Sarga 54

ह्रियमाणा तु वैदेही कंचित् नाथम् अपश्यती । ददर्श गिरि शृंगस्थान् पंच वानर पुंगवान् ॥

hriyamāṇā tu vaidehī kaṃcit nātham apaśyatī | dadarśa giri śṛṃgasthān paṃca vānara puṃgavān ||

तेषाम् मध्ये विशालाक्षी कौशेयम् कनक प्रभम् । उत्तरीयम् वरारोहा शुभानि आभरणानि च ॥

teṣām madhye viśālākṣī kauśeyam kanaka prabham | uttarīyam varārohā śubhāni ābharaṇāni ca ||

मुमोच यदि रामाय शंसेयुः इति भामिनी । वस्त्रम् उत्सृज्य तन् मध्ये विनिक्षिप्तम् स भूषणम् ॥

mumoca yadi rāmāya śaṃseyuḥ iti bhāminī | vastram utsṛjya tan madhye vinikṣiptam sa bhūṣaṇam ||

संभ्रमात् तु दशग्रीवः तत् कर्म न च बुद्ध्वान् । पिंगाक्षाः ताम् विशालाक्षीम् नेत्रैः अनिमिषैः इव ॥

saṃbhramāt tu daśagrīvaḥ tat karma na ca buddhvān | piṃgākṣāḥ tām viśālākṣīm netraiḥ animiṣaiḥ iva ||

विक्रोशन्तीम् तदा सीताम् ददृशुः वानर ऋषभाः । स च पंपाम् अतिक्रम्य लंकाम् अभिमुखः पुरीम् ॥

vikrośantīm tadā sītām dadṛśuḥ vānara ṛṣabhāḥ | sa ca paṃpām atikramya laṃkām abhimukhaḥ purīm ||

जगाम रुदतीम् गृह्य मैथिलीम् राक्षस ईश्वरः । ताम् जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युम् आत्मनः ॥

jagāma rudatīm gṛhya maithilīm rākṣasa īśvaraḥ | tām jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyum ātmanaḥ ||

उत्संगेन एव भुजगीम् तीक्ष्ण दंष्ट्राम् महाविषाम् । वनानि सरितः शैलान् सराम्सि च विहायसा ॥

utsaṃgena eva bhujagīm tīkṣṇa daṃṣṭrām mahāviṣām | vanāni saritaḥ śailān sarāmsi ca vihāyasā ||

स क्षिप्रम् समतीयाय शरः चापात् इव च्युतः । तिमि नक्र निकेतम् तु वरुण आलयम् अक्षयम् ॥

sa kṣipram samatīyāya śaraḥ cāpāt iva cyutaḥ | timi nakra niketam tu varuṇa ālayam akṣayam ||

सरिताम् शरणम् गत्वा समतीयाय सागरम् । संभ्रमात् परिवृत्त ऊर्मी रुद्ध मीन महोरगः ॥

saritām śaraṇam gatvā samatīyāya sāgaram | saṃbhramāt parivṛtta ūrmī ruddha mīna mahoragaḥ ||

वैदेह्याम् ह्रियमाणायाम् बभूव वरुण आलयः । अन्तरिक्ष गता वाचः ससृजुः चारणाः तदा ॥

vaidehyām hriyamāṇāyām babhūva varuṇa ālayaḥ | antarikṣa gatā vācaḥ sasṛjuḥ cāraṇāḥ tadā ||

एतत् अन्तो दशग्रीव इति सिद्धाः तदा अब्रुवन् । स तु सीताम् विचेष्टन्तीम् अंकेन आदाय रावणः ॥

etat anto daśagrīva iti siddhāḥ tadā abruvan | sa tu sītām viceṣṭantīm aṃkena ādāya rāvaṇaḥ ||

प्रविवेश पुरीम् लन्काम् रूपिणीम् मृत्युम् आत्मनः । सः अभिगम्य पुरीम् लंकाम् सुविभक्त महापथाम् ॥

praviveśa purīm lankām rūpiṇīm mṛtyum ātmanaḥ | saḥ abhigamya purīm laṃkām suvibhakta mahāpathām ||

संरूढ कक्ष्या बहुलम् स्वम् अंतः पुरम् आविशत् । तत्र ताम् असित अपांगाम् शोक मोह परायणाम् ॥

saṃrūḍha kakṣyā bahulam svam aṃtaḥ puram āviśat | tatra tām asita apāṃgām śoka moha parāyaṇām ||

निदधे रावणः सीताम् मयो मायाम् इव आसुरीम् । अब्रवीत् च दशग्रीवः पिशाचीः घोर दर्शनाः ॥

nidadhe rāvaṇaḥ sītām mayo māyām iva āsurīm | abravīt ca daśagrīvaḥ piśācīḥ ghora darśanāḥ ||

यथा न एनाम् पुमान् स्त्री वा सीताम् पश्यति असम्मतः । मुक्ता मणि सुवर्णानि वस्त्राणि आभरणानि च ॥

yathā na enām pumān strī vā sītām paśyati asammataḥ | muktā maṇi suvarṇāni vastrāṇi ābharaṇāni ca ||

यत् यत् इच्छेत् तत् एव अस्या देयम् मत् च्छंदतो यथा । या च वक्ष्यति वैदेहीम् वचनम् किंचित् अप्रियम् ॥

yat yat icchet tat eva asyā deyam mat cchaṃdato yathā | yā ca vakṣyati vaidehīm vacanam kiṃcit apriyam ||

अज्ञानात् यदि वा ज्ञानान् न तस्या जीवितम् प्रियम् । तथा उक्त्वा राक्षसीः ताः तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥

ajñānāt yadi vā jñānān na tasyā jīvitam priyam | tathā uktvā rākṣasīḥ tāḥ tu rākṣasendraḥ pratāpavān ||

निष्क्रम्य अन्तः पुरात् तस्मात् किम् कृत्यम् इति चिंतयन् । ददर्श अष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशित अशनान् ॥

niṣkramya antaḥ purāt tasmāt kim kṛtyam iti ciṃtayan | dadarśa aṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśita aśanān ||

स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वर दानेन मोहितः । उवाच तान् इदम् वाक्यम् प्रशस्य बल वीर्यतः ॥

sa tān dṛṣṭvā mahāvīryo vara dānena mohitaḥ | uvāca tān idam vākyam praśasya bala vīryataḥ ||

नाना प्रहरणाः क्षिप्रम् इतो गच्छत सत्वराः । जनस्थानम् हत स्थानम् भूत पूर्वम् खर आलयम् ॥

nānā praharaṇāḥ kṣipram ito gacchata satvarāḥ | janasthānam hata sthānam bhūta pūrvam khara ālayam ||

तत्र उष्यताम् जनस्थाने शून्ये निहत राक्षसे । पौरुषम् बलम् आश्रित्य त्रासम् उत्सृज्य दूरतः ॥

tatra uṣyatām janasthāne śūnye nihata rākṣase | pauruṣam balam āśritya trāsam utsṛjya dūrataḥ ||

बहु सैन्यम् महावीर्यम् जनस्थाने निवेशितम् । स दूषण खरम् युद्धे निहतम् राम सायकैः ॥

bahu sainyam mahāvīryam janasthāne niveśitam | sa dūṣaṇa kharam yuddhe nihatam rāma sāyakaiḥ ||

ततः क्रोधो मम अपूर्वो धैर्यस्य उपरि वर्धते । वैरम् च सुमहत् जातम् रामम् प्रति सुदारुणम् ॥

tataḥ krodho mama apūrvo dhairyasya upari vardhate | vairam ca sumahat jātam rāmam prati sudāruṇam ||

निर्यातयितुम् इच्छामि तत् च वैरम् अहम् रिपोः । न हि लप्स्यामि अहम् निद्राम् अहत्वा संयुगे रिपुम् ॥

niryātayitum icchāmi tat ca vairam aham ripoḥ | na hi lapsyāmi aham nidrām ahatvā saṃyuge ripum ||

तम् तु इदानीम् अहम् हत्वा खर दूषण घातिनम् । रामम् शर्म उपलप्स्यामि धनम् लब्ध्वा इव निर्धनः ॥

tam tu idānīm aham hatvā khara dūṣaṇa ghātinam | rāmam śarma upalapsyāmi dhanam labdhvā iva nirdhanaḥ ||

जनस्थाने वसद्भिः तु भवद्भिः रामम् आश्रिता । प्रवृत्तिः उपनेतव्या किम् करोति इति तत्त्वतः ॥

janasthāne vasadbhiḥ tu bhavadbhiḥ rāmam āśritā | pravṛttiḥ upanetavyā kim karoti iti tattvataḥ ||

अप्रमादात् च गंतव्यम् सर्वैः एव निशाचरैः । कर्तव्यः च सदा यत्नो राघवस्य वधम् प्रति ॥

apramādāt ca gaṃtavyam sarvaiḥ eva niśācaraiḥ | kartavyaḥ ca sadā yatno rāghavasya vadham prati ||

युष्माकम् तु बलम् ज्ञातम् बहुशो रण मूर्धनि । अतः तु अस्मिन् जनस्थाने मया यूयम् नियोजिताः ॥

yuṣmākam tu balam jñātam bahuśo raṇa mūrdhani | ataḥ tu asmin janasthāne mayā yūyam niyojitāḥ ||

ततः प्रियम् वाक्यम् उपेत्य राक्षसामहाअर्थम् अष्टौ अभिवाद्य रावणम् । विहाय लंकाम् सहिताः प्रतस्थिरेयतो जनस्थानम् अलक्ष्य दर्शनाः ॥

tataḥ priyam vākyam upetya rākṣasāmahāartham aṣṭau abhivādya rāvaṇam | vihāya laṃkām sahitāḥ pratasthireyato janasthānam alakṣya darśanāḥ ||

ततः तु सीताम् उपलभ्य रावणःसुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् । प्रसज्य रामेण च वैरम् उत्तमम्बभूव मोहात् मुदितः स राक्षसः ॥

tataḥ tu sītām upalabhya rāvaṇaḥsusaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm | prasajya rāmeṇa ca vairam uttamambabhūva mohāt muditaḥ sa rākṣasaḥ ||