Sarga 59

अथ आश्रमात् उपावृत्तम् अंतरा रघुनंदनः । परिपप्रच्छ सौमित्रिम् रामो दुःख अर्दितः पुनः ॥

atha āśramāt upāvṛttam aṃtarā raghunaṃdanaḥ | paripapraccha saumitrim rāmo duḥkha arditaḥ punaḥ ||

तम् उवाच किम् अर्थम् त्वम् आगतो अपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासात् वने विहरिता मया ॥

tam uvāca kim artham tvam āgato apāsya maithilīm | yadā sā tava viśvāsāt vane viharitā mayā ||

दृष्ट्वा एव अभ्यागतम् त्वाम् मे मैथिलीम् त्यज्य लक्ष्मण । शंकमानम् महत् पापम् यत् सत्यम् व्यथितम् मनः ॥

dṛṣṭvā eva abhyāgatam tvām me maithilīm tyajya lakṣmaṇa | śaṃkamānam mahat pāpam yat satyam vyathitam manaḥ ||

स्फुरते नयनम् सव्यम् बाहुः च हृदयम् च मे । दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वाम् सीता विरहितम् पथि ॥

sphurate nayanam savyam bāhuḥ ca hṛdayam ca me | dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvām sītā virahitam pathi ||

एवम् उक्तः तु सौमित्रिः लक्ष्मणः शुभ लक्षणः । भूयो दुःख संआविष्टो दुःखितम् रामम् अब्रवी ॥

evam uktaḥ tu saumitriḥ lakṣmaṇaḥ śubha lakṣaṇaḥ | bhūyo duḥkha saṃāviṣṭo duḥkhitam rāmam abravī ||

न स्वयम् काम कारेण ताम् त्यक्त्वा अहम् इह आगतः । प्रचोदितस्तयैवोग्रैत्वत्सकाशमिहाअगतः - यद्वा -प्रचोदितः तया एव उग्रैः त्वत् सकाशम् इह आगतः ॥

na svayam kāma kāreṇa tām tyaktvā aham iha āgataḥ | pracoditastayaivograitvatsakāśamihāagataḥ - yadvā -pracoditaḥ tayā eva ugraiḥ tvat sakāśam iha āgataḥ ||

आर्येण एव परिक्रुष्टम् - पराक्रुष्टम् - हा सीते लक्ष्मण इति च । परित्राहि इति यत् वाक्यम् मैथिल्याः तत् श्रुतिम् गतम् ॥

āryeṇa eva parikruṣṭam - parākruṣṭam - hā sīte lakṣmaṇa iti ca | paritrāhi iti yat vākyam maithilyāḥ tat śrutim gatam ||

सा तम् आर्त स्वरम् श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली । गच्छ गच्छ इति माम् आह रुदन्ती भय - विक्लवा - विह्वला ॥

sā tam ārta svaram śrutvā tava snehena maithilī | gaccha gaccha iti mām āha rudantī bhaya - viklavā - vihvalā ||

प्रचोद्यमानेन मया गच्छ इति बहुशः तया । प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यम् इदम् तत् प्रत्यय अन्वितम् ॥

pracodyamānena mayā gaccha iti bahuśaḥ tayā | pratyuktā maithilī vākyam idam tat pratyaya anvitam ||

न तत् पश्यामि अहम् रक्षो यत् अस्य भयम् आवहेत् । निर्वृता भव न अस्ति एतत् केन अपि एवम् उदाहृतम् ॥

na tat paśyāmi aham rakṣo yat asya bhayam āvahet | nirvṛtā bhava na asti etat kena api evam udāhṛtam ||

विगर्हितम् च नीचम् च कथम् आर्यो अभिधास्यति । त्राहि इति वचनम् सीते यः त्रायेत् त्रिदशान् अपि ॥

vigarhitam ca nīcam ca katham āryo abhidhāsyati | trāhi iti vacanam sīte yaḥ trāyet tridaśān api ||

किम् निमित्तम् तु केन अपि भ्रातुः आलंब्य मे स्वरम् । विस्वरम् व्याहृतम् वाक्यम् लक्ष्मण त्राहि माम् इति ॥

kim nimittam tu kena api bhrātuḥ ālaṃbya me svaram | visvaram vyāhṛtam vākyam lakṣmaṇa trāhi mām iti ||

राक्षसेन ईरितम् वाक्यम् त्रसात् त्राहि इति शोभने । न भवत्या व्यथा कार्या कुनारी जन सेविता ॥

rākṣasena īritam vākyam trasāt trāhi iti śobhane | na bhavatyā vyathā kāryā kunārī jana sevitā ||

अलम् वैक्लवताम् गंतुम् स्वस्था भव निर् उत्सुका । न च अस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवम् रणे ॥

alam vaiklavatām gaṃtum svasthā bhava nir utsukā | na ca asti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavam raṇe ||

जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् । अजेयो राघवो युद्धे देवैः शक्र पुरोगमैः ॥

jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet | ajeyo rāghavo yuddhe devaiḥ śakra purogamaiḥ ||

एवम् उक्ता तु वैदेही परिमोहित चेतना । उवाच अश्रूणि मुंचन्ती दारुणम् माम् इदम् वचः ॥

evam uktā tu vaidehī parimohita cetanā | uvāca aśrūṇi muṃcantī dāruṇam mām idam vacaḥ ||

भावो मयि तव अत्यर्थम् पाप एव निवेशितः । विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुम् न च त्वम् माम् अवाप्स्यसि ॥

bhāvo mayi tava atyartham pāpa eva niveśitaḥ | vinaṣṭe bhrātari prāptum na ca tvam mām avāpsyasi ||

संकेतात् भरतेन त्वम् रामम् समनुगच्छसि । क्रोशन्तम् हि यथा अत्यर्थम् न एनम् अभ्यवपद्यसे ॥

saṃketāt bharatena tvam rāmam samanugacchasi | krośantam hi yathā atyartham na enam abhyavapadyase ||

रिपुः प्रच्छन्न चारी त्वम् मत् अर्थम् अनुगच्छसि । राघवस्य अन्तर प्रेप्सुः तथा एनम् न अभिपद्यसे ॥

ripuḥ pracchanna cārī tvam mat artham anugacchasi | rāghavasya antara prepsuḥ tathā enam na abhipadyase ||

एवम् उक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्त लोचनः । क्रोधात् प्रस्फुरमाण ओष्ठ आश्रमात् अभिनिर्गतः ॥

evam ukto hi vaidehyā saṃrabdho rakta locanaḥ | krodhāt prasphuramāṇa oṣṭha āśramāt abhinirgataḥ ||

एवम् ब्रुवाणम् सौमित्रिम् रामः संताप मोहितः । अब्रवीत् दुष्कृतम् सौम्य ताम् विना यत् त्वम् आगतः ॥

evam bruvāṇam saumitrim rāmaḥ saṃtāpa mohitaḥ | abravīt duṣkṛtam saumya tām vinā yat tvam āgataḥ ||

जानन् अपि समर्थम् माम् रक्षसाम् अपवारणे । अनेन क्रोध वाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान् ॥

jānan api samartham mām rakṣasām apavāraṇe | anena krodha vākyena maithilyā nirgato bhavān ||

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यत् यासि मैथिलीम् । क्रुद्धायाः परुषम् श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वम् इह आगतः ॥

na hi te parituṣyāmi tyaktvā yat yāsi maithilīm | kruddhāyāḥ paruṣam śrutvā striyā yat tvam iha āgataḥ ||

सर्वथा तु अपनीतम् ते सीतया यत् प्रचोदितः । क्रोधस्य वशम् आगम्य न अकरोः शासनम् मम ॥

sarvathā tu apanītam te sītayā yat pracoditaḥ | krodhasya vaśam āgamya na akaroḥ śāsanam mama ||

असौ हि राक्षसः शेते शरेण अभिहतो मया । मृग रूपेण येन अहम् आश्रमात् अपवाहितः ॥

asau hi rākṣasaḥ śete śareṇa abhihato mayā | mṛga rūpeṇa yena aham āśramāt apavāhitaḥ ||

विकृष्य चापम् परिधाय सायकम्स लील बाणेन च ताडितो मया । मार्गीम् तनुम् त्यज्य च विक्लव स्वरोबभूव केयूर धरः स राक्षसः ॥

vikṛṣya cāpam paridhāya sāyakamsa līla bāṇena ca tāḍito mayā | mārgīm tanum tyajya ca viklava svarobabhūva keyūra dharaḥ sa rākṣasaḥ ||

शर आहतेन एव तदा आर्तया गिरास्वरम् मम आलंब्य सु दूर सु श्रवम् । उदाहृतम् तत् वचनम् सु दारुणम्त्वम् आगतो येन विहाय मैथिलीम् ॥

śara āhatena eva tadā ārtayā girāsvaram mama ālaṃbya su dūra su śravam | udāhṛtam tat vacanam su dāruṇamtvam āgato yena vihāya maithilīm ||