Sarga 68

रामः प्रेक्ष्य तु तम् गृध्रम् भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिम् मित्र संपन्नम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

rāmaḥ prekṣya tu tam gṛdhram bhuvi raudreṇa pātitam | saumitrim mitra saṃpannam idam vacanam abravīt ||

मम अयम् नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः । राक्षसेन हतः संख्ये प्राणान् त्यजति मत् कृते ॥

mama ayam nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ | rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇān tyajati mat kṛte ||

अति खिन्नः शरीरे अस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते । तथा स्वर विहीनो अयम् विक्लवम् समुदीक्षते ॥

ati khinnaḥ śarīre asmin prāṇo lakṣmaṇa vidyate | tathā svara vihīno ayam viklavam samudīkṣate ||

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यम् व्याहरितुम् पुनः । सीताम् आख्याहि भद्रम् ते वधम् आख्याहि च आत्मनः ॥

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyam vyāharitum punaḥ | sītām ākhyāhi bhadram te vadham ākhyāhi ca ātmanaḥ ||

किम् निमित्तो जहार आर्याम् रावणः तस्य किम् मया । अपराधम् तु यम् दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥

kim nimitto jahāra āryām rāvaṇaḥ tasya kim mayā | aparādham tu yam dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||

कथम् तत् चन्द्र संकाशम् मुखम् आसीत् मनोहरम् । सीतया कानि च उक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम ॥

katham tat candra saṃkāśam mukham āsīt manoharam | sītayā kāni ca uktāni tasmin kāle dvijottama ||

कथम् वीर्यः कथम् रूपः किम् कर्मा स च राक्षसः । क्व च अस्य भवनम् तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥

katham vīryaḥ katham rūpaḥ kim karmā sa ca rākṣasaḥ | kva ca asya bhavanam tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||

तम् उद्वीक्ष्य सः धर्मात्मा विलपन्तम् अनाथवत् । वाचा विक्लवया रामम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

tam udvīkṣya saḥ dharmātmā vilapantam anāthavat | vācā viklavayā rāmam idam vacanam abravīt ||

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना । मायाम् आस्थाय विपुलाम् वात दुर्दिन संकुलाम् ॥

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā | māyām āsthāya vipulām vāta durdina saṃkulām ||

परिक्लांतस्य मे तात पक्षौ चित्त्वा निशाचरः । सीताम् आदाय वैदेहीम् प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥

pariklāṃtasya me tāta pakṣau cittvā niśācaraḥ | sītām ādāya vaidehīm prayāto dakṣiṇā mukhaḥ ||

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव । पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीर कृत मूर्धजान् ॥

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava | paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīra kṛta mūrdhajān ||

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः । विप्रनष्टम् धनम् क्षिप्रम् तत् स्वामि प्रतिपद्यते ॥

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ | vipranaṣṭam dhanam kṣipram tat svāmi pratipadyate ||

विन्दो नाम मुहूर्तो असौ स च काकुत्स्थ न अबुधत् । त्वत् प्रियाम् जानकीम् हृत्वा रावणो राक्षसेश्वर । झषवत् बडिशम् गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति ॥

vindo nāma muhūrto asau sa ca kākutstha na abudhat | tvat priyām jānakīm hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvara | jhaṣavat baḍiśam gṛhya kṣipram eva vinaśyati ||

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुताम् प्रति । वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रम् हत्वा तम् रणमूर्धनि ॥

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutām prati | vaidehyā raṃsyase kṣipram hatvā tam raṇamūrdhani ||

असंमूढस्य गृध्रस्य रामम् प्रति अनुभाषतः । आस्यात् सुस्राव रुधिरम् म्रियमाणस्य स अमिषम् ॥

asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmam prati anubhāṣataḥ | āsyāt susrāva rudhiram mriyamāṇasya sa amiṣam ||

पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च । इति उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥

putro viśravasaḥ sākṣāt bhrātā vaiśravaṇasya ca | iti uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

ब्रूहि ब्रूहि इति रामस्य ब्रुवाणस्य कृतांजलेः । त्यक्त्वा शरीरम् गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥

brūhi brūhi iti rāmasya bruvāṇasya kṛtāṃjaleḥ | tyaktvā śarīram gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । विक्षिप्य च शरीरम् स्वम् पपात धरणी तले ॥

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā | vikṣipya ca śarīram svam papāta dharaṇī tale ||

तम् गृध्रम् प्रेक्ष्य ताम्र अक्षम् गत असुम् अचलोपमम् । रामः सु बहुभिः दुह्खैः दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥

tam gṛdhram prekṣya tāmra akṣam gata asum acalopamam | rāmaḥ su bahubhiḥ duhkhaiḥ dīnaḥ saumitrim abravīt ||

बहूनि रक्षसाम् वासे वर्षाणि वसता सुखम् । अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णम् इह पक्षिणा ॥

bahūni rakṣasām vāse varṣāṇi vasatā sukham | anena daṇḍakāraṇye viśīrṇam iha pakṣiṇā ||

अनेक वार्षिको यः तु चिर काल समुत्थितः । सो अयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुर्अतिक्रमः ॥

aneka vārṣiko yaḥ tu cira kāla samutthitaḥ | so ayam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||

पश्य लक्ष्मण गृध्रो अयम् उपकारी हतः च मे । सीताम् अभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा ॥

paśya lakṣmaṇa gṛdhro ayam upakārī hataḥ ca me | sītām abhyavapanno hi rāvaṇena balīyasā ||

गृध्र राज्यम् परित्यज्य पितृ पैतामहम् महत् । मम हेतोः अयम् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥

gṛdhra rājyam parityajya pitṛ paitāmaham mahat | mama hetoḥ ayam prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्म चारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यक् योनि गतेषु अपि ॥

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharma cāriṇaḥ | śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryak yoni gateṣu api ||

सीता हरणजं दुःखम् न मे सौम्य तथा गतम् । यथा विनाशो गृध्रस्य मत् कृते च परंतप ॥

sītā haraṇajaṃ duḥkham na me saumya tathā gatam | yathā vināśo gṛdhrasya mat kṛte ca paraṃtapa ||

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम मया यशाः । पूजनीयः च मान्यः च तथा अयम् पतगेश्वरः ॥

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mayā yaśāḥ | pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca tathā ayam patageśvaraḥ ||

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । गृध्र राजम् दिधक्षामि मत् कृते निधनम् गतम् ॥

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam | gṛdhra rājam didhakṣāmi mat kṛte nidhanam gatam ||

नाथम् पतग लोकस्य चिताम् आरोपयामि अहम् । इमम् धक्ष्यामि सौमित्रे हतम् रौद्रेण रक्षसा ॥

nātham pataga lokasya citām āropayāmi aham | imam dhakṣyāmi saumitre hatam raudreṇa rakṣasā ||

या गतिः यज्ञ शीलानाम् आहित अग्नेः च या गतिः । अ पर आवर्तिनाम् या च या च भूमि प्रदायिनाम् ॥

yā gatiḥ yajña śīlānām āhita agneḥ ca yā gatiḥ | a para āvartinām yā ca yā ca bhūmi pradāyinām ||

मया त्वम् समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् । गृध्र राज महा सत्त्व संस्कृतः च मया व्रज ॥

mayā tvam samanujñāto gaccha lokān anuttamān | gṛdhra rāja mahā sattva saṃskṛtaḥ ca mayā vraja ||

एवम् उक्त्वा चिताम् दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् । ददाह रामो धर्मात्मा स्व बन्धुम् इव दुःखितः ॥

evam uktvā citām dīptām āropya patageśvaram | dadāha rāmo dharmātmā sva bandhum iva duḥkhitaḥ ||

रामो अथ सह सौमित्रिः वनम् यात्वा स वीर्यवान् । स्थूलान् हत्वा महा रोहीन् अनु तस्तार तम् द्विजम् ॥

rāmo atha saha saumitriḥ vanam yātvā sa vīryavān | sthūlān hatvā mahā rohīn anu tastāra tam dvijam ||

रोहि मांसानि च उद्धृत्य पेशी कृत्वा महायशाः । शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरित शाद्वले ॥

rohi māṃsāni ca uddhṛtya peśī kṛtvā mahāyaśāḥ | śakunāya dadau rāmo ramye harita śādvale ||

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । तत् स्वर्ग गमनम् पित्र्यम् क्षिप्रम् रामो जजाप ह ॥

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ | tat svarga gamanam pitryam kṣipram rāmo jajāpa ha ||

ततो गोदावरीम् गत्वा नदीम् नर वर आत्मजौ । उदकम् चक्रतुः तस्मै गृध्र राजाय तौ उभौ ॥

tato godāvarīm gatvā nadīm nara vara ātmajau | udakam cakratuḥ tasmai gṛdhra rājāya tau ubhau ||

शास्त्र दृष्टेन विधिना जले गृधाय राघवौ । स्नात्वा तौ गृध्र राजाय उदकम् चक्रुः तदा ॥

śāstra dṛṣṭena vidhinā jale gṛdhāya rāghavau | snātvā tau gṛdhra rājāya udakam cakruḥ tadā ||

स गृध्र राजः कृतवान् यशस्करम्सु दुष्करम् कर्म रणे निपातितः । महर्षि कल्पेन च संस्कृतः तदाजगाम पुण्याम् गतिम् आत्मनः शुभाम् ॥

sa gṛdhra rājaḥ kṛtavān yaśaskaramsu duṣkaram karma raṇe nipātitaḥ | maharṣi kalpena ca saṃskṛtaḥ tadājagāma puṇyām gatim ātmanaḥ śubhām ||

कृतोदकौ तौ अपि पक्षि सत्तमेस्थिराम् च बुद्धिम् प्रणिधाय जग्मुतुः । प्रवेश्य सीता अधिगमने ततो मनोवनम् सुरेन्द्रौ इव विष्णु वासवौ ॥

kṛtodakau tau api pakṣi sattamesthirām ca buddhim praṇidhāya jagmutuḥ | praveśya sītā adhigamane tato manovanam surendrau iva viṣṇu vāsavau ||