो दूसरा वर दिया था, उसे प्राप्त करनेका यह समय भी अभी आया है

Hinglish
11.26VR-2-11-26

तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽय मागतः । नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥

tadā daivāsure yuddhe tasya kālo'ya māgataḥ | nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaनव पञ्च च वर्षाणिfor fourteen (nine and five) yearsदण्डकारण्यम्Dandaka forestआश्रितःresorted toचीराजिनजटाधारीclad in tattered (bark) and deer skin and wearing matted locksतापसःlike an asceticभवतुshall remain (in the forest.)
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetConsigned to the Dandaka forest for fourteen years, clad in bark and deer skin and wearing matted hair, Rama shall live like an ascetic.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धीर स्वभाव वाले श्रीराम तपस्वी के वेश में वल्कल तथा मृगचर्म धारण करके चौदह वर्षों तक दण्डकारण्य में जाकर रहें। भरत को आज निष्कण्टक युवराज पद प्राप्त हो जाय

This Hindi translation covers verses 11.26–11.27 together.

Hinglish
11.27VR-2-11-27

चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः । भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥

cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ | bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowभरतःBharataअकण्टकम्without any thorns(rivals)यौवराज्यम्as princeregentभजताम्let him enjoyएषःthisमेmyपरमःgreatकामःdesireदत्तं वरमेवalready granted boonवृणेI am asking forअद्य चैवnow itselfवनम्to the forestप्रयान्तंdeparting to the forestराघवम्to the scion of the Raghus (Rama)पश्येयम्I shall see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet Bharata be princeregent without any rivals. This is my great desire. I am asking for an already granted boon. Let me see Rama's departure to the forest today itself.

This translation covers verses 11.27–11.28 together.

HinglishHindi is translated together with verse 11.26
11.28VR-2-11-28

एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे । अद्यचैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वन्म् ॥

eṣa me paramaḥ kāmo dattameva varaṃ vṛṇe | adyacaiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vanm ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यही मेरी सर्वश्रेष्ठ कामना है। मैं आपसे पहले का दिया हुआ वर ही माँगती हूँ। आप ऐसी व्यवस्था करें, जिससे मैं आज ही श्रीराम को वन की ओर जाते देखें

HinglishWord meanings are shown with verse 11.27English is translated together with verse 11.27
11.29VR-2-11-29

स राजराजो भव स्त्यसंगरः । कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च । परत्र वासे हि वद्न्त्यनुत्तमं । तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम् ॥

sa rājarājo bhava styasaṃgaraḥ | kulaṃ ca śīlaṃ ca hi rakṣa janma ca | paratra vāse hi vadntyanuttamaṃ | tapodhanāḥ satyavaco hitaṃ nṛṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजराजःking of kingsसःyou are suchसत्यसङ्गरः भवbe true to your vowsकुलं चyour raceशीलं चcharacterजन्म चbirthरक्ष हिprotectनृणाम्for menपरत्रin the other worldवासेfor existenceसत्यवचःmerits of truthअनुत्तमम्no superiorहितम्welfareतपोधनाःthose having ascetism as wealth, sagesवदन्ति हिare saying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king of kings, by being true to your vow, protect your race, character and lineage. Those sages whose ascetism is their wealth maintain that there is no merit superior to truthfulness which can confer man a place in the other world. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशस्सर्गः।। Thus ends the eleventh sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप राजाओं के राजा हैं; अतः सत्यप्रतिज्ञ बनिये और उस सत्य के द्वारा अपने कुल, शील तथा जन्म की रक्षा कीजिये। तपस्वी पुरुष कहते हैं कि सत्य बोलना सबसे श्रेष्ठ धर्म है। वह परलोक में निवास होने पर मनुष्यों के लिये परम कल्याणकारी होता है

Hinglish