इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.65

Sarga 65

सर्गः 65

Lakshmana pacifies Rama

Full sarga summary

Lakshmana pacifies Rama -- explains that destruction of the world is not proper -- initiates the search.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
65.1VR-3-65-1

तप्यमानम् तथा रामम् सीता हरण कर्शितम् । लोकानाम् अभवे युक्तम् सांवर्तकम् इव अनलम् ॥

tapyamānam tathā rāmam sītā haraṇa karśitam | lokānām abhave yuktam sāṃvartakam iva analam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाthat wayतप्यमानम्tormented by painरामम्Ramaसीताहरणकर्शितम्emaciated by Sita's abductionसांवर्तकम्pertaining to dissolution of the worldअनलमिवthe fire likeलोकानाम्of the worldsअभवेto annihilateयुक्तम्readyसज्यम्strungधनुःbowवीक्षमाणम्while seeingपुनः पुनःagain and againनिश्श्वसन्तम्sighing hot breathयुगान्तेat the end of the worldहरं यथाlike Lord Sivaसर्वम्allजगत्worldदग्धुकामम्desiring to burnअदृष्टपूर्वम्never seen beforeसंक्रुद्धम्enragedरामम्Ramaदृष्ट्वाseeingलक्ष्मणःLakshmanaप्राञ्जलिःwith folded palmsपरिशुष्यताmouth dried upमुखेनfaceअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTormented and emaciated due to Sita's abduction, resembling the fire at the time of dissolution of the creation, ready to destroy the world, Rama looked at his bow strung again and again, breathing hot sighs like Lord Siva at the end of the creation, wishing to burn down the world in a rage. Lakshmana who had never seen Rama in such anger before said to him with folded hands and parched throat.

This translation covers verses 65.1–65.3 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीताहरण के शोक से पीड़ित हुए श्रीराम जब उस समय संतप्त हो प्रलयकालिक अग्नि के समान समस्त लोकों का संहार करने को उद्यत हो गये और धनुष की डोरी चढ़ाकर बारंबार उसकी ओर देखने लगे तथा लंबी साँस खींचने लगे, साथ ही कल्पान्तकाल में रुद्रदेव की भाँति समस्त संसार को दग्ध कर देने की इच्छा करने लगे, तब जिन्हें इस रूप में पहले कभी देखा नहीं गया था, उन अत्यन्त कुपित हुए श्रीराम की ओर देखकर लक्ष्मण हाथ जोड़ सूखे हुए मुँह से इस प्रकार बोले-

This Hindi translation covers verses 65.1–65.3 together.

Hinglish
65.2VR-3-65-2

वीक्षमाणम् धनुः सज्यम् निःश्वसंतम् पुनः पुनः । दग्धु कामम् जगत् सर्वम् युग अन्ते च यथा हरम् ॥

vīkṣamāṇam dhanuḥ sajyam niḥśvasaṃtam punaḥ punaḥ | dagdhu kāmam jagat sarvam yuga ante ca yathā haram ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Lakshmana pacifies Rama -- explains that destruction of the world is not proper -- initiates the search.

HinglishWord meanings are shown with verse 65.1English is translated together with verse 65.1Hindi is translated together with verse 65.1
65.3VR-3-65-3

अदृष्ट पूर्वम् संक्रुद्धम् दृष्ट्वा रामम् स लक्ष्मणः । अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् मुखेन परिशुष्यता ॥

adṛṣṭa pūrvam saṃkruddham dṛṣṭvā rāmam sa lakṣmaṇaḥ | abravīt prāṃjaliḥ vākyam mukhena pariśuṣyatā ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Lakshmana pacifies Rama -- explains that destruction of the world is not proper -- initiates the search.

HinglishWord meanings are shown with verse 65.1English is translated together with verse 65.1Hindi is translated together with verse 65.1
65.4VR-3-65-4

पुरा भूत्वा मृदुः दांतः सर्व भूत हिते रतः । न क्रोध वशम् आपन्नः प्रकृतिम् हातुम् अर्हसि ॥

purā bhūtvā mṛduḥ dāṃtaḥ sarva bhūta hite rataḥ | na krodha vaśam āpannaḥ prakṛtim hātum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराin the pastमृदुःgentleदान्तःselfrestrainedसर्वभूतहितेin the welfare of all beingsरतःas engagedभूत्वाafter beingक्रोधवशम्under the spell of angerआपन्नःattainingप्रकृतिम्natural formहातुम्to give upनार्हसिdo not behove.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEarlier you were gentle, self restrained and engaged in the welfare of all beings. (Now) it is not proper for you to give up your natural composure in anger.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्य! आप पहले कोमल स्वभाव से युक्त, जितेन्द्रिय और समस्त प्राणियों के हित में तत्पर रहे हैं।अब क्रोध के वशीभूत होकर अपनी प्रकृति (स्वभाव) का परित्याग न करें

Hinglish
65.5VR-3-65-5

चन्द्रे लक्ष्मीः प्रभा सूर्ये गतिः वायौ भुवि क्षमा । एतत् च नियतम् सर्वम् त्वयि च अनुत्तमम् यशः ॥

candre lakṣmīḥ prabhā sūrye gatiḥ vāyau bhuvi kṣamā | etat ca niyatam sarvam tvayi ca anuttamam yaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चन्द्रेof the Moonलक्ष्मीःgraceसूर्येof the Sunप्रभाradianceवायौof the windगतिःmotionभुविon earthक्षमाforbearanceएतत् सर्वम्all thisनियतम्alwaysत्वयिin youअनुत्तमम्the bestयशः चand fame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn you are always present the grace of the Moon, the radiance of the Sun, the motion of the wind, the forbearance of the earth and reputation.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चन्द्रमा में शोभा, सूर्य में प्रभा, वायु में गति और पृथ्वी में क्षमा जैसे नित्य विराजमान रहती है, उसी प्रकार आप में सर्वोत्तम यश सदा प्रकाशित होता है

Hinglish
65.6VR-3-65-6

एकस्य न अपराधेन लोकान् हन्तुम् त्वम् अर्हसि । न तु जानामि कस्य अयम् भग्नः सांग्रामिको रथः ॥

ekasya na aparādhena lokān hantum tvam arhasi | na tu jānāmi kasya ayam bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एकस्यone'sअपराधेनby mistakeइहhereलोकान्worldsहन्तुम्to destroyनार्हसिit is not properसायुधःwith weaponsसपरिच्छदःwith all accesoriesअयम्thisसाङ्ग्रामिकःused in warरथःchariotकस्यwhoseकेनby whomकस्य वा हेतोःfor what reasonभग्नःbrokenन जानामिI do not know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo destroy the world for the mistake of a single person is not proper. Why and by whom is this warchariot broken with weapons and all its accesories I do not know.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप किसी एक के अपराध से समस्त लोकों का संहार न करें। मैं यह जानने की चेष्टा करता हूँ कि यह टूटा हुआ युद्धोपयोगी रथ किसका है

Hinglish
65.7VR-3-65-7

केन वा कस्य वा हेतोः स आयुधः स परिच्छदः । खुर नेमि क्षतः च अयम् सिक्तो रुधिर बिन्दुभिः ॥

kena vā kasya vā hetoḥ sa āyudhaḥ sa paricchadaḥ | khura nemi kṣataḥ ca ayam sikto rudhira bindubhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पार्थिवात्मजO princeखुरनेमिक्षतःdamaged by hooves of horses and the rims of the chariot'रुधिरबिन्दुभिःby drops of bloodसिक्तःdrenchedसुघोरःvery dreadfulअयं देशःthis placeनिर्वृत्तसंग्रामःa great combat was fought here.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO prince, this place is damaged by the hooves of the horses and the rims of the chariot. It is soaked with drops of blood.Very dreadful must have been the fight here.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा किसने किस उद्देश्य से जूए तथा अन्य उपकरणों सहित इस रथ को तोड़ा है? इसका भी पता लगाना है। राजकुमार ! यह स्थान घोड़ों की खुरों और थके पहियों से खुदा हुआ है। साथ ही खून की बूदों से सिंच उठा है। इससे सिद्ध होता है कि यहाँ बड़ा भयंकर संग्राम हुआ था, परंतु यह संग्राम-चिह्न किसी एक ही रथी का है, दो का नहीं। वक्ताओं में श्रेष्ठ श्रीराम! मैं यहाँ किसी विशाल सेना का पदचिह्न नहीं देख रहा हूँ; अतः किसी एक ही के अपराध के कारण आपको समस्त लोकों का विनाश नहीं करना चाहिये

This Hindi translation covers verses 65.7–65.9 together.

Hinglish
65.8VR-3-65-8

देशो निवृत्त संग्रामः सु घोरः पार्थिव आत्मज । एकस्य तु विमर्दो अयम् न द्वयोः वदताम् वर ॥

deśo nivṛtta saṃgrāmaḥ su ghoraḥ pārthiva ātmaja | ekasya tu vimardo ayam na dvayoḥ vadatām vara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वदताम्of those intelligent in speechवरthe best oneअयम्thisएकस्यby one personविमर्धःcombatद्वयोःof two peopleनnotमहतःgreatबलस्यarmyवृत्तम्this fightपदम्footprintsन हि पश्यामिI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO, best of the eloquent this fight involves only one and not two. I do not see the footprints of a big army.

HinglishHindi is translated together with verse 65.7
65.9VR-3-65-9

न हि वृत्तम् हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् । न एकस्य तु कृते लोकान् विनाशयितुम् अर्हसि ॥

na hi vṛttam hi paśyāmi balasya mahataḥ padam | na ekasya tu kṛte lokān vināśayitum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एकस्य कृतेfor one's sakeलोकान्the worldsविनाशयितुम्to destroyनार्हसिnot rightहिindeedवसुधाधिपाःlords of the earthयुक्तदण्डाःpunish the deservingमृदवःgentleप्रशान्ताःpeaceful.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo destroy the entire world for one individual is not right. The lords of the earth should remain gentle, peaceful and punish only the deserving.

HinglishHindi is translated together with verse 65.7
65.10VR-3-65-10

युक्त दण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधा अधिपाः । सदा त्वम् सर्व भूतानाम् शरण्यः परमा गतिः ॥

yukta daṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhā adhipāḥ | sadā tvam sarva bhūtānām śaraṇyaḥ paramā gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youसर्वभूतानाम्of all beingsसदाalwaysशरण्यःa refugeपरमा गतिःultimate resortराघवRaghavaतेto youदारप्रणाशम्lost track of her whereaboutsको नुwho willसाधुproperमन्येतthink.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are the ultimate resort and refuge of all beings. Who would like that your wife should be abducted ?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्योंकि राजालोग अपराध के अनुसार ही उचित दण्ड देने वाले, कोमल स्वभाव वाले और शान्त होते हैं। आप तो सदा ही समस्त प्राणियों को शरण देने वाले तथा उनकी परम गति हैं

Hinglish
65.11VR-3-65-11

को नु दार प्रणाशम् ते साधु मन्येत राघव । सरितः सागराः शैला देव गन्धर्व दानवाः ॥

ko nu dāra praṇāśam te sādhu manyeta rāghava | saritaḥ sāgarāḥ śailā deva gandharva dānavāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सरितःriversसागराःseasशैलाःmountainsदेवगन्धर्वदानवाःgods, gandharvas and demonsतेto youसाधवःpious peopleदीक्षितस्येवthose who observe religious vowsविप्रियम्disagreeableकर्तुम्to doनालम्they are not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetJust as pious men do not do anything disagreeable towards persons who observe religious vows, so also rivers, seas and mountains, gods, gandharvas and demons are not capable of causing unhappiness to you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव। सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः

Hinglish
65.12VR-3-65-12

न अलम् ते विप्रियम् कर्तुम् दीक्षितस्य इव साधवः । येन राजन् हृता सीता तम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥

na alam te vipriyam kartum dīkṣitasya iva sādhavaḥ | yena rājan hṛtā sītā tam anveṣitum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्kingधनुष्पाणिःwielding a bowमद्वितीयःfollowed by oneसहायैःwith the help ofपरमर्षिभिःby great sagesसीताSitaयेनwhomsoeverहृताcarried offतम्himअन्वेषितुम्to searchअर्हसिis proper for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king bow in hands, followed by me and with the help of great sages you should search for the one who has abducted Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! जिसने सीता का अपहरण किया है, उसी का अन्वेषण करना चाहिये। आप मेरे साथ धनुष हाथ में लेकर बड़े-बड़े ऋषियों की सहायता से उसका पता लगावें

Hinglish
65.13VR-3-65-13

मद् द्वितीयो धनुष् पाणिः सहायैः परम ऋषिभिः । समुद्रम् च विचेष्यामः पर्वतान् च वनानि च ॥

mad dvitīyo dhanuṣ pāṇiḥ sahāyaiḥ parama ṛṣibhiḥ | samudram ca viceṣyāmaḥ parvatān ca vanāni ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समुद्रं चin the oceansपर्वतांश्चin the mountainsवनानि चand the forestsविविधाःseveralघोराःdreadfulगुहाश्चcavesनदीःriversपद्मवनानिlotus pondsविचेष्यामःwe will search.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWe will search oceans, mountains, forests and several dreadful caves, rivers and lotusponds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हम सब लोग एकाग्रचित्त हो समुद्र में खोजेंगे, पर्वतों और वनों में ढूँढेंगे, नाना प्रकार की भयंकर गुफाओं और भाँति-भाँति के सरोवरों को छान डालेंगे तथा देवताओं और गन्धर्वो के लोकों में भी तलाश करेंगे। जबतक आपकी पत्नी का अपहरण करने वाले दुरात्मा का पता नहीं लगा लेंगे, तब तक हम अपना यह प्रयत्न जारी रखेंगे। कोसलनरेश! यदि हमारे शान्तिपूर्ण बर्ताव से देवेश्वरगण आपकी पत्नी का पता नहीं देंगे तो उस अवसर के अनुरूप कार्य आप कीजियेगा

This Hindi translation covers verses 65.13–65.15 together.

Hinglish
65.14VR-3-65-14

गुहाः च विविधा घोरा पद्मिन्यो विविधाः थथा । देव गन्धर्व लोकान् च विचेष्यामः समाहिताः ॥

guhāḥ ca vividhā ghorā padminyo vividhāḥ thathā | deva gandharva lokān ca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समाहिताःrelentlesslyतवyourभार्यापहारिणम्the abductor of your wifeयावत्so long asदेवगन्धर्वलोकांश्चthe world of the gods and gandharvasविचेष्यामःwe will search.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWe will search relentlessly for the abductor of your wife everywhere including the world of gods and gandharvas till we find her.

HinglishHindi is translated together with verse 65.13
65.15VR-3-65-15

यावत् न अधिगमिष्यामः तव भार्या अपहारिणम् । न चेत् साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीम् ते त्रिदश ईश्वराः । कोसल इन्द्र ततः पश्चात् प्राप्त कालम् करिष्यसि ॥

yāvat na adhigamiṣyāmaḥ tava bhāryā apahāriṇam | na cet sāmnā pradāsyanti patnīm te tridaśa īśvarāḥ | kosala indra tataḥ paścāt prāpta kālam kariṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कोसलेन्द्रlord of Kosala, Ramaत्रिदशेश्वराःgodsतेto youपत्नीम्your wifeसाम्नाwith gentle requestन प्रदास्यन्तिnot restore herचेत्if soततःthenपश्चात्laterप्राप्तकालम्at the right timeकरिष्यसिwill take action.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO lord of Kosala when gods do not restore Sita on request, then you can think of taking action at the appropriate time.

HinglishHindi is translated together with verse 65.13
65.16VR-3-65-16

शीलेन साम्ना विनयेन सीताम्नयेन न प्राप्स्यसि चेत् नरेन्द्र । ततः समुत्सादय हेम पुंखैःमहेन्द्र वज्र प्रतिमैः शर ओघैः ॥

śīlena sāmnā vinayena sītāmnayena na prāpsyasi cet narendra | tataḥ samutsādaya hema puṃkhaiḥmahendra vajra pratimaiḥ śara oghaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेन्द्रO kingशीलेनwith right conductसाम्नाby appeasingविनयेनthrough humilityनयेनby diplomacyसीताम्Sitaन प्राप्स्यसि यदिif you do not get herततःthenहेमपुङ्खैःwith gold featheredमहेन्द्रवज्रप्रतिमैःequalling Indra's thunderboltशरौघैःby stream of arrowsसमुत्सादयdestroy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king if you fail to get Sita through appeasement, through humility or diplomacy then you destroy (the three worlds) by your goldtipped stream of arrows comparable to Indra's thunderbolt. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyfifth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेन्द्र! यदि अच्छे शील-स्वभाव, सामनीति, विनय और न्याय के अनुसार प्रयत्न करने पर भी आपको सीता का पता न मिले, तब आप सुवर्णमय पंखवाले महेन्द्र के वज्रतुल्य बाणसमूहों से समस्त लोकों का संहार कर डालें’

Hinglish