Sarga 61

दृष्ट्वा आश्रम पदम् शून्यम् रामो दशरथ आत्मजः । रहिताम् पर्णशालाम् च प्रविद्धानि आसनानि च ॥

dṛṣṭvā āśrama padam śūnyam rāmo daśaratha ātmajaḥ | rahitām parṇaśālām ca praviddhāni āsanāni ca ||

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीम् संनिरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥

adṛṣṭvā tatra vaidehīm saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau ||

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कम् वा देशम् इतो गता । केन आहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥

kva nu lakṣmaṇa vaidehī kam vā deśam ito gatā | kena āhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā ||

वृक्षेण आवार्य यदि माम् सीते हसितुम् इच्छसि । अलम् ते हसितेन अद्य माम् भजस्व सुदुःखितम् ॥

vṛkṣeṇa āvārya yadi mām sīte hasitum icchasi | alam te hasitena adya mām bhajasva suduḥkhitam ||

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैः मृग पोतकैः । एते हीनाः त्वया सौम्ये ध्यायन्ति अस्र आविल ईक्षणाः ॥

yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastaiḥ mṛga potakaiḥ | ete hīnāḥ tvayā saumye dhyāyanti asra āvila īkṣaṇāḥ ||

सीताया रहितो अहम् वै न हि जीवामि लक्ष्मण । वृतम् शोकेन महता सीता हरणजेन माम् ॥

sītāyā rahito aham vai na hi jīvāmi lakṣmaṇa | vṛtam śokena mahatā sītā haraṇajena mām ||

पर लोके महाराजो नूनम् द्रक्ष्यति मे पिता । कथम् प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः ॥

para loke mahārājo nūnam drakṣyati me pitā | katham pratijñām saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ ||

अपूरयित्वा तम् कालम् मत् सकाशम् इह आगतः । काम वृत्तम् अनार्यम् माम् मृषा वादिनम् एव च ॥

apūrayitvā tam kālam mat sakāśam iha āgataḥ | kāma vṛttam anāryam mām mṛṣā vādinam eva ca ||

धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तम् वक्ष्यति मे पिता । विवशम् शोक संतप्तम् दीनम् भग्न मनोरथम् ॥

dhik tvām iti pare loke vyaktam vakṣyati me pitā | vivaśam śoka saṃtaptam dīnam bhagna manoratham ||

माम् इह उत्सृज्य करुणम् कीर्तिः नरम् इव अन्ऋजुम् । क्व गच्चसि वरारोहे मा मोत्सृज्य - मा मा उत्सृज्य - सुमध्यमे ॥

mām iha utsṛjya karuṇam kīrtiḥ naram iva anṛjum | kva gaccasi varārohe mā motsṛjya - mā mā utsṛjya - sumadhyame ||

त्वया विरहितः च अहम् त्यक्ष्ये जीवितम् आत्मनः । इति इव विलपन् रामः सीता दर्शन लालसः ॥

tvayā virahitaḥ ca aham tyakṣye jīvitam ātmanaḥ | iti iva vilapan rāmaḥ sītā darśana lālasaḥ ||

न ददर्श सुदुःख आर्तो राघवो जनक आत्मजाम् । अनासादयमानम् तम् सीताम् शोकपरायणम् ॥

na dadarśa suduḥkha ārto rāghavo janaka ātmajām | anāsādayamānam tam sītām śokaparāyaṇam ||

पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् । लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया ॥

paṃkam āsādya vipulam sīdantam iva kuṃjaram | lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hita kāmyayā ||

मा विषादम् महाबुद्धे कुरु यत्नम् मया सह । इदम् गिरि वरम् वीर बहु कन्दर शोभितम् ॥

mā viṣādam mahābuddhe kuru yatnam mayā saha | idam giri varam vīra bahu kandara śobhitam ||

प्रिय कानन संचारा वन उन्मत्ता च मैथिली । सा वनम् वा प्रविष्टा स्यात् नलिनीम् वा सुपुष्पिताम् ॥

priya kānana saṃcārā vana unmattā ca maithilī | sā vanam vā praviṣṭā syāt nalinīm vā supuṣpitām ||

सरितम् वा अपि संप्राप्ता मीन वंजुल सेविताम् । वित्रासयितु कामा वा लीना स्यात् कानने क्वचित् ॥

saritam vā api saṃprāptā mīna vaṃjula sevitām | vitrāsayitu kāmā vā līnā syāt kānane kvacit ||

जिज्ञासमाना वैदेही त्वाम् माम् च पुरुषर्षभ । तस्या हि अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे ॥

jijñāsamānā vaidehī tvām mām ca puruṣarṣabha | tasyā hi anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe ||

वनम् सर्वम् विचिनुवो यत्र सा जनक आत्मजा । मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥

vanam sarvam vicinuvo yatra sā janaka ātmajā | manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ ||

एवम् उक्तः तु सौहार्दात् लक्ष्मणेन समाहितः । सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे ॥

evam uktaḥ tu sauhārdāt lakṣmaṇena samāhitaḥ | saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame ||

तौ वनानि गिरीन् चैव सरितः च सरांसि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् दशरथ आत्मजौ ॥

tau vanāni girīn caiva saritaḥ ca sarāṃsi ca | nikhilena vicinvantau sītām daśaratha ātmajau ||

तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः च शिखराणि च । निखिलेन विचिन्वन्तौ न एव ताम् अभिजग्मतुः ॥

tasya śailasya sānūni śilāḥ ca śikharāṇi ca | nikhilena vicinvantau na eva tām abhijagmatuḥ ||

विचित्य सर्वतः शैलम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । न इह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् पर्वते शुभाम् ॥

vicitya sarvataḥ śailam rāmo lakṣmaṇam abravīt | na iha paśyāmi saumitre vaidehīm parvate śubhām ||

ततो दुःख अभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत् । विचरन् दण्डक अरण्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम् ॥

tato duḥkha abhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt | vicaran daṇḍaka araṇyam bhrātaram dīpta tejasam ||

प्राप्स्यसि त्वम् महाप्राज्ञ मैथिलीम् जनक आत्मजाम् । यथा विष्णुः महाबाहुः बलिम् बद्ध्वा महीम् इमाम् ॥

prāpsyasi tvam mahāprājña maithilīm janaka ātmajām | yathā viṣṇuḥ mahābāhuḥ balim baddhvā mahīm imām ||

एवम् उक्तः तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः । उवाच दीनया वाचा दुःख अभिहत चेतनः ॥

evam uktaḥ tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ | uvāca dīnayā vācā duḥkha abhihata cetanaḥ ||

वनम् सुविचितम् सर्वम् पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः । गिरिः च अयम् महाप्राज्ञ बहु कन्दर निर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ॥

vanam suvicitam sarvam padminyaḥ phulla paṃkajāḥ | giriḥ ca ayam mahāprājña bahu kandara nirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīm prāṇebhyo api garīyasīm ||

एवम् स विलपन् रामः सीता हरण कर्शितः । दीनः शोक समाविष्टो मुहूर्तम् विह्वलो अभवत् ॥

evam sa vilapan rāmaḥ sītā haraṇa karśitaḥ | dīnaḥ śoka samāviṣṭo muhūrtam vihvalo abhavat ||

स विह्वलित सर्व अंगो गत बुद्धिः विचेतनः । निषसाद आतुरो दीनो निःश्वस्य अशीतम् आयतम् ॥

sa vihvalita sarva aṃgo gata buddhiḥ vicetanaḥ | niṣasāda āturo dīno niḥśvasya aśītam āyatam ||

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीव लोचनः । हा प्रिये ति विचुक्रोश बहुशो बाष्प गद्गदः ॥

bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīva locanaḥ | hā priye ti vicukrośa bahuśo bāṣpa gadgadaḥ ||

तम् सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रिय बान्धवम् । बहु प्रकारम् शोक आर्तः प्रश्रितः प्रश्रित अंजलिः ॥

tam sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priya bāndhavam | bahu prakāram śoka ārtaḥ praśritaḥ praśrita aṃjaliḥ ||

अनादृत्य तु तत् वाक्यम् लक्ष्मण ओष्ठ पुट च्युतम् । अपश्यन् ताम् प्रियाम् सीताम् प्राक्रोशत् स पुनः पुनः ॥

anādṛtya tu tat vākyam lakṣmaṇa oṣṭha puṭa cyutam | apaśyan tām priyām sītām prākrośat sa punaḥ punaḥ ||