इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.66

Sarga 66

सर्गः 66

Lakshmana asks Rama to bear sorrow

Full sarga summary

Lakshmana asks Rama to bear sorrow -- pleads with Rama to think rightly-- arouses Rama's wisdom.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 20 / 21Hindi allWord meanings 19 / 21Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
66.1VR-3-66-1

तम् तथा शोक संतप्तम् विलपंतम् अनाथवत् । मोहेन महता आविष्टम् परिद्यूनम् अचेतनम् ॥

tam tathā śoka saṃtaptam vilapaṃtam anāthavat | mohena mahatā āviṣṭam paridyūnam acetanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसौमित्रिःson of Sumitraलक्ष्मणःLakshmanaतथाlike thatशोकसन्तप्तम्afflicted with sorrowअनाथवत्like an orphanविलपन्तम्while weepingमहताmightyमोहेनby delusionआविष्टम्engrossedपरिद्यूनम्miserableअचेतनम्devoid of consciousnessतं रामम्Ramaमुहूर्तादिवin a momentआश्वास्यconsoledचरणौ चhis feetअभिपीडयन्pressingसम्बोधयामासaddressed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLakshmana, son of Sumitra, consoling the mighty miserable Rama, who was afflicted with sorrow, and was weeping helplessly like an orphan, drowned in great delusion, devoid of consciousness, pressed his feet and addressed him:

This translation covers verses 66.1–66.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी शोक से संतप्त हो अनाथ की तरह विलाप करने लगे। वे महान् मोह से युक्त और अत्यन्त दुर्बल हो गये। उनका चित्त स्वस्थ नहीं था। उन्हें इस अवस्था में देखकर सुमित्राकुमार लक्ष्मण ने दो घड़ी तक आश्वासन दिया फिर वे उनका पैर दबाते हुए उन्हें समझाने लगे-

This Hindi translation covers verses 66.1–66.2 together.

Hinglish
66.2VR-3-66-2

ततः सौमित्रिः आश्वास्य मुहूर्तात् इव लक्ष्मणः । रामम् संबोधयामास चरणौ च अभिपीडयन् ॥

tataḥ saumitriḥ āśvāsya muhūrtāt iva lakṣmaṇaḥ | rāmam saṃbodhayāmāsa caraṇau ca abhipīḍayan ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Lakshmana asks Rama to bear sorrow -- pleads with Rama to think rightly-- arouses Rama's wisdom.

HinglishWord meanings are shown with verse 66.1English is translated together with verse 66.1Hindi is translated together with verse 66.1
66.3VR-3-66-3

महता तपसा राम महता च अपि कर्मणा । राज्ञा दशरथेन असि लब्धो अमृतम् इव अमरैः ॥

mahatā tapasā rāma mahatā ca api karmaṇā | rājñā daśarathena asi labdho amṛtam iva amaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaराज्ञाby the kingदशरथेनby Dasarathaमहताgreatतपसाpenanceमहताgreatकर्मणाचापिthe actionअमरैःby the godsअमृतमिवlike nectarलब्धः असिobtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama king Dasaratha begot you by doing a great penance and performing great deeds, just as gods begot the nectar.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भैया! हमारे पिता महाराज दशरथ ने बड़ी तपस्या और महान् कर्म का अनुष्ठान करके आपको पुत्ररूप में प्राप्त किया, जैसे देवताओं ने महान् प्रयास से अमृत पा लिया था

Hinglish
66.4VR-3-66-4

तव चैव गुणैः बद्धः त्वत् वियोगात् महिपतिः । राजा देवत्वम् आपन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥

tava caiva guṇaiḥ baddhaḥ tvat viyogāt mahipatiḥ | rājā devatvam āpanno bharatasya yathā śrutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भरतस्यBharata'sयथाasश्रुतम्heardमहीपतिःlord of the earthराजाkingतवyourगुणैःvirtuesबद्धःboundत्वद्वियोगात्by your separationदेवत्वम्godhoodआपन्नःattained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Dasaratha, impelled by your virtues, and separation from you attained godhood as heard from Bharata.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपने भरत के मुँह से जैसा सुना था, उसके अनुसार भूपाल महाराज दशरथ आपके ही गुणों से बँधे हुए थे और आपका ही वियोग होने से देवलोक को प्राप्त हुए

Hinglish
66.5VR-3-66-5

यदि दुःखम् इदम् प्राप्तम् काकुत्स्थ न सहिष्यसे । प्राकृतः च अल्प सत्त्वः च इतरः कः सहिष्यति ॥

yadi duḥkham idam prāptam kākutstha na sahiṣyase | prākṛtaḥ ca alpa sattvaḥ ca itaraḥ kaḥ sahiṣyati ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If you will not bear this sorrow that has come, Kakutstha, what other man, ordinary and of little strength, shall bear it?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ककुत्स्थकुलभूषण ! यदि अपने ऊपर आये हुए इस दुःख को आप ही धैर्यपूर्वक नहीं सहेंगे तो दूसरा कौन साधारण पुरुष, जिसकी शक्ति बहुत थोड़ी है, सह सकेगा?

Word meaningsHinglish
66.6VR-3-66-6

आश्वसिहि नरश्रेष्ठ प्राणिनः कस्य न आपद । संस्पृशन्ति अग्निवत् राजन् क्षणेन व्यपयान्ति च ॥

āśvasihi naraśreṣṭha prāṇinaḥ kasya na āpada | saṃspṛśanti agnivat rājan kṣaṇena vyapayānti ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरव्याघ्रO best among menदुःखितःin griefभवान्youतेजसाby your brillianceलोकान्worldsधक्ष्यतेburnयदिifआर्ताःafflictedप्रजाःpeopleक्वwhereनिर्वृतिम्reliefयास्यन्तिwill get?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of men if you grieve and burn the world with your brilliance, wherefrom will the (ordinary) afflicted people get relief?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! आप धैर्य धारण करें। संसार में किस प्राणी पर आपत्तियाँ नहीं आतीं। राजन्! आपत्तियाँ अग्नि की भाँति एक क्षण में स्पर्श करतीं और दूसरे ही क्षण में दूर हो जाती हैं

Hinglish
66.7VR-3-66-7

दुःखितो हि भवान् लोकान् तेजसा यदि धक्ष्यते । आर्ताः प्रजा नर व्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥

duḥkhito hi bhavān lokān tejasā yadi dhakṣyate | ārtāḥ prajā nara vyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एषःsoलोकस्वभावः एवit is natural order in the worldनहुषात्मजःNahusha's sonययातिःYayatiशक्रेणto Indraसालोक्यम्sharing his stay in the same worldगतःattachedअनयःcurseतम्himसमस्पृशत्touched .
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is the go of the world. Yayati, son of Nahusa, shared heaven with Indra but because of his curse (for his bad conduct) suffered misfortune.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पुरुषसिंह! यदि आप दुःखी होकर अपने तेज से समस्त लोकों को दग्ध कर डालेंगे तो पीड़ित हुई प्रजा किसकी शरण में जाकर सुख और शान्ति पायेगी

Hinglish
66.8VR-3-66-8

लोक स्वभाव एव एष ययातिः नहुष आत्मजः । गतः शक्रेण सालोक्यम् अनयः तम् समस्पृशत् ॥

loka svabhāva eva eṣa yayātiḥ nahuṣa ātmajaḥ | gataḥ śakreṇa sālokyam anayaḥ tam samaspṛśat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महर्षिःsageयःwhoवसिष्ठःVasisthaयःthatनः पितुःour father'sपुरोहितःpriestअस्यhisअह्नाone dayपुत्रशतम्one hundred sonsजज्ञेgave birth toपुनःagainतथैवin the same wayहतम्killed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo sage Vasistha, our father's priest, were born a hundred sons in a day.But all of them were killed in one day the same way.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह लोक का स्वभाव ही है कि यहाँ सब पर दुःख-शोक आता-जाता रहता है। नहुषपुत्र ययाति इन्द्र के समान लोक (देवेन्द्रपद) को प्राप्त हुए थे; किंतु वहाँ भी अन्यायमूलक दुःख उनका स्पर्श किये बिना न रहा

Hinglish
66.9VR-3-66-9

महाऋषि यः वसिष्ठः तु यः पितुः नः पुरोहितः । अह्ना पुत्र शतम् जज्ञे तथैव अस्य पुनर् हतम् ॥

mahāṛṣi yaḥ vasiṣṭhaḥ tu yaḥ pituḥ naḥ purohitaḥ | ahnā putra śatam jajñe tathaiva asya punar hatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यसंश्रवwho adheres to truthजगताम्for the worldsमाताmotherलोकनमस्कृताis adored by the whole worldया चेयम्she being soदेवीmotherअस्याःherभूमेःearthचलनम्movementदृश्यतेis seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou (rigidly) adhere to truth.(Like you) the mother earth who is adored by all the worlds, is unshakeable. Yet she is seen to be shaking at times.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हमारे पिता के पुरोहित जो महर्षि वसिष्ठजी हैं, उन्हें एक ही दिन में सौ पुत्र प्राप्त हुए और फिर एक ही दिन वे सब-के-सब विश्वामित्र के हाथ से मारे गये

Hinglish
66.10VR-3-66-10

या च इयम् जगतो माता सर्व लोक नमस्कृता । अस्याः च चलनम् भूमेः दृश्यते कोसलेश्वर ॥

yā ca iyam jagato mātā sarva loka namaskṛtā | asyāḥ ca calanam bhūmeḥ dṛśyate kosaleśvara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यौwhoeverधर्मौtwo righteous entitiesजगताम्of the worldsनेत्रौtwo eyesयत्रwhereसर्वम्allप्रतिष्ठितम्is restingमहाबलौtwo very powerfulआदित्यचन्द्रौSun and Moonग्रहणम्eclipseअभ्युपेतौendures.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe powerful Sun and Moon, righteous entities, who are the two eyes of these worlds and on whom everything rests firmly, also suffer eclipses sometimes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कोसलेश्वर! यह जो विश्ववन्दिता जगन्माता पृथ्वी है, इसका भी हिलना-डुलना देखा जाता है

Hinglish
66.11VR-3-66-11

यौ धर्मौ जगताम् नेत्रे यत्र सर्वम् प्रतिष्ठितम् । आदित्य चन्द्रौ ग्रहणम् अभ्युपेतौ महाबलौ ॥

yau dharmau jagatām netre yatra sarvam pratiṣṭhitam | āditya candrau grahaṇam abhyupetau mahābalau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषर्षभO bull among menसुमहन्ति भूतानिgreat beingsदेवाश्चgodsसर्वभूतानिall creaturesदेहिनःmortalsदैवस्यfateन प्रमुञ्चन्तिcannot be released.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men Fate spares none. Great beings, every creature, even the gods cannot escape fate.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो धर्म के प्रवर्तक और संसार के नेत्र हैं, जिनके आधार पर ही सारा जगत् टिका हुआ है, वे महाबली सूर्य और चन्द्रमा भी राहु के द्वारा ग्रहण को प्राप्त होते हैं

Hinglish
66.12VR-3-66-12

सुमहान्ति अपि भूतानि देवाः च पुरुष ऋषभ । न दैवस्य प्रमुंचन्ति सर्व भूतानि देहिनः ॥

sumahānti api bhūtāni devāḥ ca puruṣa ṛṣabha | na daivasya pramuṃcanti sarva bhūtāni dehinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरशार्दूलO tiger among menशक्रादिषुamong beings such as Indra and othersदेवेषुdeitiesनयानयौjustice or otherwiseवर्तमानौare presentश्रूयेतेheardत्वम्youशोचितुम्to worryनार्हसिnot right for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is I heard that Indra and other deities are also governed by the principle of justice. Therefore, you should not bewail, O tiger among men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पुरुषप्रवर! बड़े-बड़े भूत और देवता भी दैव (प्रारब्ध-कर्म) की अधीनता से मुक्त नहीं हो पाते हैं; फिर समस्त देहधारी प्राणियों के लिये तो कहना ही क्या है

Hinglish
66.13VR-3-66-13

शक्र आदिषु अपि देवेषु वर्तमानौ नय अनयौ । श्रूयेते नर शार्दूल न त्वम् व्यथितुम् अर्हसि ॥

śakra ādiṣu api deveṣu vartamānau naya anayau | śrūyete nara śārdūla na tvam vyathitum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinless soulवीरheroवैदेह्याम्when Vaidehiनष्टायामपिkilledहृतायामपिwhen carried off tooप्राकृतःan ordinary personअन्यः यथाother manशोचितुम्to worryनार्हसिnot right for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven if Vaidehi is killed or abducted, you should not grieve like ordinary men, O sinless hero

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! इन्द्र आदि देवताओं को भी नीति और अनीति के कारण सुख और दुःख की प्राप्ति होती सुनी जाती है; इसलिये आपको शोक नहीं करना चाहिये

Hinglish
66.14VR-3-66-14

हृतायाम् अपि वैदेह्याम् नष्टायाम् अपि राघव । शोचितुम् न अर्हसे वीर यथा अन्यः प्राकृतः तथा ॥

hṛtāyām api vaidehyām naṣṭāyām api rāghava | śocitum na arhase vīra yathā anyaḥ prākṛtaḥ tathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaसततम्alwaysसत्यदर्शिनःthose who see the truthअनिर्विण्णदर्शनाःmen whose vision is free from depressionत्वव्दिधाःmen like youसुमहत्सुin very greatक्रुच्छ्रेष्वपिeven in great calamitiesन शोचन्ति हिwill not lose heart.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, you always see the truth. So in the face of great difficulties men like you, whose vision is not blurred, should not lose heart.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर रघुनन्दन! विदेहराजकुमारी सीता यदि मर जायँ या नष्ट हो जायँ तो भी आपको दूसरे गँवार मनुष्यों की तरह शोक-चिन्ता नहीं करनी चाहिये

Hinglish
66.15VR-3-66-15

त्वत् विधा नहि शोचन्ति सततम् सर्व दर्शिनः । सुमहत्सु अपि कृच्छ्रेषु राम अनिर्विण्ण दर्शनाः ॥

tvat vidhā nahi śocanti satatam sarva darśinaḥ | sumahatsu api kṛcchreṣu rāma anirviṇṇa darśanāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरश्रेष्ठO best among menतत्त्वतःthe factsबुद्ध्याapplying your intellectसमनुचिन्तयthink rightlyमहाप्राज्ञाःvery wiseबुध्द्याwith their intellectयुक्ताःendowedशुभाशुभेright and wrongविजानन्तिpeople know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men judge the facts rightly with your intellect. The wise apply their minds and know what is right and what is wrong.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! आप-जैसे सर्वज्ञ पुरुष बड़ी-से-बड़ी विपत्ति आने पर भी कभी शोक नहीं करते हैं। वे निर्वेद (खेद) रहित हो अपनी विचारशक्ति को नष्ट नहीं होने देते

Hinglish
66.16VR-3-66-16

तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिंतय । बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभ अशुभे ॥

tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanuciṃtaya | buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubha aśubhe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अदृष्टगुणदोषाणाम्of those who do not know their merits and demeritsअध्रुवाणाम्unstableतेषाम्in thisकर्मणाम्deedsइष्टम्goodफलम्resultsक्रियाम् अन्तरेणfrom actionsन प्रवर्ततेwill not be obtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGood results are not expected from the actions of persons who cannot distinguish between their virtues and vices, from those who are unstable in their deeds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! आप बुद्धि के द्वारा तात्त्विक विचार कीजिये क्या करना चाहिये और क्या नहीं; क्या उचित है और क्या अनुचित—इसका निश्चय कीजिये; क्योंकि बुद्धियुक्त महाज्ञानी पुरुष ही शुभ और अशुभ (कर्तव्य-अकर्तव्य एवं उचित-अनुचित) को अच्छी तरह जानते हैं

Hinglish
66.17VR-3-66-17

अदृष्ट गुण दोषाणाम् अधृवाणाम् च कर्मणाम् । न अंतरेण क्रियाम् तेषाम् फलम् इष्टम् च वर्तते ॥

adṛṣṭa guṇa doṣāṇām adhṛvāṇām ca karmaṇām | na aṃtareṇa kriyām teṣām phalam iṣṭam ca vartate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaपुराin the pastत्वमेवyou yourselfमाम्to meएवम्that wayबहुशःmany timesअन्वशाःyou instructedहिindeedसाक्षात्personallyबृहस्पतिरपिeven Brihaspatiको नुwho indeedत्वाम्to youअनुशिष्यात् हिcan teach you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama you yourself in the past have instructed me many times that way. Who can be your adviser in this matter ? You are indeed like Brihaspati.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके गुण-दोष देखे या जाने नहीं गये हैं तथा जो अध्रुव हैं—फल देकर नष्ट हो जानेवाले हैं, ऐसे कर्मों का शुभाशुभ फल उन्हें आचरण में लाये बिना नहीं प्राप्त होता है

Hinglish
66.18VR-3-66-18

माम् एवम् हि पुरा वीर त्वम् एव बहुशो उक्तवान् । अनुशिष्यात् हि को नु त्वाम् अपि साक्षात् बृहस्पतिः ॥

mām evam hi purā vīra tvam eva bahuśo uktavān | anuśiṣyāt hi ko nu tvām api sākṣāt bṛhaspatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाप्राज्ञvery wiseते बुद्धि:your intellectदेवैरपिgods tooदुरन्वयाdifficult to fathomशोकेनby sorrowअभिप्रसुप्तम्put to sleepते ज्ञानम्your wisdomअहम्I amसम्बोधयामिarousing you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven gods cannot fathom your intellect. I am only trying to rouse your wisdom your sorrow has sent to sleep.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मामेवं हि पुरा वीर त्वमेव बहुशोक्तवान्। अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद् बृहस्पतिः

Hinglish
66.19VR-3-66-19

बुद्धिः च ते महाप्राज्ञ देवैः अपि दुर्अन्वया । शोकेन अभिप्रसुप्तम् ते ज्ञानम् सम्बोधयामि अहम् ॥

buddhiḥ ca te mahāprājña devaiḥ api duranvayā | śokena abhiprasuptam te jñānam sambodhayāmi aham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकुवृषभamong the Ikshvakusत्वम्youदिव्यम्divineमानुषं चmortalआत्मनःyourselfपराक्रमम्powersअवेक्ष्यafter knowingद्विषताम्of the enemiesवधेin killingयतस्वmake efforts.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO bull among the Ikshvakus, weigh your divine and human prowess before you try to kill your enemies.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाप्राज्ञ ! देवताओं के लिये भी आपकी बुद्धि का पता पाना कठिन है। इस समय शोक के कारण आपका ज्ञान सोया खोया-सा जान पड़ता है। इसलिये मैं उसे जगा रहा हूँ

Hinglish
66.20VR-3-66-20

दिव्यम् च मानुषम् च एवम् आत्मनः च पराक्रमम् । इक्ष्वाकु वृषभ अवेक्ष्य यतस्व द्विषताम् वधे ॥

divyam ca mānuṣam ca evam ātmanaḥ ca parākramam | ikṣvāku vṛṣabha avekṣya yatasva dviṣatām vadhe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषर्षभbest among menकृतेनby the act ofतेनby thatसर्वनाशेनdestruction of allकिम्what forत्वम्youपापम्sinfulतं रिपुम् एवyour enemyविज्ञायafter knowingउद्धर्तुम्to uprootअर्हसिought to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men where is the good in the destruction of all? Know your sinful enemy before you uproot him. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकेय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षट्षष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtysixth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इक्ष्वाकुकुलशिरोमणे! अपने देवोचित तथा मानवोचित पराक्रम को देखकर उसका अवसर के अनुरूप उपयोग करते हुए आप शत्रुओं के वध का प्रयत्न कीजिये

Hinglish
66.21VR-3-66-21

किम् ते सर्व विनाशेन कृतेन पुरुष ऋषभ । तम् एव तु रिपुम् पापम् विज्ञाय उद्धर्तुम् अर्हसि ॥

kim te sarva vināśena kṛtena puruṣa ṛṣabha | tam eva tu ripum pāpam vijñāya uddhartum arhasi ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पुरुषप्रवर! समस्त संसार का विनाश करने से आपको क्या लाभ होगा? उस पापी शत्रु का पता लगाकर उसी को उखाड़ फेंकने का प्रयत्न करना चाहिये’

Word meaningsEnglishHinglish