Ramayana · Sarga 2.105

Sarga 105

सर्गः 105

Bharata's lamentation and Rama's consolation

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
105.1VR-2-105-1

तत: पुरुषसिंहानां वृतानां तै: सुहृद्गणै: । शोचतामेव रजनी दु:खेन व्यत्यवर्त्तत ॥ २.१०५. ॥

tata: puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai: suhṛdgaṇai: | śocatāmeva rajanī du:khena vyatyavarttata || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतैःby themसुहृद्गणैःwith hosts of friendsवृतानाम्surrounded byपुरुषसिंहानाम्lions of men (best of men)शोचतामेवwhile they were lamentingरजनीnightदुःखेनpainfullyव्यत्यवर्ततpassed off.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat night passed off painfully for the four lion like brothers as they lamented, surrounded by their hosts of friends.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने सुहृदों से घिरकर बैठे हुए पुरुषसिंह श्रीराम आदि भाइयों की वह रात्रि पिताकी मृत्यु के दुःख से शोक करते हुए ही व्यतीत हुई। सबेरा होने पर भरत आदि तीनों भाई सुहृदों के साथ ही मन्दाकिनी के तटपर गये और स्नान, होम एवं जप आदि करके पुनः श्रीराम के पास लौट आये

This Hindi translation covers verses 105.1–105.2 together.

Hinglish
105.2VR-2-105-2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृता: । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥ २.१०५. ॥

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtā: | mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रजन्याम्that nightसुप्रभातायाम्had dawnedते भ्रातरःthose brothersसुहृद्वृताःsurrounded by friendsमन्दाकिन्याम्on the bank of Mandakini riverहुतम्morning oblationsजप्यम्prayersकृत्वाhaving performedरामम्to Ramaउपागमन्returned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the night dawned, those brothers surrounded by their friends made (morning) ablutions and, after the prayers, returned to Rama.

HinglishHindi is translated together with verse 105.1
105.3VR-2-105-3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् । भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥ २.१०५. ॥

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt | bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyतूष्णीम्silentlyसमुपासीनाःsat togethrकश्चित्any oneकिञ्चित्a littleन अब्रवीत्did not speakभरतस्तुBharata on his partसुहृन्मध्येfrom among the friendsरामम्addressing Ramaवचनम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll of them sat together silently and no one uttered a word. Bharata alone from among them addressed Rama saying:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ आकर सभी चुपचाप बैठ गये। कोई कुछ नहीं बोल रहा था। तब सुहृदों के बीच में बैठे हुए भरत ने श्रीराम से इस प्रकार कहा—

Hinglish
105.4VR-2-105-4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ २.१०५. ॥

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama | taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मामिकाmy ownमाताmotherसान्त्विताhas been pacifiedइदम्thisराज्यम्kingdomममto meदत्तम्was givenतत्that kingdomअहम्Iतवैवto you aloneददामिam givingअकण्टकम्without obstaclesराज्यम्kingdomभुङ्क्ष्वenjoy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis kingdom was given to me for the satisfaction of my mother. I am bestowing it back on you. Enjoy it without any obstacles.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भैया ! पिताजीने वरदान देकर मेरी माता को संतुष्ट कर दिया और माता ने यह राज्य मुझे दे दिया। अब मैं अपनी ओर से यह अकण्टक राज्य आपकी ही सेवा में समर्पित करता हूँ। आप इसका पालन एवं उपभोग कीजिये

Hinglish
105.5VR-2-105-5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्न: सेतुर्जलागमे । दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥ २.१०५. ॥

mahatevāmbuvegena bhinna: seturjalāgame | durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जलागमेduring the rainy seasonमहताgreatअम्बुवेगेनby the surge of watersभिन्नःburst सेतुः इव like a dykeइदम्thisमहत्vastराज्यखण्डम्kingdomत्वदन्येनother than yourselfदुरावारम्insupportable.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike a dyke bursts under pressure by the great surge of waters during the rainy season, this vast kingdom cannot be sustained by any one except yourself.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वर्षाकाल में जल के महान् वेग से टूटे हुए सेतु की भाँति इस विशाल राज्यखण्ड को सँभालना आपके सिवा दूसरे के लिये अत्यन्त कठिन है

Hinglish
105.6VR-2-105-6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ऺित्रण: । अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥ २.१०५. ॥

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatऺitraṇa: | anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महीपतेO lord of the earth, Ramaअश्वस्यhorse'sगतिम्paceखर इवlike an assतार्क्ष्यस्यTarkshya's (the holy eagle, Garuda) paceपतत्रिणः इवlike a birdतव गतिम्your paceअनुगन्तुम्to followमेto meशक्तिःpowerनdo not have.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO lord of the earth as an ass cannot follow the pace of a horse or a bird, the pace of Tarkshya (Garuda), I do not have the capability to follow you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पृथ्वीनाथ! जैसे गदहा घोड़े की और अन्य साधारण पक्षी गरुड़ की चाल नहीं चल सकते, उसी प्रकार मुझमें आपकी गतिका—आपकी पालनपद्धति का अनुसरण करने की शक्ति नहीं है

Hinglish
105.7VR-2-105-7

सुजीवं नित्यशस्तस्य य: परैरुपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवं य: परानुपजीवति ॥ २.१०५. ॥

sujīvaṃ nityaśastasya ya: parairupajīvyate | rāma tena tu durjīvaṃ ya: parānupajīvati || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaयःwhoपरैःby othersनित्यशःalwaysउपजीव्यतेdepends for sustenanceतस्यhisसुजीवम्happy lifeयःwhoपरान्on othersउपजीवतिdepends for sustenanceतेन तुas for himदुर्जीवम्is a hard life.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, the life of a man on whom others depend for their sustenance is a happy life and the life of one who depends on others for his own mintenance is miserable.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम ! जिसके पास आकर दूसरे लोग जीवननिर्वाह करते हैं, उसीका जीवन उत्तम है और जो दूसरों का आश्रय लेकर जीवन निर्वाह करता है, उसका जीवन दुःखमय है (अतः आपके लिये राज्य करना ही उचित है)

Hinglish
105.8VR-2-105-8

यथा तु रोपितो वृक्ष: पुरुषेण विवर्द्धित: । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुम: ॥ २.१०५. ॥

yathā tu ropito vṛkṣa: puruṣeṇa vivarddhita: | hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādruma: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहोO mightyarmed oneवृषभःmightyभर्ताprotectorत्वम्youभृत्यान्servantsअस्मान्usन शाधि हिif you do not ruleपुरुषेणby a manरोपितःplantedविवर्धितःrearedह्रस्वकेणby a dwarf दुरारोहः difficult to climbरूढस्कन्दःwith a big trunkमहाद्रुमःlarge treeवृक्षःtreeयदाwhenपुष्पितः भूत्वाit having blossomedफलानिfruitयथाasन विदर्शयेत्does not bearयस्य हेतोःfor such purposeप्ररोपितःit has been plantedसःheतां प्रीतिम्that pleasureनानुभवेत्does not feelएषाthis oneउपमाsimileतम् अर्थम्its meaningवेत्तुम्knowअर्हसिbehoves you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO mightyarmed Rama, a man plants a tree, rears it till it grows into such a large tree with a big trunk that it becomes difficult for a dwarf to climb. When the tree flowers but does not bear fruit, the man who planted it gets no pleasure out of the purpose for which the tree was planted. Being a mighty protector, do not chastise us who are your servants. This is a simile. You may better comprehend its implications. (The meaning of the simile is that if you do not assume the throne, the desire of our father, who nurtured you right from your childhood and hoped that one day you will become king and rule the people, will be in vain.)

This translation covers verses 105.8–105.10 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे फल की इच्छा रखने वाले किसी पुरुष ने एक वृक्ष लगाया, उसे पाल-पोसकर बड़ा किया; फिर उसके तने मोटे हो गये और वह ऐसा विशाल वृक्ष हो गया कि किसी नाटे कद के पुरुष के लिये उस पर चढ़ना अत्यन्त कठिन था। उस वृक्ष में जब फूल लग जायँ, उसके बाद भी यदि वह फल न दिखा सके तो जिसके लिये उस वृक्ष को लगाया गया था, वह उद्देश्य पूरा न हो सका। ऐसी स्थिति में उसे लगाने वाला पुरुष उस प्रसन्नता का अनुभव नहीं करता, जो फल की प्राप्ति होने से सम्भावित थी। महाबाहो ! यह एक उपमा है, इसका अर्थ आप स्वयं समझ लें (अर्थात् पिताजी ने आप-जैसे सर्वसद्गुण सम्पन्न पुत्र को लोकरक्षा के लिये उत्पन्न किया था। यदि आपने राज्यपालन का भार अपने हाथ में नहीं लिया तो उनका वह उद्देश्य व्यर्थ हो जायगा)। इस राज्यपालन के अवसर पर आप श्रेष्ठ एवं भरण-पोषण में समर्थ होकर भी यदि हम भृत्यों का शासन नहीं करेंगे तो पूर्वोक्त उपमा ही आपके लिये लागू होगी

This Hindi translation covers verses 105.8–105.10 together.

Hinglish
105.9VR-2-105-9

स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतो: प्ररोपित: ॥ २.१०५. ॥

sa yathā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet | sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya heto: praropita: || 2.105. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 105.8English is translated together with verse 105.8Hindi is translated together with verse 105.8
105.10VR-2-105-10

एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि । यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥ २.१०५. ॥

eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettumarhasi | yadi tvamasmān vṛṣabho bharttā bhṛtyānna śādhi hi || 2.105. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 105.8English is translated together with verse 105.8Hindi is translated together with verse 105.8
105.11VR-2-105-11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वश: । प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम् ॥ २.१०५. ॥

śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśa: | pratapantamivādityaṃ rājye sthitamarindamam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO great kingराज्येin the kingdomस्थितम्installedअरिन्दमम्subduer of enemiesत्वाम्youअग्य्राःleadingश्रेणयःguilds of traders, etcसर्वशःall overप्रतपन्तम्with resplendenceआदित्यम् इवlike Sunपश्यन्तुlet them see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO great king and subduer of enemies, may all the leading guilds of traders and other subjects behold you all over installed in the kingdom like the resplendent Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! विभिन्न जातियों के सङ्घ और प्रधानप्रधान पुरुष आप शत्रुदमन नरेश को सब ओर तपते हुए सूर्य की भाँति राज्यसिंहासन पर विराजमान देखें

Hinglish
105.12VR-2-105-12

तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जरा: । अन्त:पुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिता: ॥ २.१०५. ॥

tavā 'nuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarā: | anta:puragatā nāryo nandantu susamāhitā: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थO Kakutstha (Rama)तवyourअनुयानेfollowing youमत्ताःintoxicated with ichorकुञ्जराःelephantsनर्दन्तुmay trumpetअन्तःपुरगताःof the inner apartmentनार्यःwomenसुसमाहिताःwith composed mindsनन्दन्तुmay rejoice.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, let the elephants following you, intoxicated with ichor, be heard trumpeting. Let the women of the inner apartment rejoice with composed minds (when they hear of your return).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ककुत्स्थकुलभूषण! इस प्रकार आपके अयोध्या को लौटते समय मतवाले हाथी गर्जना करें और अन्तःपुर की स्त्रियाँ एकाग्रचित्त होकर प्रसन्नतापूर्वक आपका अभिनन्दन करें’

Hinglish
105.13VR-2-105-13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जना: । भरतस्य वच: श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचत: ॥ २.१०५. ॥

tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janā: | bharatasya vaca: śrutvā rāmaṃ pratyanuyācata: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामं प्रतिabout Ramaअनुयाचतःwhile beseechingतस्य भरतस्यthat Bharata'sवचःwordsश्रुत्वाhearingनागराःpertaining to the cityविविधाःvarious classesजनाःpeopleसाधु इतिas well saidअमन्यन्तexclaimed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing the words of Bharata beseeching Rama to return, various classes of people of the city of Ayodhya, in approbation exclaimed well said.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार श्रीराम से राज्य-ग्रहण के लिये प्रार्थना करते हुए भरतजी की बात सुनकर नगर के भिन्न-भिन्न मनुष्यों ने उसका भलीभाँति अनुमोदन किया

Hinglish
105.14VR-2-105-14

तमेवं दु:खितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । राम: कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान् ॥ २.१०५. ॥

tamevaṃ du:khitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam | rāma: kṛtātmā bharataṃ samāśvāsaya dātmavān || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृतात्माman of firm determinationआत्मवान्selfpossessedरामःRamaएवम्in this wayविलपन्तम्lamentingयशस्विनम्illustriousदुःखितम्depressedतं भरतम्that Bharataप्रेक्ष्यseeingसमाश्वासयत्consoled him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving seen the illustrious Bharata lamenting that way, Rama, a man of firm determination and selfpossession, consoled him thus:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब शिक्षित बुद्धिवाले अत्यन्त धीर भगवान् श्रीरामने यशस्वी भरत को इस तरह दुःखी हो विलाप करते देख उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा-

Hinglish
105.15VR-2-105-15

नात्मन: कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वर: । इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्त: परिकर्षति ॥ २.१०५. ॥

nātmana: kāmakāro 'sti puruṣo 'yamanīśvara: | itaścetarataścainaṃ kṛtānta: parikarṣati || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मनःby oneselfकामकारःto do at free willनास्तिis not thereअयम्thisपुरुषःmanअनीश्वरःis not independentकृतान्तःfateएनम्himइतश्चfrom this wayइतरतश्चor the other wayपरिकर्षतिis pulled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA man is neither independent nor competent to do any act on his free will. Fate pulls him this way or the other.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भाई! यह जीव ईश्वर के समान स्वतन्त्र नहीं है, अतः कोई यहाँ अपनी इच्छा के अनुसार कुछ नहीं कर सकता। काल इस पुरुष को इधर-उधर खींचता रहता है

Hinglish
105.16VR-2-105-16

सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छ्रया: । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ २.१०५. ॥

sarve kṣayāntā nicayā: patanāntā: samucchrayā: | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेallनिचयाःaccumulations of wealthक्षयान्ताःdeplete at the endसमुच्छ्रयाःelevated positionsपतनान्ताःdegrade at the endसंयोगाःunionविप्रयोगान्ताःend in separationजीवितम्lifeमरणान्तम्has death at the end.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll accumulations of wealth deplete at the end. Every man who attains elevated positions falls at the end. Every union culminates in separation. Every life ends in death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘समस्त संग्रहों का अन्त विनाश है। लौकिक उन्नतियों का अन्त पतन है। संयोग का अन्त वियोग है और जीवन का अन्त मरण है

Hinglish
105.17VR-2-105-17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ २.१०५. ॥

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam | evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पक्वानाम्ripenedफलानाम्fruitsपतनात्from falling downअन्यत्रno otherभयम्fearयथाas howनnotएवम्in the same wayजातस्यof one who is bornनरस्यfor a manमरणात्more than deathअन्यत्रfrom any other sourceभयम्fearनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe only fear of a ripened fruit is the fear of falling down (from the tree). In the same way every man who is born has no other fear except the fear of death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे पके हुए फलों को पतन के सिवा और किसी से भय नहीं है, उसी प्रकार उत्पन्न हुए मनुष्यों को मृत्यु के सिवा और किसी से भय नहीं है

Hinglish
105.18VR-2-105-18

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति । तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गता: ॥ २.१०५. ॥

yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā 'vasīdati | tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṅgatā: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दृढस्थूणम्with sturdy pillarsआगारम्houseयथाasजीर्णं भूत्वाafter getting dilapidatedअवसीदतिdecaysतथैवin the same wayनराःpeopleजरामृत्युवशंगताःunder the sway of old age and deathसीदन्तिare destroyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven a house constructed with sturdy pillars gets dilapidated and ultimately decays. In the same way people under the sway of old age and death are destroyed (at last).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे सुदृढ़ खम्भेवाला मकान भी पुराना होने पर गिर जाता है, उसी प्रकार मनुष्य जरा और मृत्यु के वश में पड़कर नष्ट हो जाते हैं

Hinglish
105.19VR-2-105-19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते । यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम् ॥ २.१०५. ॥

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivarttate | yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
याsuchरजनीnightअत्येतिpasses offसाthat oneन प्रतिनिवर्ततेdoes not returnपूर्णाfilled with watersयमुनाriver Yamunaउदकाकुलम्waterfilledसमुद्रम्to the oceanयात्येवflows forever.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA night that once passe off does not return like the waters of river Yamuna that flow into the ocean filled with water (the water do not flow back into Yamuna).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो रात बीत जाती है, वह लौटकर फिर नहीं आती है। जैसे यमुना जल से भरे हुए समुद्र की ओर जाती ही है, उधर से लौटती नहीं

Hinglish
105.20VR-2-105-20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशव: ॥ २.१०५. ॥

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha | āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśava: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इहin this worldगच्छन्तिare passingअहोरात्राणिdays and nightsग्रीष्मेin summerअंशवःrays of the sunजलमिवlike the waterसर्वेषाम्allप्राणिनाम्living things'आयूंषिlife spanआशुare quicklyक्षपयन्तिare decaying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe passing days and nights quickly decrease the life span of all living beings in this world, like sunrays drying up the water in summer.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दिन-रात लगातार बीत रहे हैं और इस संसार में सभी प्राणियों की आयुका तीव्र गति से नाश कर रहे हैं। ठीक वैसे ही जैसे सूर्य की किरणें ग्रीष्म-ऋतु में जल को शीघ्रतापूर्वक सोखती रहती हैं

Hinglish
105.21VR-2-105-21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि । आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ २.१०५. ॥

ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi | āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्थितस्य चwhether you standगतस्य चor movingयस्यwhosoeverआयुःlife spanहीयतेdecreasesआत्मानम्about youत्वम्youअनुशोचgrieveअन्यम्about othersकिम्whyअनुशोचसिare you grieving?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhether you are static or moving, your lifespan decreases. Therefore, you should only grieve about yourself and not for any one else.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम अपने ही लिये चिन्ता करो, दूसरे के लिये क्यों बार-बार शोक करते हो। कोई इस लोक में स्थित हो या अन्यत्र गया हो, जिस किसीकी भी आयु तो निरन्तर क्षीण ही हो रही है

Hinglish
105.22VR-2-105-22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति । गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते ॥ २.१०५. ॥

sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati | gatvā sudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मृत्युःdeathसहैवalong with youव्रजतिis movingसह मृत्युःalong with deathनिषीदतिa man sitsसुदीर्घम्very longअध्वानम्wayगत्वाhaving goneसहमृत्युःwith deathनिवर्ततेis returning.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDeath follows a man wherever he goes. When he sits, death sits with him. Even after travelling a very long distance, the man returns along with death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मृत्यु साथ ही चलती है, साथ ही बैठती है और बहुत बड़े मार्ग की यात्रा में भी साथ ही जाकर वह मनुष्य के साथ ही लौटती है

Hinglish
105.23VR-2-105-23

गात्रेषु वलय: प्राप्ता: श्वेताश्चैव शिरोरुहा: । जरया पुरुषो जीर्ण: किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ २.१०५. ॥

gātreṣu valaya: prāptā: śvetāścaiva śiroruhā: | jarayā puruṣo jīrṇa: kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गात्रेषुin man's limbsवलय:wrinklesप्राप्ताःare formedशिरोरुहाश्चैवhair alsoश्वेताःbecomes greyजरयाwith old ageजीर्णःone decaysपुरुषःa manकिं हिwhatकृत्वाhaving doneप्रभावयेत्can influence.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWrinkels form on the body and hair turns grey in old age. In this way, decayed with age, what can a man do to have control over death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शरीर में झुर्रियाँ पड़ गयीं, सिर के बाल सफेद हो गये। फिर जरावस्था से जीर्ण हुआ मनुष्य कौन-सा उपाय करके मृत्यु से बचने के लिये अपना प्रभाव प्रकट कर सकता है ?

Hinglish
105.24VR-2-105-24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ । आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ २.१०५. ॥

nandantyudita āditye nandantyastamite ravau | ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनुष्याःpeopleआदित्येthe Sunउदितेrisesनन्दन्तिrejoiceरवौwhen the Sunआस्तमितेsetsनन्दन्तिrejoiceआत्मनःtheir ownजीवितक्षयम्decline of life spanनावबुद्ध्यन्तेare not aware of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPeople rejoice when the Sun rises and rejoice when the Sun sets. But they are unaware of the decline of the life span of their own.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लोग सूर्योदय होने पर प्रसन्न होते हैं, सूर्यास्त होने पर भी खुश होते हैं; किंतु यह नहीं जानते कि प्रतिदिन अपने जीवन का नाश हो रहा है

Hinglish
105.25VR-2-105-25

हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् । ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षय: ॥ २.१०५. ॥

hṛṣyantyṛtumakhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam | ṛtūnāṃ parivarttena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣaya: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ऋतुमुखम्setting of a seasonदृष्ट्वाhaving seenइहnowनवं नवम्something new (flowers and fruits)आगतम्have arrivedहृष्यन्तिfeel delightedऋतूनाम्of seasonsपरिवर्तेनby changesप्राणिनाम्of living beings'प्राणसङ्क्षयःlife span decreases.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAt the advent of each new season men feel delighted to see the newly blossomed flowers and fruits. But with the change of the scasons the life span also diminishes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)“किसी ऋतु का प्रारम्भ देखकर मानो वह नयी-नयी आयी हो (पहले कभी आयी ही न हो), ऐसा समझकर लोग हर्ष से खिल उठते हैं, परंतु यह नहीं जानते कि इन ऋतुओं के परिवर्तन से प्राणियों के प्राणों का (आयुका) क्रमशः क्षय हो रहा है

Hinglish
105.26VR-2-105-26

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन ॥ २.१०५. ॥

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave | sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यथाasमहार्णवेin a mighty oceanकाष्ठं चa piece of woodकाष्ठं चanother piece of woodसमेयाताम्might meetसमेत्यhaving metकञ्चन कालम्for a short spanआसाद्यremaining togetherव्यपेयातां चget separatedएवम्in the same wayभार्याश्चwivesपुत्राश्चsonsज्ञातयश्चrelativesधनानि चrichesसमेत्यafter coming togetherव्यवधावन्तिget separatedएषाम्theirविनाभवःseparationध्रुवो हिis certain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn a mighty ocean, two pieces of logs meet one another, float together and in due course get separated. In the same way wives, sons, relatives and riches remain together for some time and thereafter get separated. Their separation is certain.

This translation covers verses 105.26–105.27 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे महासागर में बहते हुए दो काठ कभी एकदूसरे से मिल जाते हैं और कुछ काल के बाद अलग भी हो जाते हैं, उसी प्रकार स्त्री, पुत्र, कुटुम्ब और धन भी मिलकर बिछुड़ जाते हैं; क्योंकि इनका वियोग अवश्यम्भावी है

This Hindi translation covers verses 105.26–105.27 together.

Hinglish
105.27VR-2-105-27

एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभव: ॥ २.१०५. ॥

evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca ghanāni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhava: || 2.105. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 105.26English is translated together with verse 105.26Hindi is translated together with verse 105.26
105.28VR-2-105-28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते । तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचत: ॥ २.१०५. ॥

nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivarttate | tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocata: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्रthen in this worldकश्चित् प्राणीany living beingयथाभावम्as one likesन समभिवर्ततेdoes not goतेनthereforeप्रेतस्यfor the deadअनुशोचतःfor one who grievesतस्मिन्in the matter of deathसामर्थ्यम्capabilityनास्तिnot there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNo living being in this world can act as he likes. Therefore, no one should grieve for the dead.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस संसार में कोई भी प्राणी यथा समय प्राप्त होने वाले जन्म-मरण का उल्लङ्घन नहीं कर सकता। इसलिये जो किसी मरे हुए व्यक्ति के लिये बारंबार शोक करता है, उसमें भी यह सामर्थ्य नहीं है कि वह अपनी ही मृत्यु को टाल सके

Hinglish
105.29VR-2-105-29

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थित: । अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥ २.१०५. ॥

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthita: | ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गच्छन्तम्while passingसार्थम्caravan, (कच्चित्) पथि on the waysideस्थितःstandingअहमपिI alsoभवताम्yourपृष्ठतःbehindआगमिष्यामिI am comingइतिthusयथाasब्रूयात्one may sayएवम्in this wayपूर्वैःby ancestorsगतःtakenपितृपैतामहःfolowed by fathers and forefathersमार्गःthe pathध्रुवःis certainयस्यwhosoeverव्यतिक्रमःviolationनास्तिnot possibleतम्that very roadआपन्नःfollowingकथम्whyशोचेत्should one grieve?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike a man standing on the wayside says to a passing caravan, 'I am following you', and follows them, the road taken by our fathers and forefathers is certain for every one and cannot be violated by a person treading that path. (So) why should a man grieve?

This translation covers verses 105.29–105.30 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे आगे जाते हुए यात्रियों अथवा व्यापारियों के समुदाय से रास्ते में खड़ा हुआ पथिक यों कहे कि मैं भी आप लोगों के पीछे-पीछे आऊँगा और तदनुसार वह उनके पीछे-पीछे जाय, उसी प्रकार हमारे पूर्वज पिता-पितामह आदि जिस मार्गसे गये हैं, जिस पर जाना अनिवार्य है तथा जिससे बचने का कोई उपाय नहीं है, उसी मार्ग पर स्थित हुआ मनुष्य किसी और के लिये शोक कैसे करे?

This Hindi translation covers verses 105.29–105.30 together.

Hinglish
105.30VR-2-105-30

एवं पूर्वैर्गतो मार्ग: पितृपैतामहो ध्रुव: । तमापन्न: कथं शोचेद्यस्ऺय नास्ति व्यतिक्रम: ॥ २.१०५. ॥

evaṃ pūrvairgato mārga: pitṛpaitāmaho dhruva: | tamāpanna: kathaṃ śocedyasऺya nāsti vyatikrama: || 2.105. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 105.29English is translated together with verse 105.29Hindi is translated together with verse 105.29
105.31VR-2-105-31

वयस: पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिन: । आत्मा सुखे नियोक्तव्य: सुखभाज: प्रजा: स्मृता: ॥ २.१०५. ॥

vayasa: patamānasya srotaso vā 'nivartina: | ātmā sukhe niyoktavya: sukhabhāja: prajā: smṛtā: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स्रोतसो वाlike the flowअनिवर्तिनःnever returnsवयसःof ageपतमानस्यwhile decliningआत्माmindसुखेin happiness (in the righteous act as source of hapiness)नियोक्तव्यःis to be establishedप्रजाःpeopleसुखभाजःtend to be happyस्मृताःit is said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike the flow of water which never reverts to its source, age passes. Therefore, a man must employ his self in righteous acts that bring him happiness. By doing so, it is said, people will always be happy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे नदियों का प्रवाह पीछे नहीं लौटता, उसी प्रकार दिन-दिन ढलती हुई अवस्था फिर नहीं लौटती है। उसका क्रमशः नाश हो रहा है, यह सोचकर आत्मा को कल्याण के साधनभूत धर्म में लगावे; क्योंकि सभी लोग अपना कल्याण चाहते हैं

Hinglish
105.32VR-2-105-32

धर्मात्मा स शुभै: कृत्स्नै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । धूतपापो गत: स्वर्गं पिता न: पृथिवीपति: ॥ २.१०५. ॥

dharmātmā sa śubhai: kṛtsnai: kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ | dhūtapāpo gata: svargaṃ pitā na: pṛthivīpati: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न:ourपिताfatherधर्मात्माrighteous oneस: पृथिवीपतिःthat lord of the earthदशरथ:Dasrathaशुभैःby auspiciousकृत्स्नैःwhollyआप्तदक्षिणैःby offering charitiesक्रतुभिःby performing sacrificesस्वर्गंto heavenगतःwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOur righteous father and lord of the earth, Dasaratha, attained heaven by giving abundant charities and performing several sacrifices in accordance with tradition.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! हमारे पिता धर्मात्मा थे। उन्होंने पर्याप्त दक्षिणाएँ देकर प्रायः सभी परम शुभकारक यज्ञों का अनुष्ठान किया था। उनके सारे पाप धुल गये थे। अतः वे महाराज स्वर्गलोक में गये हैं

Hinglish
105.33VR-2-105-33

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गत: ॥ २.१०५. ॥

bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt | arthādānācca dharmeṇa pitā nastridivaṃ gata: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नःourपिताfatherभृत्यानाम्of dependentsभरणात्by nourishingसम्यक्splendidlyप्रजानाम्subjectsपरिपालनात्by governingधर्मेणin righteous waysअर्थानाम्of the wealthआदानात्acceptingत्रिदिवम्heavenगतःwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOur father nourished his dependents, splendidly governed his subjects and accepted wealth through righteous ways. Because of these pious acts, he could go to heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे भरण-पोषण के योग्य परिजनों का भरण करते थे। प्रजाजनों का भलीभाँति पालन करते थे और प्रजाजनों से धर्म के अनुसार कर आदि के रूप में धन लेते थे—इन सब कारणों से हमारे पिता उत्तम स्वर्गलोक में पधारे हैं

Hinglish
105.34VR-2-105-34

कर्मभिस्तु शुभैरिष्टै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: । स्वर्गं दशरथ: प्राप्त: पिता न: पृथिवीपति: ॥ २.१०५. ॥

karmabhistu śubhairiṣṭai: kratubhiścāptadakṣiṇai: | svargaṃ daśaratha: prāpta: pitā na: pṛthivīpati: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नःourपिताfatherपृथिवीपतिःlord of the earthदशरथःDasarathaशुभैःauspiciousकर्मभिःwith actsआप्तदक्षिणैःwith abundant charitiesइष्टैःofferings ofक्रतुभिश्चwith sacrificesस्वर्गम्heavenप्राप्तःreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDasaratha, our father and lord of the earth, reached heaven by performing auspicious acts and offering abundant charities in sacrifices.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सर्वप्रिय शुभ कर्मों तथा प्रचुर दक्षिणवाले यज्ञों के अनुष्ठानों से हमारे पिता पृथ्वीपति महाराज दशरथ स्वर्गलोक में गये हैं

Hinglish
105.35VR-2-105-35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् । उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गत: पृथिवीपति: ॥ २.१०५. ॥

iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān | uttamaṃ cāyurāsādya svargata: pṛthivīpati: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पृथिवीपतिःlord of the earthबहुविधैःby several kinds ofयज्ञैःwith sacrificesइष्ट्वाhaving performedपुष्कलान्abundance ofभोगान्pleasuresअवाप्य चhaving enjoyedउत्तमम्excellentआयुश्चlife alsoआसाद्यhaving obtainedस्वर्गतःwent to heaven.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Dasaratha, lord of the earth, having performed various kinds of sacrifices and securing a long life, enjoyed abundance of pleasures and attained heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्होंने नाना प्रकार के यज्ञों द्वारा यज्ञपुरुष की आराधना की, प्रचुर भोग प्राप्त किये और उत्तम आयु पायी थी, इसके बाद वे महाराज यहाँ से स्वर्गलोक को पधारे हैं

Hinglish
105.36VR-2-105-36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघव: । स न शोच्य: पिता तात: स्वर्गत: सत्कृत: सताम् ॥ २.१०५. ॥

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghava: | sa na śocya: pitā tāta: svargata: satkṛta: satām || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearसताम्for the virtuousसत्कृतःhonouredउत्तमम्best ofआयुःlifeभोगानपिpleasuresआसाद्यhaving enjoyedस्वर्गतःattained the heavenपिताfatherस राघवःthat Dasarathaन शोच्यःis not to be grieved.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO dear our father, king Dasaratha, who was honoured by the virtuous and enjoyed the best of pleasures attained heaven after a long life. Therefore, he is not to be grieved over.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! अन्य राजाओं की अपेक्षा उत्तम आयु और श्रेष्ठ भोगों को पाकर हमारे पिता सदा सत्पुरुषों के द्वारा सम्मानित हुए हैं; अतः स्वर्गवासी हो जाने पर भी वे शोक करने योग्य नहीं हैं

Hinglish
105.37VR-2-105-37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि न: । दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ २.१०५. ॥

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi na: | daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नःourपिताfatherसःking Dasarathaजीर्णम्wornoutमानुषं देहम्mortal bodyपरित्यज्यhaving abandonedब्रह्मलोकविहारिणीम्wandering in the world of Brahmaदैवीम्divineऋद्धिम्treasureअनुप्राप्तः हिobtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOur father, king Dasaratha, abandoned the wornout mortal body, and obtained divine prosperity of wandering in the world of Brahma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हमारे पिता ने जराजीर्ण मानव-शरीर का परित्याग करके दैवी सम्पत्ति प्राप्त की है, जो ब्रह्मलोक में विहार कराने वाली है

Hinglish
105.38VR-2-105-38

तं तु नैवंविध: कश्चित् प्राज्ञ: शोचितुमर्हति । तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तर: ॥ २.१०५. ॥

taṃ tu naivaṃvidha: kaścit prājña: śocitumarhati | tadvidho yadvidhaścāpi śrutavān buddhimattara: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रुतवान्proficient in scriptural knowledgeबुद्धिमत्तरःhighly sagaciousएवंविधःlike thisप्राज्ञःlearned manकश्चित्noneतत्विध:like youमद्विधश्चापिlike meतम्about himशोचितुम्to mournनार्हतिnot proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNo one like you or me should ever mourn about this highly sagacious and learned king who was proficient in scriptural knowledge.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कोई भी ऐसा विद्वान्, जो तुम्हारे और मेरे समान शास्त्र-ज्ञान-सम्पन्न एवं परम बुद्धिमान् है, पिताजी के लिये शोक नहीं कर सकता

Hinglish
105.39VR-2-105-39

एते बहुविधा: शोका विलापरुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ २.१०५. ॥

ete bahuvidhā: śokā vilāparudite tathā | varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धीरेणcourageouslyधीमताby a wise manबहुविधाःdifferentएतेtheseशोकाःgriefsतथाalsoविलापरुदितेwords of lamentation and this cryingसर्वावस्थासुin all circumstancesवर्जनीयाः हिshould be avoided.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA wise man, holding on to his fortitude in all circumstances, should avoid such occasions of grief, these words of lamentation and this crying.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धीर एवं प्रज्ञावान् पुरुष को सभी अवस्थाओं में ये नाना प्रकार के शोक, विलाप तथा रोदन त्याग देने चाहिये

Hinglish
105.40VR-2-105-40

स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर ॥ २.१०५. ॥

sa svastho bhava māśocīryātvā cāvasa tāṃ purīm | tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वदताम् वरthe foremost of the eloquentसःthat youस्वस्थः भवcompose yourselfशोचेःin griefमाnotयात्वाhaving returnedतां पुरीम्to that city (Ayodhya)आवसresideवशिनाby a man of selfcontrolपित्राby fatherतथाlike thatनियुक्तः असिyou have been commanded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO foremost of the eloquent, compose yourself. Do not grieve. Return to the city (Ayodhya) and reside there. You have been commanded so by our father who was a man of selfcontrol.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये तुम स्वस्थ हो जाओ, तुम्हारे मन में शोक नहीं होना चाहिये। वक्ताओं मे श्रेष्ठ भरत! तुम यहाँ से जाकर अयोध्यापुरी में निवास करो; क्योंकि मन को वश में रखने वाले पूज्य पिताजी ने तुम्हारे लिये यही आदेश दिया है

Hinglish
105.41VR-2-105-41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्त: पुण्यकर्मणा । तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम् ॥ २.१०५. ॥

yatrāhamapi tenaiva niyukta: puṇyakarmaṇā | tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryyasya śāsanam || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहमपिI alsoपुण्यकर्मणाby a man of sacred deedsतेनैवby him (king Dasaratha)यत्रwherever oneनियुक्तःhave been commandedतत्रैवthat one onlyआर्यस्यnobleपितुःfather'sशासनम्orderकरिष्यामिshall do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI shall also stick to the command of our noble father who was a man of sacred deeds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन पुण्यकर्मा महाराज ने मुझे भी जहाँ रहने की आज्ञा दी है, वहीं रहकर मैं उन पूज्य पिता के आदेश का पालन करूँगा

Hinglish
105.42VR-2-105-42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम । तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु: स न: पिता ॥ २.१०५. ॥

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamarindama | tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu: sa na: pitā || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरिन्दमO subduer of enemiesमयाby meतस्यhisशासनम्orderत्यक्तुम्to discardन न्याय्यम्is not properत्वयापिby you alsoतत्that oneसदाalwaysमान्यम्to be respectedसःheनःfor usबन्धुः वैrelation indeedसःheपिताfather.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO subduer of enemies, I cannot violate the order of the king. You also must respect it for he is our father and friend indeed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुदमन भरत! पिताकी आज्ञा की अवहेलना करना मेरे लिये कदापि उचित नहीं है। वे तुम्हारे लिये भी सर्वदा सम्मान के योग्य हैं; क्योंकि वे ही हमलोगों के हितैषी बन्धु और जन्मदाता थे

Hinglish
105.43VR-2-105-43

तद्वच: पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिण: । कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव ॥ २.१०५. ॥

tadvaca: piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇa: | karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवO Bharataतत्thereforeअहम्Iधर्मचारिणःof the champion of righteousnessपितुःfather'sसम्मतम्acceptableवचः एवword onlyवनवासेनby dwelling in the forestकर्मणाby that actपालयिष्यामिI will obey.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Bharata, I will, therefore, obey the command of our venerable father, the champion of righteousness, by living in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रघुनन्दन! मैं इस वनवासरूपी कर्म के द्वारा पिताजी के ही वचन का जो धर्मात्माओं को भी मान्य है, पालन करूँगा

Hinglish
105.44VR-2-105-44

धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना । भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता ॥ २.१०५. ॥

dhīrmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvarttinā | bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रO best of menपरलोकम्the next worldजिगीषताby one who aspires to conquerनरेणby a manधार्मिकेणby being virtuousनृशंसेनcompassionateगुरुवर्तिनाobedient to preceptorsभवितव्यम्shall happen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of men, if a man aspires to conquer the higher world, he should remain virtuous, compassionate and obedient to his preceptors.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! परलोकपर विजय पाने की इच्छा रखने वाले मनुष्य को धार्मिक, क्रूरता से रहित और गुरुजनों का आज्ञापालक होना चाहिये

Hinglish
105.45VR-2-105-45

आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य न: ॥ २.१०५. ॥

ātmānamanutiṣṭha tvaṃ svabhāvena nararṣabha | niśāmya tu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya na: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरर्षभO best of menनःourपितुःfatherदशरथस्यDasaratha'sशुभम्auspiciousवृत्तम्conductनिशाम्यhaving seenत्वम्youआत्मानम्yourselfस्वभावेनwith your dutyअनुतिष्ठstick to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of men, having seen the auspicious life of our father Dasaratha and his conduct, you also stick to your own duty.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मनुष्योंमें श्रेष्ठ भरत! हमारे पूज्य पिता दशरथ के शुभ आचरणों पर दृष्टिपात करके तुम अपने धार्मिक स्वभाव के द्वारा आत्मा की उन्नति के लिये प्रयत्न करो’

Hinglish
105.46VR-2-105-46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् । यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम राम: ॥ २.१०५. ॥

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśapratipālanārtham | yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāma: || 2.105. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्माmagnanimousप्रभुःcompetentरामःRamaयवीयसम्youngerभ्रातरम्brotherइत्येवम्in this wayपितुःfather'sनिदेशप्रतिपालनार्थम्to obey the command of his fatherअर्थवत्significantवचनम्wordsउक्त्वाhaving saidमुहूर्तात्in a momentविररामbecame silent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the magnanimous lord, addressed his younger brother Bharata with words full of significance, saying, Obey father's command and remained silent in a moment. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततमस्सर्गः।। Thus ends the one hundredfifth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सर्वशक्तिमान् महात्मा श्रीराम एक मुहूर्त तक अपने छोटे भाई भरत से पिताकी आज्ञा का पालन कराने के उद्देश्य से ये अर्थयुक्त वचन कहकर चुप हो गये

Hinglish