Ramayana · Sarga 3.71

Sarga 71

सर्गः 71

Kabandha narrates his story

Full sarga summary

Kabandha narrates his story-- promises to help Rama in finding Sita-- attains his true form after his cremation.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 33 / 34Hindi allWord meanings 33 / 34Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.

71.1VR-3-71-1

पुरा राम महाबाहो महाबल पराक्रम । रूपम् आसीत् मम अचिंत्यम् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥

purā rāma mahābāho mahābala parākrama | rūpam āsīt mama aciṃtyam triṣu lokeṣu viśrutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

महाबाहोlongarmedमहाबलपराक्रमstrong and powerfulरामO Ramaपुराin the pastसोमस्यthe Moon'sशक्रस्यIndra'sयथाasसूर्यस्य चthe Sun'sवपुःbodyयथाlike thatममmy,रूपम् formअचिन्त्यम्inconceivableत्रिषु लोकेषुin the three worldsविश्रुतम्renownedआसीत्it was.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO longarmed, mighty and powerful Rama in the past I was handsome like the Moon or Indra or the Sun inconceivable to all the three worlds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहु श्रीराम! पूर्वकाल में मेरा रूप महान् बलपराक्रम से सम्पन्न, अचिन्त्य तथा तीनों लोकों में विख्यात था

Hinglish

71.2VR-3-71-2

यथा सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः । सो अहम् रूपम् इदम् कृत्वा लोक वित्रासनम् महत् ॥

yathā sūryasya somasya śakrasya ca yathā vapuḥ | so aham rūpam idam kṛtvā loka vitrāsanam mahat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामRamaसःthatअहम्Iलोकवित्रासनम्a great terror in the worldमहत्greatइदं रूपम्this formकृत्वाafter creatingततस्ततःeventuallyवनगतान्those men in the forestsऋषीन्seersत्रासयामिused to terrorise.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith my appearance, I was a great nuisance to the world and used to terrorise the sages living in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सूर्य, चन्द्रमा और इन्द्र का शरीर जैसा तेजस्वी है, वैसा ही मेरा भी था। ऐसा होने पर भी मैं लोगों को भयभीत करने वाले इस अत्यन्त भयंकर राक्षसरूप को धारण करके इधर-उधर घूमता और वन में रहने वाले ऋषियों को डराया करता था

Hinglish

71.3VR-3-71-3

ऋषीन् वन गतान् राम त्रासयामि ततः ततः । ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ॥

ṛṣīn vana gatān rāma trāsayāmi tataḥ tataḥ | tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthenविविधम्differentवन्यम्forest materialसञ्चिन्वन्while collectingस्थूलशिराः नामby name Sthulasiraमहर्षिःseerअनेनby thisरूपेणformधर्षितःwas assaultedमयाby meकोपितःwas enraged.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith my appearance I invited the wrath of Sthulasira who I assaulted among the many seers, while he was collecting food in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने इस बर्ताव से एक दिन मैंने स्थूलशिरा नामक महर्षि को कुपित कर दिया। वे नाना प्रकार के जंगली फल-मूल आदि का संचय कर रहे थे, उसी समय मैंने उन्हें इस राक्षसरूप से डरा दिया। मुझे ऐसे विकट रूप में देखकर उन्होंने घोर शाप देते हुए कहा—

This Hindi translation covers verses 71.3–71.4 together.

Hinglish

71.4VR-3-71-4

संचिन्वन् विविधम् वन्यम् रूपेण अनेन धर्षितः । तेन अहम् उक्तः प्रेक्ष्य एवम् घोर शाप अभिधायिना ॥

saṃcinvan vividham vanyam rūpeṇa anena dharṣitaḥ | tena aham uktaḥ prekṣya evam ghora śāpa abhidhāyinā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

प्रेक्ष्यseeing meघोरशापाभिधायिनाpronounced a dreadful curseतेनby himअहम्Iएवम्in that wayउक्तःsaidतेyouनृशंसम्meanविगर्हितम्dispisingएतत्thisरूपमेवform onlyअस्तुit may be.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing me he pronounced a dreadful curse on me saying, 'You will get a cruel, despicable form.'

HinglishHindi is translated together with verse 71.3

71.5VR-3-71-5

एतत् एव नृशंसम् ते रूपम् अस्तु विगर्हितम् । स मया याचितः क्रुद्धः शापस्य अन्तो भवेत् इति ॥

etat eva nṛśaṃsam te rūpam astu vigarhitam | sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasya anto bhavet iti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

क्रुद्धःangryसःheअभिशापकृतस्यpronounced onशापस्यcurse'sअन्तःend of itभवेत्may beइतिthusमयाby meप्रार्थितःbeggedतेनby himइदम्thisवचःwordsभाषितम्spoke.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen I sought to know how the curse angrily pronounced on me would come to an end, he said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दुरात्मन् ! आज से सदा के लिये तुम्हारा यही क्रूर और निन्दित रूप रह जाय।’ यह सुनकर मैंने उन कुपित महर्षि से प्रार्थना की—’भगवन् ! इस अभिशाप (तिरस्कार) जनित शाप का अन्त होना चाहिये।’ तब उन्होंने इस प्रकार कहा-

Hinglish

71.6VR-3-71-6

अभिशाप कृतस्य इति तेन इदम् भाषितम् वचः । यदा छित्त्वा भुजौ रामः त्वाम् दहेत् विजने वने ॥

abhiśāpa kṛtasya iti tena idam bhāṣitam vacaḥ | yadā chittvā bhujau rāmaḥ tvām dahet vijane vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaभुजौtwo armsछित्त्वाcuttingत्वाम्youयदाwhenविजनेin a desolateवनेin forestदहेत्cremateतदाthenस्वमेवyour ownविपुलम् शुभम्greatly auspiciousरूपम्formप्राप्स्यसेyou will obtain.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'When Rama gets your arms in a desolate forest amputated and your body cremated, you would get back your gloriously auspicious form.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब श्रीराम (और लक्ष्मण) तुम्हारी दोनों भुजाएँ काटकर तुम्हें निर्जन वन में जलायेंगे, तब तुम पुनः अपने उसी परम उत्तम, सुन्दर और शोभासम्पन्न रूप को प्राप्त कर लोगे।’ लक्ष्मण! इस प्रकार तुम मुझे एक दुराचारी दानव समझो हिंदूधर्म

This Hindi translation covers verses 71.6–71.7 together.

Hinglish

71.7VR-3-71-7

तदा त्वम् प्राप्स्यसे रूपम् स्वम् एव विपुलम् शुभम् । श्रिया विराजितम् पुत्रम् दनोः त्वम् विद्धि लक्ष्मण ॥

tadā tvam prāpsyase rūpam svam eva vipulam śubham | śriyā virājitam putram danoḥ tvam viddhi lakṣmaṇa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

लक्ष्मणLakshmanaदनोःDanu's familyश्रियाby prosperityविराजितम्shiningपुत्रम्sonत्वम्youविद्धिknowइन्द्रकोपात्by the wrath of Indraरणाजिरेin the battlefieldएवम्thisइदं रूपम्this formप्राप्तम्is obtained.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lakshmana know that I was the prosperous son of demon Danu. By the wrath of Indra in the battlefeild I obtained this form.

HinglishHindi is translated together with verse 71.6

71.8VR-3-71-8

इन्द्र कोपात् इदम् रूपम् प्राप्तम् एवम् रण आजिरे । अहम् हि तपसा उग्रेण पितामहम् अतोषयम् ॥

indra kopāt idam rūpam prāptam evam raṇa ājire | aham hi tapasā ugreṇa pitāmaham atoṣayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

अहम्Iउग्रेणby intenseतपसाby penanceपितामहम्the creator Brahmaआतोषयम्I made him happyसःheमेmyदीर्घम्longआयुःlifeप्रादात्gracedततःthenमाम्meविभ्रमःconfusionअस्पृशत्overtook me.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI pleased the creator Brahma with great penance. He blessed me with long life. Then this pride and confusion overtook me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरा जो यह ऐसा रूप है, यह समराङ्गण में इन्द्र के क्रोध से प्राप्त हुआ है। मैंने पूर्वकाल में राक्षस होने के पश्चात् घोर तपस्या करके पितामह ब्रह्माजी को संतुष्ट किया और उन्होंने मुझे दीर्घजीवी होने का वर दिया। इससे मेरी बुद्धि में यह भ्रम या अहंकार उत्पन्न हो गया कि मुझे तो दीर्घकालतक बनी रहनेवाली आयु प्राप्त हुई है; फिर इन्द्र मेरा क्या कर लेंगे?

This Hindi translation covers verses 71.8–71.9 together.

Hinglish

71.9VR-3-71-9

दीर्घम् आयुः स मे प्रादात् ततो माम् विभ्रमो अस्पृशत् । दीर्घम् आयुः मया प्राप्तम् किम् मे शक्रः करिष्यति ॥

dīrgham āyuḥ sa me prādāt tato mām vibhramo aspṛśat | dīrgham āyuḥ mayā prāptam kim me śakraḥ kariṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

मयाby meदीर्घम्longआयुःlifeप्राप्तम्has been attainedशक्रःIndraमेto meकिं करिष्यतिwhat can he doइत्येवम्in that mannerबुद्धिम्in mindआस्थायconsideringरणेin battleशक्रम्Indraअधर्षयम्I attacked .

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving been blessed with long life and thinking, what can Indra do to me?, I attacked him.

HinglishHindi is translated together with verse 71.8

71.10VR-3-71-10

इति एवम् बुद्धिम् आस्थाय रणे शक्रम् अधर्षयम् । तस्य बाहु प्रमुक्तेन वज्रेण शत पर्वणा ॥

iti evam buddhim āsthāya raṇe śakram adharṣayam | tasya bāhu pramuktena vajreṇa śata parvaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तस्यhisबाहुप्रयुक्तेनdeployed from his armशतपर्वणाby a weapon of hundred nodesवज्रेणwith the thunderboltसक्थिनी चैवboth my lower limbsमूर्धा चhead alsoशरीरेinto the bodyसम्प्रवेशितम्entered.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe thunderbolt having a hundred nodes deployed by Indra pierced my thighs and my head.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसे विचार का आश्रय लेकर एक दिन मैंने युद्ध में देवराजपर आक्रमण किया। उस समय इन्द्र ने मुझपर सौ धारोंवाले वज्र का प्रहार किया। उनके छोड़े हुए उस वज्र से मेरी जाँघे और मस्तक मेरे ही शरीर में घुस गये

Hinglish

71.11VR-3-71-11

सक्थिनी च शिरः चैव शरीरे संप्रवेशितम् । स मया याच्यमानः सन् न आनयत् यम सादनम् ॥

sakthinī ca śiraḥ caiva śarīre saṃpraveśitam | sa mayā yācyamānaḥ san na ānayat yama sādanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सःheमयाby meयाच्यमानः सन्being begged of himयमसादनम्to the abode of Yamaन आनयत्did not take meतत्thatपितामहवचःword of the creatorसत्यम्trueअस्तु इतिshould become trueममto meअब्रवीत्said.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEntreated, he did not send me to the abode of Yama ( lord of death) and said, 'Let the words of the creator be true' .

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने बहुत प्रार्थना की, इसलिये उन्होंने मुझे यमलोक नहीं पठाया और कहा—’पितामह ब्रह्माजी ने जो तुम्हें दीर्घजीवी होने के लिये वरदान दिया है, वह सत्य हो’

Hinglish

71.12VR-3-71-12

पितामह वचः सत्यम् तत् अस्ति इति मम अब्रवीत् । अनाहारः कथम् शक्तो भग्न सक्थि शिरो मुखः ॥

pitāmaha vacaḥ satyam tat asti iti mama abravīt | anāhāraḥ katham śakto bhagna sakthi śiro mukhaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वज्रेणby the thunderboltअभिहतःstruck byभग्नसक्थिशिरोमुखःwith thigh bones, head and face brokenअनाहारःstarvingसुदीर्घं कालम्for a long timeजीवितुमपिto liveकथम्somehowशक्तःwas possible.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHit by the thunderbolt, my thighbones, head and face were broken. Somehow I could manage to live for a long time without food.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तब मैंने कहा-देवराज! आपने अपने वज्र की मार से मेरी जाँघे, मस्तक और मुँह सभी तोड़ डाले। अब मैं कैसे आहार ग्रहण करूँगा और निराहार रहकर किस प्रकार सुदीर्घकालतक जीवित रह सकूँगा?

Hinglish

71.13VR-3-71-13

वज्रेण अभिहतः कालम् सु दीर्घम् अपि जीवितुम् । स एवम् उक्तः मे शक्रो बाहू योजनम् आयतौ ॥

vajreṇa abhihataḥ kālam su dīrgham api jīvitum | sa evam uktaḥ me śakro bāhū yojanam āyatau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

एवम्in that wayउक्तःhaving been entreatedशक्रःIndraमेto meयोजनम्one yojanaआयतौlongबाहूtwo armsप्रादात्he gaveमेto meकुक्षौin the stomachतीक्ष्णदंष्ट्रम्with sharp teethआस्यं चmouth alsoअकल्पयत्created.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving been entreated, Indra created in me two long arms extending upto a yojana and set my mouth with sharp teeth in the stomach.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे ऐसा कहने पर इन्द्र ने मेरी भुजाएँ एक-एक योजन लंबी कर दी एवं तत्काल ही मेरे पेट में तीखे दाढ़ों वाला एक मुख बना दिया

Hinglish

71.14VR-3-71-14

तदा च आस्यम् च मे कुक्षौ तीक्ष्ण दंष्ट्रम् अकल्पयत् । सो अहम् भुजाभ्याम् दीर्घाभ्याम् संकृष्य अस्मिन् वने चरान् ॥

tadā ca āsyam ca me kukṣau tīkṣṇa daṃṣṭram akalpayat | so aham bhujābhyām dīrghābhyām saṃkṛṣya asmin vane carān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सः अहम्with that Iअस्मिन्in thisवनेin the forestदीर्घाभ्याम्with longभुजाभ्याम्with armsअस्मिन्in thisवनेin the forestसमन्ततःall overचरान्moving creaturesसिंहव्दिपमृगव्याघ्रान्lions, tigers, elephants and deerसंकृष्यafter pullingभक्षयामिI eat.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetStretching the long arms in the forest, I dragged creatures like lions, tigers, elephants and deer moving in the forest and ate them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार मैं विशाल भुजाओं द्वारा वन में रहने वाले सिंह, चीते, हरिन और बाघ आदि जन्तुओं को सब ओर से समेटकर खाया करता था

Hinglish

71.15VR-3-71-15

सिंह द्विपि मृग व्याघ्रान् भक्षयामि समंततः । स तु माम् अब्रवीत् इन्द्रो यदा रामः स लक्ष्मणः ॥

siṃha dvipi mṛga vyāghrān bhakṣayāmi samaṃtataḥ | sa tu mām abravīt indro yadā rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सःthatइन्द्रः तुIndra tooमाम्to meअब्रवीत्saidयदाwhenसलक्ष्मणःalong with LakshmanaरामःRamaसमरेin the fightबाहू छेत्स्यतेcuts off the armsतदाthenस्वर्गम्heavenगमिष्यसिyou will go.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndra too had said, 'When Rama along with Lakshmana cuts off your arms in a fight, you would reach heaven.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्द्र ने मुझे यह भी बतला दिया था कि जब लक्ष्मणसहित श्रीराम तुम्हारी भुजाएँ काट देंगे, उस समय तुम स्वर्ग में जाओगे

Hinglish

71.16VR-3-71-16

छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गम् गमिष्यसि । अनेन वपुषा तात वने अस्मिन् राजसत्तम ॥

chetsyate samare bāhū tadā svargam gamiṣyasi | anena vapuṣā tāta vane asmin rājasattama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राजसत्तमbest of kingsरामRamaअस्मिन् वनेin this forestअनेन वपुषाwith this bodyयद्यत्whateverपश्यामिI seeसर्वस्यof allग्रहणम्catchसाधुproperरोचयेI like.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, the best of kings I thought it was only proper in this forest and with this body to catch whatever creature I saw.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! राजशिरोमणे! इस शरीर से इस वन के भीतर मैं जो-जो वस्तु देखता हूँ, वह सब ग्रहण कर लेना मुझे ठीक लगता है

Hinglish

71.17VR-3-71-17

यत् यत् पश्यामि सर्वस्य ग्रहणम् साधु रोचये । अवश्यम् ग्रहणम् रामो मन्ये अहम् समुपैष्यति ॥

yat yat paśyāmi sarvasya grahaṇam sādhu rocaye | avaśyam grahaṇam rāmo manye aham samupaiṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaअवश्यम्certainlyग्रहणम्into the holdसमुपैष्यतिwill comeअहम्Iमन्येthinkingइमाम्thisबुद्धिम्thoughtपुरस्कृत्यdepending onदेहन्यासकृतश्रमःI am struggling to preserve my body.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, I was struggling to preserve my body all the time thinking that some day you would certainly come into my arms.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्द्र तथा मुनि के कथनानुसार मुझे यह विश्वास था कि एक दिन श्रीराम अवश्य मेरी पकड़ में आ जायेंगे। इसी विचार को सामने रखकर मैं इस शरीर को त्याग देने के लिये प्रयत्नशील था

Hinglish

71.18VR-3-71-18

इमाम् बुद्धिम् पुरस्कृत्य देह न्यास कृत श्रमः । स त्वम् रामो असि भद्रम् ते न अहम् अन्येन राघव ॥

imām buddhim puraskṛtya deha nyāsa kṛta śramaḥ | sa tvam rāmo asi bhadram te na aham anyena rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaत्वम्youसः रामःthat Ramaअसिyou areते भद्रम्be blessedमहर्षिणाby the seerतत्त्वम्trulyएवम्in that wayयथाasउक्तम्statedअहम्Iअन्येनby othersहन्तुम्be attackedशक्यःpossibleनnot.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are that Rama. Be blessed. As stated by the seer I cannot be really killed by any one except you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! अवश्य ही आप श्रीराम हैं। आपका कल्याण हो मैं आपके सिवा दूसरे किसी से नहीं मारा जा सकता था। यह बात महर्षि ने ठीक ही कही थी

Hinglish

71.19VR-3-71-19

शक्यो हन्तुम् यथा तत्त्वम् एवम् उक्तम् महर्षिणा । अहम् हि मति साचिव्यम् करिष्यामि नर ऋषभ ॥

śakyo hantum yathā tattvam evam uktam maharṣiṇā | aham hi mati sācivyam kariṣyāmi nara ṛṣabha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

नरर्षभO best of menअहम्Iअग्निनाby fireसंस्कृतःpurified manयुवाभ्याम्by you bothमतिसाचिव्यम्help you with my wisdomकरिष्यामिI will doमित्रं चैवas a friend alsoउपदेक्ष्यामिI will advise you.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men I will help you with my wisdom and give you friendly advice when I am purified by you both through cremation on the funeral pyre.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! आप दोनों जब अग्नि के द्वारा मेरा दाहसंस्कार कर देंगे, उस समय मैं आपकी बौद्धिक सहायता करूँगा। आप दोनों के लिये एक अच्छे मित्र का पता बताऊँगा’

Hinglish

71.20VR-3-71-20

मित्रम् चैव उपदेक्ष्यामि युवाभ्याम् संस्कृतो अग्निना । एवम् उक्तः तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ॥

mitram caiva upadekṣyāmi yuvābhyām saṃskṛto agninā | evam uktaḥ tu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेनby himदनुनाby Danuएवम्in that wayउक्तःhaving been toldधर्मात्माrighteousराघवःRamaलक्ष्मणस्यto Lakshmanaउपशृण्वतःlisteningइदम्theseवचनम्wordsजगादspoke.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRigteous Rama spoke the following words in response to the story of Danu within Lakshmana's earshot:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस दानव के ऐसा कहने पर धर्मात्मा श्रीरामचन्द्रजी ने लक्ष्मण के सामने उससे यह बात कही-

Hinglish

71.21VR-3-71-21

इदम् जगाद वचनम् लक्ष्मणस्य उपशृण्वतः । रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी ॥

idam jagāda vacanam lakṣmaṇasya upaśṛṇvataḥ | rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

जनस्थानात्from Janasthanaसह भ्रात्राalong with my brotherनिष्क्रान्तस्यwhen I had gone outममmyभार्याwifeयशस्स्विनीfamed ladyसीताSitaरावणेनby Ravanaयथासुखम्happilyहृताcarried off.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy illlustrious wife Sita was carried away by Ravana comfortably when I was away from Janasthana along with my brother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कबन्ध! मेरी यशस्विनी भार्या सीता को रावण हर ले गया है। उस समय मैं अपने भाई लक्ष्मण के साथ सुखपूर्वक जनस्थान के बाहर चला गया था। मैं उस राक्षस का नाम मात्र जानता हूँ। उसकी शकल-सूरत से परिचित नहीं हूँ

This Hindi translation covers verses 71.21–71.22 together.

Hinglish

71.22VR-3-71-22

निष्क्रांतस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथा सुखम् । नाम मात्रम् तु जानामि न रूपम् तस्य रक्षसः ॥

niṣkrāṃtasya janasthānāt saha bhrātrā yathā sukham | nāma mātram tu jānāmi na rūpam tasya rakṣasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तस्यhisनाममात्रम्only the nameजानामिI knowरूपम्formनdo not knowतस्यhisनिवासं वाresidence not knownप्रभावं वाor his powerवयम्weन विद्महेwe do not know.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI only know his name. We do not know how he looks, where he lives and what influence he has.

HinglishHindi is translated together with verse 71.21

71.23VR-3-71-23

निवासम् वा प्रभावम् वा वयम् तस्य न विद्महे । शोक आर्तानाम् अनाथानाम् एवम् विपरिधावताम् ॥

nivāsam vā prabhāvam vā vayam tasya na vidmahe | śoka ārtānām anāthānām evam viparidhāvatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

शोकार्तानाम्striken by sorrowअनाथानाम्of orphansएवम्that wayविपरिधावताम्of those running all overउपकारेhelpवर्ततां चdo to othersकारुण्यम्kindnessकर्तुम्do showसदृशम्worthy of your compasssion.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCreatures like you may help those who, like orphans, run here and there, stricken with sorrow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वह कहाँ रहता है और कैसा उसका प्रभाव है, इस बात से हमलोग सर्वथा अनभिज्ञ हैं। इस समय सीता का शोक हमें बड़ी पीड़ा दे रहा है। हम असहाय होकर इसी तरह सब ओर दौड़ रहे हैं। तुम हमारे ऊपर समुचित करुणा करने के लिये इस विषय में हमारा कुछ उपकार करो

Hinglish

71.24VR-3-71-24

कारुण्यम् सदृशम् कर्तुम् उपकारे च वर्तताम् । काष्ठानि आनीय भग्नानि काले शुष्काणि कुंजरैः ॥

kāruṇyam sadṛśam kartum upakāre ca vartatām | kāṣṭhāni ānīya bhagnāni kāle śuṣkāṇi kuṃjaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वीरheroकालेin the proper seasonकुञ्जरैःby elephantsभग्नानिbrokenशुष्काणिdriedकाष्ठानिlogs of woodआदायafter gettingकल्पितेin a place setमहतिin a large oneश्वभ्रेin a pitत्वाम्youधक्ष्यामःwe will cremate you.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO hero we will cremate you in a huge pit to be prepared for this occasion, collecting dry logs of wood broken by elephants.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! फिर हमलोग हाथियों द्वारा तोड़े गये सूखे काठ लाकर स्वयं खोदे हुए एक बहुत बड़े गड्डे में तुम्हारे शरीर को रखकर जला देंगे

Hinglish

71.25VR-3-71-25

धक्ष्यामः त्वाम् वयम् वीर श्वभ्रे महति कल्पिते । स त्वम् सीताम् समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ॥

dhakṣyāmaḥ tvām vayam vīra śvabhre mahati kalpite | sa tvam sītām samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सःheत्वम्youतत्त्वतःtrulyजानासि यदिif you knowसीताम्about Sitaयेन वाby whomयत्र वाof whereverहृताcarriedसमाचक्ष्वtell meअत्यर्थम्very muchकल्याणम्wellbeingकुरुyou may do.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you really know where SIta has been kidnapped and by whom, tell me. You will be doing a great service.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः अब तुम हमें सीता का पता बताओ। इस समय वह कहाँ है? तथा उसे कौन कहाँ ले गया है? यदि ठीक-ठीक जानते हो तो सीता का समाचार बताकर हमारा अत्यन्त कल्याण करो’

Hinglish

71.26VR-3-71-26

कुरु कल्याणम् अत्यर्थम् यदि जानासि तत्त्वतः । एवम् उक्तः तु रामेण वाक्यम् दनुः अनुत्तमम् ॥

kuru kalyāṇam atyartham yadi jānāsi tattvataḥ | evam uktaḥ tu rāmeṇa vākyam danuḥ anuttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामेणby Ramaएवम्in that wayउक्तःhaving been askedवक्तुम्tellingकुशलःone who can speak wellदनुःDanuवक्तारम्addressing one who can speakराघवम्to Ramaअनुत्तमम्bestवाक्यम्wordप्रोवाचspoke.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDanu who was proficient in speech spoke with chosen words to Rama who was a great speaker himself:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहने पर बातचीत में कुशल उस दानव ने उन प्रवचनपटु रघुनाथजी से यह परम उत्तम बात कही-

Hinglish

71.27VR-3-71-27

प्रोवाच कुशलो वक्तुम् वक्तारम् अपि राघवम् । दिव्यम् अस्ति न मे ज्ञानम् न अभिजानामि मैथिलीम् ॥

provāca kuśalo vaktum vaktāram api rāghavam | divyam asti na me jñānam na abhijānāmi maithilīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

मेto meदिव्यम्divineज्ञानम्wisdomनास्तिI do not haveमैथिलीम्MaithiliनाभिजानामिI do not knowदग्धःburnt oneस्वं रूम्my original formआस्थितःgettingताम्herयःwhoeverज्ञास्यतिknow of herतम्himवक्ष्येI will reveal.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI do not have divine wisdom (now). Nor do I know Sita. When you cremate me, I shall assume my original form and will tell you the name of the person who knows it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! इस समय मुझे दिव्य ज्ञान नहीं है, इसलिये मैं मिथिलेशकुमारी के विषय में कुछ भी नहीं जानता। जब मेरे इस शरीर का दाह हो जायगा, तब मैं अपने पूर्व स्वरूप को प्राप्त होकर किसी ऐसे व्यक्ति का पता बता सकूँगा, जो सीता के विषय में आपको कुछ बतायेगा तथा जो उस उत्कृष्ट राक्षस को भी जानता होगा, ऐसे पुरुष का आपको परिचय दूंगा

This Hindi translation covers verses 71.27–71.28 together.

Hinglish

71.28VR-3-71-28

यः ताम् ज्ञास्यति तम् वक्ष्ये दग्धः स्वम् रूपम् आस्थितः । यो अभिजानाति तद् रक्षः तद् वक्ष्ये राम तत् परम् ॥

yaḥ tām jñāsyati tam vakṣye dagdhaḥ svam rūpam āsthitaḥ | yo abhijānāti tad rakṣaḥ tad vakṣye rāma tat param ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

प्रभोO lordयेनby whomतवyourसीताSitaहृताis taken awayतम्himमहावीर्यम्very powerfulराक्षसम्rakshasaविज्ञातुम्to knowअदग्धस्यwithout being burntमेto meशक्तिःabilityनास्तिis not there.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO lord before I am cremated, I do not have the ability to know about that powerful demon by whom Sita has been abducted.

HinglishHindi is translated together with verse 71.27

71.29VR-3-71-29

अदग्धस्य हि विज्ञातुम् शक्तिः अस्ति न मे प्रभो । राक्षसम् तम् महावीर्यम् सीता येन हृता तव ॥

adagdhasya hi vijñātum śaktiḥ asti na me prabho | rākṣasam tam mahāvīryam sītā yena hṛtā tava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaशापदोषेणdue to the curseममmyविज्ञानम्wisdomभ्रष्टं हिis indeed lostमयाby meस्वकृतेनby my own deedलोकविगर्हितम्a form despised by the worldरूपम्this formप्राप्तम्is attained.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama due to the curse I have lost my wisdom. By my own deed, I have attained this form despicable to the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! जब तक मेरे इस शरीर का दाह नहीं होगा तबतक मुझमें यह जानने की शक्ति नहीं आ सकती कि वह महापराक्रमी राक्षस कौन है, जिसने आपकी सीता का अपहरण किया है

Hinglish

71.30VR-3-71-30

विज्ञानम् हि महत् भ्रष्टम् शाप दोषेण राघव । स्वकृतेन मया प्राप्तम् रूपम् लोक विगर्हितम् ॥

vijñānam hi mahat bhraṣṭam śāpa doṣeṇa rāghava | svakṛtena mayā prāptam rūpam loka vigarhitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामRamaकिं तुbutसविताSunश्रान्तवाहनःwith his vehicle (horses) tiredअस्तम्(याति) settingयावत्beforeतावत्by thenमाम्meअवटेin a pitक्षिप्त्वाdroppingयथाविधिin accordance with traditionदहyou may cremate.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBefore the Sun disappears with his tired horses drop me into a pit and cremate me in accordance with tradition, O Rama

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! शाप-दोष के कारण मेरा महान् विज्ञान नष्ट हो गया है। अपनी ही करतूत से मुझे यह लोकनिन्दित रूप प्राप्त हुआ है

Hinglish

71.31VR-3-71-31

किम् तु यावत् न याति अस्तम् सविता श्रान्त वाहनः । तावत् माम् अवटे क्षिप्त्वा दह राम यथा विधि ॥

kim tu yāvat na yāti astam savitā śrānta vāhanaḥ | tāvat mām avaṭe kṣiptvā daha rāma yathā vidhi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वीरO heroरघुनन्धनO delight of the Raghusअहम्Iत्वयाby youन्यायेनas per customअवटेin a pitदग्धःcrematedयःwhoeverतं राक्षसम्to that demonज्ञास्यतिknowsतम्about himवक्ष्यामिI will let you know.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO heroic Rama, delight of the Raghus, if you drop me in a pit and cremate me as per custom, I will tell you about him who knows the demon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किंतु श्रीराम! जबतक सूर्यदेव अपने वाहनों के थक जाने पर अस्त नहीं हो जाते, तभी तक मुझे गड्डे में डालकर शास्त्रीय विधि के अनुसार मेरा दाह-संस्कार कर दीजिये

Hinglish

71.32VR-3-71-32

दग्धः त्वया अहम् अवटे न्यायेन रघुनंदन । वक्ष्यामि तम् महावीर यः तम् वेत्स्यति राक्षसम् ॥

dagdhaḥ tvayā aham avaṭe nyāyena raghunaṃdana | vakṣyāmi tam mahāvīra yaḥ tam vetsyati rākṣasam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaन्याय्यवृत्तेनrightfully conductingतेनwith himसख्यं चfriendshipकर्तव्यम्you should establishलघुविक्रमःa warrior of swift actionप्रीतःa pleased oneतेto youसाहाय्यम्helpकल्पयिष्यतिhe will do.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama you should establish friendship with him in a just manner. That hero of swift action will help you when he is pleased.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महावीर रघुनन्दन! आपके द्वारा विधिपूर्वक गड्ढे में मेरे शरीर का दाह हो जाने पर मैं ऐसे महापुरुष का परिचय दूंगा, जो उस राक्षस को जानते होंगे

Hinglish

71.33VR-3-71-33

तेन सख्यम् च कर्तव्यम् न्याय्य वृत्तेन राघव । कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यम् लघु विक्रमः ॥

tena sakhyam ca kartavyam nyāyya vṛttena rāghava | kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyam laghu vikramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaत्रिषुin the threeलोकेषुworldsतस्यfor himअविज्ञातम्unknown to himनास्तिis not thereहिdoअसौheपुराin the pastकारणान्तरेfor a different causeसर्वान्allलोकान्worldsपरिसृतःhas roamed about.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, there is nothing that he does not know in the three worlds. In the past for a different reason he roamed all the (three) worlds. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the seventyfirst sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शीघ्र पराक्रम प्रकट करने वाले वीर रघुनाथजी! न्यायोचित आचार वाले उन महापुरुष के साथ आपको मित्रता कर लेनी चाहिये। वे आपकी सहायता करेंगे

Hinglish

71.34VR-3-71-34

न हि तस्य अस्ति अविज्ञातम् त्रिषु लोकेषु राघव । सर्वान् परिवृतो लोकान् पुरा वै कारण अन्तरे ॥

na hi tasya asti avijñātam triṣu lokeṣu rāghava | sarvān parivṛto lokān purā vai kāraṇa antare ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! उनके लिये तीनों लोकोंमें कुछ भी अज्ञात नहीं है; क्योंकि किसी कारणवश वे पहले समस्त लोकोंमें चक्कर लगा चुके हैं

Word meaningsEnglishHinglish