Sarga 67

पूर्वजो अपि उक्त मात्रः तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सार ग्राही महासारम् प्रतिजग्राह राघवः ॥

pūrvajo api ukta mātraḥ tu lakṣmaṇena subhāṣitam | sāra grāhī mahāsāram pratijagrāha rāghavaḥ ||

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धम् रोषम् आत्मनः । अवष्टभ्य धनुः चित्रम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

sa nigṛhya mahābāhuḥ pravṛddham roṣam ātmanaḥ | avaṣṭabhya dhanuḥ citram rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

किम् करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । केन उपायेन पश्येयम् सीताम् इह विचिन्तय ॥

kim kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa | kena upāyena paśyeyam sītām iha vicintaya ||

तम् तथा परिताप आर्तम् लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । इदम् एव जनस्थानम् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥

tam tathā paritāpa ārtam lakṣmaṇo rāmam abravīt | idam eva janasthānam tvam anveṣitum arhasi ||

राक्षसैः बहुभिः कीर्णम् नाना द्रुम लता आयुतम् । सन्ति इह गिरि दुर्गाणि निर्दराः कंदराणि च ॥

rākṣasaiḥ bahubhiḥ kīrṇam nānā druma latā āyutam | santi iha giri durgāṇi nirdarāḥ kaṃdarāṇi ca ||

गुहाः च विविधा घोरा नाना मृग गण आकुलाः । आवासाः किन्नराणाम् च गन्धर्व भवनानि च ॥

guhāḥ ca vividhā ghorā nānā mṛga gaṇa ākulāḥ | āvāsāḥ kinnarāṇām ca gandharva bhavanāni ca ||

तानि युक्तो मया सार्धम् समन्वेषितुम् अर्हसि । त्वत् विधा बुद्धि संपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥

tāni yukto mayā sārdham samanveṣitum arhasi | tvat vidhā buddhi saṃpannā māhātmāno nararṣabha ||

आपत्सु न प्रकंपन्ते वायु वेगैः इव अचलाः । इति उक्तः तत् वनम् सर्वम् विचचार स लक्ष्मणः ॥

āpatsu na prakaṃpante vāyu vegaiḥ iva acalāḥ | iti uktaḥ tat vanam sarvam vicacāra sa lakṣmaṇaḥ ||

क्रुद्धो रामः शरम् घोरम् संधाय धनुषि क्षुरम् । ततः पर्वत कूट आभम् महा भागम् द्विज उत्तमम् ॥

kruddho rāmaḥ śaram ghoram saṃdhāya dhanuṣi kṣuram | tataḥ parvata kūṭa ābham mahā bhāgam dvija uttamam ||

ददर्श पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् । तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

dadarśa patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam | tam dṛṣṭvā giri śṛṃga ābham rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

अनेन सीता वैदेही भक्षिता न अत्र संशयः । गृध्र रूपम् इदम् व्यक्तम् रक्षो भ्रमति काननम् ॥

anena sītā vaidehī bhakṣitā na atra saṃśayaḥ | gṛdhra rūpam idam vyaktam rakṣo bhramati kānanam ||

भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीताम् यथा सुखम् । एनम् वधिष्ये दीप्त अग्रैः घोरैः बाणैः अजिह्मगैः ॥

bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītām yathā sukham | enam vadhiṣye dīpta agraiḥ ghoraiḥ bāṇaiḥ ajihmagaiḥ ||

इति उक्त्वा अभ्यपतत् गृध्रम् सन्धाय धनुषि क्षुरम् । क्रुद्धो रामः समुद्र अन्ताम् चालयन् इव मेदिनीम् ॥

iti uktvā abhyapatat gṛdhram sandhāya dhanuṣi kṣuram | kruddho rāmaḥ samudra antām cālayan iva medinīm ||

तम् दीन दीनया वाचा स फेनम् रुधिरम् वमन् । अभ्यभाषत पक्षी तु रामम् दशरथ आत्मजम् ॥

tam dīna dīnayā vācā sa phenam rudhiram vaman | abhyabhāṣata pakṣī tu rāmam daśaratha ātmajam ||

याम् ओषधिम् इव आयुष्मन् अन्वेषसि महा वने । सा देवी मम च प्राणा रावणेन उभयम् हृतम् ॥

yām oṣadhim iva āyuṣman anveṣasi mahā vane | sā devī mama ca prāṇā rāvaṇena ubhayam hṛtam ||

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā ||

सीताम् अभ्यवपन्नो अहम् रावणः च रणे मया । विध्वंसित रथः च अत्र पातितो धरणी तले ॥

sītām abhyavapanno aham rāvaṇaḥ ca raṇe mayā | vidhvaṃsita rathaḥ ca atra pātito dharaṇī tale ||

एतत् अस्य धनुः भग्नम् एतत् अस्य शरावरम् । अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥

etat asya dhanuḥ bhagnam etat asya śarāvaram | ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||

अयम् तु सारथिः तस्य मत् पक्ष निहतो भुविः । परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ॥

ayam tu sārathiḥ tasya mat pakṣa nihato bhuviḥ | pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ ||

सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् । रक्षसा निहतम् पूर्वम् न माम् हन्तुम् त्वम् अर्हसि ॥

sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasam | rakṣasā nihatam pūrvam na mām hantum tvam arhasi ||

रामः तस्य तु विज्ञाय सीता सक्ताम् प्रियाम् कथाम् । गृध्र राजम् परिष्वज्य परित्यज्य महत् धनुः ॥

rāmaḥ tasya tu vijñāya sītā saktām priyām kathām | gṛdhra rājam pariṣvajya parityajya mahat dhanuḥ ||

निपपात अवशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मण । द्विगुणीकृत ताप आर्तो रामो धीरतरो अपि सन् ॥

nipapāta avaśo bhūmau ruroda saha lakṣmaṇa | dviguṇīkṛta tāpa ārto rāmo dhīrataro api san ||

एकम् एक अयने कृच्छ्रे निःश्वसन्तम् मुहुर् मुहुः । समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥

ekam eka ayane kṛcchre niḥśvasantam muhur muhuḥ | samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt ||

राज्यम् भ्रष्टम् वने वासः सीता नष्टा मृते द्विजः । ईदृशी इयम् मम अलक्ष्मीः दहेत् अपि पावकम् ॥

rājyam bhraṣṭam vane vāsaḥ sītā naṣṭā mṛte dvijaḥ | īdṛśī iyam mama alakṣmīḥ dahet api pāvakam ||

संपूर्णम् अपि चेत् अद्य प्रतरेयम् महोदधिम् । सो अपि नूनम् मम अलक्ष्म्या विशुष्येत् सरिताम् पतिः ॥

saṃpūrṇam api cet adya pratareyam mahodadhim | so api nūnam mama alakṣmyā viśuṣyet saritām patiḥ ||

न अस्ति अभाग्यतरो लोके मत्तो अस्मिन् स चराचरे । येन इयम् महती प्राप्ता मया व्यसन वागुरा ॥

na asti abhāgyataro loke matto asmin sa carācare | yena iyam mahatī prāptā mayā vyasana vāgurā ||

अयम् पितृ वयस्यो मे गृध्र राजो जरा अन्वितः । शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्य विपर्ययात् ॥

ayam pitṛ vayasyo me gṛdhra rājo jarā anvitaḥ | śete vinihato bhūmau mama bhāgya viparyayāt ||

इति एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सह लक्ष्मणः । जटायुषम् च पस्पर्श पितृ स्नेहम् निदर्शयन् ॥

iti evam uktvā bahuśo rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ | jaṭāyuṣam ca pasparśa pitṛ sneham nidarśayan ||

निकृत्त पक्षम् रुधिर अवसिक्तम्तम् गृध्र राजम् परिरभ्य रामः । क्व मैथिलि प्राण समा मम इतिविमुच्य वाचम् निपपात भूमौ ॥

nikṛtta pakṣam rudhira avasiktamtam gṛdhra rājam parirabhya rāmaḥ | kva maithili prāṇa samā mama itivimucya vācam nipapāta bhūmau ||