Sarga 52

सा तु तारा अधिप मुखी रावणेन निरीक्ष्य तम् । गृध्र राजम् विनिहतम् विललाप सुदुःखिता ॥

sā tu tārā adhipa mukhī rāvaṇena nirīkṣya tam | gṛdhra rājam vinihatam vilalāpa suduḥkhitā ||

निमित्तम् लक्षणम् स्वप्नम् शकुनि स्वर दर्शनम् । अवश्यम् सुख दुःखेषु नराणाम् परिदृश्यते ॥

nimittam lakṣaṇam svapnam śakuni svara darśanam | avaśyam sukha duḥkheṣu narāṇām paridṛśyate ||

न नूनम् राम जानासि महत् व्यसनम् आत्मनः । धावन्ति नूनम् काकुत्स्थ मत् अर्थम् मृग पक्षिणः ॥

na nūnam rāma jānāsi mahat vyasanam ātmanaḥ | dhāvanti nūnam kākutstha mat artham mṛga pakṣiṇaḥ ||

अयम् हि कृपया राम माम् त्रातुम् इह संगतः । शेते विनिहतो भूमौ मम अभाग्यात् विहंगमः ॥

ayam hi kṛpayā rāma mām trātum iha saṃgataḥ | śete vinihato bhūmau mama abhāgyāt vihaṃgamaḥ ||

त्राहि माम् अद्य काकुत्स्थ लक्ष्मण इति वरांगना । सु संत्रस्ता समाक्रंदत् शृण्वताम् तु यथा अन्तिके ॥

trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇa iti varāṃganā | su saṃtrastā samākraṃdat śṛṇvatām tu yathā antike ||

ताम् क्लिष्ट माल्य आभरणाम् विलपन्तीम् अनाथवत् । अभ्यधावत वैदेहीम् रावणो राक्षस अधिपः ॥

tām kliṣṭa mālya ābharaṇām vilapantīm anāthavat | abhyadhāvata vaidehīm rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||

ताम् लताम् इव वेष्टन्तीम् आलिंगन्तीम् महाद्रुमान् । मुंच मुंच इति बहुशः प्रवदन् राक्षस अधिपः ॥

tām latām iva veṣṭantīm āliṃgantīm mahādrumān | muṃca muṃca iti bahuśaḥ pravadan rākṣasa adhipaḥ ||

क्रोशन्तीम् राम राम इति रामेण रहिताम् वने । जीवित अन्ताय केशेषु जग्राह अन्तक संनिभः ॥

krośantīm rāma rāma iti rāmeṇa rahitām vane | jīvita antāya keśeṣu jagrāha antaka saṃnibhaḥ ||

प्रधर्षितायाम् वैदेह्याम् बभूव स चरा अचरम् । जगत् सर्वम् अमर्यादम् तमसा अन्धेन संवृतम् ॥

pradharṣitāyām vaidehyām babhūva sa carā acaram | jagat sarvam amaryādam tamasā andhena saṃvṛtam ||

न वाति मारुतः तत्र निष् प्रभो अभूत् दिवाकरः । दृष्ट्वा सीताम् परा मृष्टाम् देवो दिव्येन चक्षुषा ॥

na vāti mārutaḥ tatra niṣ prabho abhūt divākaraḥ | dṛṣṭvā sītām parā mṛṣṭām devo divyena cakṣuṣā ||

कृतम् कार्यम् इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः । प्रहृष्टा व्यथिताः च आसन् सर्वे ते परम ऋषयः ॥

kṛtam kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ | prahṛṣṭā vyathitāḥ ca āsan sarve te parama ṛṣayaḥ ||

दृष्ट्वा सीताम् परा मृष्टाम् दण्डकारण्य वासिनः । रावणस्य विनाशम् च प्राप्तम् बुद्ध्वा यदृच्छया ॥

dṛṣṭvā sītām parā mṛṣṭām daṇḍakāraṇya vāsinaḥ | rāvaṇasya vināśam ca prāptam buddhvā yadṛcchayā ||

स तु ताम् राम राम इति रुदन्तीम् लक्ष्मण इति च । जगाम आदाय च आकाशम् रावणो राक्षसेश्वर ॥

sa tu tām rāma rāma iti rudantīm lakṣmaṇa iti ca | jagāma ādāya ca ākāśam rāvaṇo rākṣaseśvara ||

तप्त आभरण वर्ण अन्गी पीत कौशेय वासनी । रराज राज पुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा ॥

tapta ābharaṇa varṇa angī pīta kauśeya vāsanī | rarāja rāja putrī tu vidyut saudāmanī yathā ||

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः । अधिकम् परिबभ्राज गिरिः दीप इव अग्निना ॥

uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ | adhikam paribabhrāja giriḥ dīpa iva agninā ||

तस्याः परम कल्याण्याः ताम्राणि सुरभीणि च । पद्म पत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् - यद्वा -- च्युतानि पद्म पत्राणि रावणम् समावाकिरन् - ॥

tasyāḥ parama kalyāṇyāḥ tāmrāṇi surabhīṇi ca | padma patrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam - yadvā -- cyutāni padma patrāṇi rāvaṇam samāvākiran - ||

तस्याः कौशेयम् उद्धूतम् आकाशे कनक प्रभम् । बभौ च आदित्य रागेण ताम्रम् अभ्रम् इव आतपे ॥

tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanaka prabham | babhau ca āditya rāgeṇa tāmram abhram iva ātape ||

तस्याः तत् विमलम् - सु नसम् - वक्त्रम् आकाशे रावण अंक गम् । न रराज विना रामम् विनालम् इव पंकजम् ॥

tasyāḥ tat vimalam - su nasam - vaktram ākāśe rāvaṇa aṃka gam | na rarāja vinā rāmam vinālam iva paṃkajam ||

बभूव जलदम् नीलम् भित्त्वा चन्द्र इव उदितः । सु ललाटम् सु केश अंतम् पद्म गर्भ आभम् अव्रणम् ॥

babhūva jaladam nīlam bhittvā candra iva uditaḥ | su lalāṭam su keśa aṃtam padma garbha ābham avraṇam ||

शुक्लैः सु विमलैर् दन्तैः प्रभावद्भिः अलंकृतम् । तस्याः सु नयनम् वक्त्रम् आकाशे रावण अंक गम् ॥

śuklaiḥ su vimalair dantaiḥ prabhāvadbhiḥ alaṃkṛtam | tasyāḥ su nayanam vaktram ākāśe rāvaṇa aṃka gam ||

रुदितम् व्यपमृष्ट अस्रम् चन्द्रवत् प्रिय दर्शनम् । सु नासम् चारु ताम्र ओष्ठम् आकाषे हाटक प्रभम् ॥

ruditam vyapamṛṣṭa asram candravat priya darśanam | su nāsam cāru tāmra oṣṭham ākāṣe hāṭaka prabham ||

राक्षसेन्द्र समाधूतम् तस्याः तत् वदनम् शुभम् । शुशुभे न विना रामम् दिवा चन्द्र इव उदितः ॥

rākṣasendra samādhūtam tasyāḥ tat vadanam śubham | śuśubhe na vinā rāmam divā candra iva uditaḥ ||

सा हेम वर्णा नील अंगम् मैथिली राक्षस अधिपम् । शुशुभे कांचनी कांची नीलम् मणिम् - गजम् - इव आश्रिता ॥

sā hema varṇā nīla aṃgam maithilī rākṣasa adhipam | śuśubhe kāṃcanī kāṃcī nīlam maṇim - gajam - iva āśritā ||

सा पद्म पीता हेम आभा रावणम् जनक आत्मजा । विद्युत् घनम् इव आविश्य शुशुभे तप्त भूषणा ॥

sā padma pītā hema ābhā rāvaṇam janaka ātmajā | vidyut ghanam iva āviśya śuśubhe tapta bhūṣaṇā ||

तस्या भूषण घोषेण वैदेह्या राक्षस अधिपः । बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥

tasyā bhūṣaṇa ghoṣeṇa vaidehyā rākṣasa adhipaḥ | babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ ||

उत्तम अंग च्युता तस्याः पुष्प वृष्टिः समन्ततः । सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणी तले ॥

uttama aṃga cyutā tasyāḥ puṣpa vṛṣṭiḥ samantataḥ | sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇī tale ||

सा तु रावण वेगेन पुष्प वृष्टिः समन्ततः । समाधूता दशग्रीवम् पुनः एव अभ्यवर्तत ॥

sā tu rāvaṇa vegena puṣpa vṛṣṭiḥ samantataḥ | samādhūtā daśagrīvam punaḥ eva abhyavartata ||

अभ्यवर्तत पुष्पाणाम् धारा वैश्रवण अनुजम् । नक्षत्र माला विमला मेरुम् नगम् इव उन्नतम् ॥

abhyavartata puṣpāṇām dhārā vaiśravaṇa anujam | nakṣatra mālā vimalā merum nagam iva unnatam ||

चरणात् नूपुरम् भ्रष्टम् वैदेह्या रत्न भूषितम् । विद्युत् मण्डल संकाशम् पपात धरणी तले ॥

caraṇāt nūpuram bhraṣṭam vaidehyā ratna bhūṣitam | vidyut maṇḍala saṃkāśam papāta dharaṇī tale ||

तरु प्रवाल रक्ता सा नील अंगम् राक्षस ईश्वरम् । प्राशोभयत वैदेही गजम् कक्ष्या इव कांचनी ॥

taru pravāla raktā sā nīla aṃgam rākṣasa īśvaram | prāśobhayata vaidehī gajam kakṣyā iva kāṃcanī ||

ताम् महा उल्काम् इव आकाशे दीप्यमानाम् स्व तेजसा । जहार आकाशम् आविश्य सीताम् वैश्रवण अनुजः ॥

tām mahā ulkām iva ākāśe dīpyamānām sva tejasā | jahāra ākāśam āviśya sītām vaiśravaṇa anujaḥ ||

तस्याः तानि अग्नि वर्णानि भूषणानि मही तले । स घोषाणि अवकीर्यन्त क्षीणाः तारा इव अंबरात् ॥

tasyāḥ tāni agni varṇāni bhūṣaṇāni mahī tale | sa ghoṣāṇi avakīryanta kṣīṇāḥ tārā iva aṃbarāt ||

तस्याः स्तन अन्तरात् भ्रष्टो हारः तारा अधिप द्युतिः । वैदेह्या निपतन् भाति गंगा इव गगनात् च्युता ॥

tasyāḥ stana antarāt bhraṣṭo hāraḥ tārā adhipa dyutiḥ | vaidehyā nipatan bhāti gaṃgā iva gaganāt cyutā ||

उत्पात वात अभिहता नाना द्विज गण आयुताः । मा भैः इति विधूत अग्रा व्याजह्रुः इव पादपाः ॥

utpāta vāta abhihatā nānā dvija gaṇa āyutāḥ | mā bhaiḥ iti vidhūta agrā vyājahruḥ iva pādapāḥ ||

नलिन्यो ध्वस्त कमलाः त्रस्त मीन जले चराः । सखीम् इव गत उत्साहाम् शोचन्ति इव स्म मैथिलीम् ॥

nalinyo dhvasta kamalāḥ trasta mīna jale carāḥ | sakhīm iva gata utsāhām śocanti iva sma maithilīm ||

समंतात् अभिसंपत्य सिंह व्याघ्र मृग द्विजाः । अन्वधावन् तदा रोषात् सीताम् छाया अनुगामिनः ॥

samaṃtāt abhisaṃpatya siṃha vyāghra mṛga dvijāḥ | anvadhāvan tadā roṣāt sītām chāyā anugāminaḥ ||

जल प्रपात अस्र मुखाः शृन्गैः उच्छ्रित बाहवः । सीतायाम् ह्रियमाणायाम् विक्रोशन्ति इव पर्वताः ॥

jala prapāta asra mukhāḥ śṛngaiḥ ucchrita bāhavaḥ | sītāyām hriyamāṇāyām vikrośanti iva parvatāḥ ||

ह्रियमाणाम् तु वैदेहीम् दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः । प्रविध्वस्त प्रभः श्रीमान् आसीत् पाण्डुर मण्डलः ॥

hriyamāṇām tu vaidehīm dṛṣṭvā dīno divākaraḥ | pravidhvasta prabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍura maṇḍalaḥ ||

न अस्ति धर्मः कुतः सत्यम् न आर्जवम् न अनृशम्सता । यत्र रामस्य वैदेहीम् भार्याम् हरति रावणः ॥

na asti dharmaḥ kutaḥ satyam na ārjavam na anṛśamsatā | yatra rāmasya vaidehīm bhāryām harati rāvaṇaḥ ||

इति भूतानि सर्वाणि गणशः पर्यदेवयन् । वित्रस्तका दीन मुखा रुरुदुः मृग पोतकाः ॥

iti bhūtāni sarvāṇi gaṇaśaḥ paryadevayan | vitrastakā dīna mukhā ruruduḥ mṛga potakāḥ ||

उद्वीक्ष्य उद्वीक्ष्य नयनैः अस्र पात आविल ईक्षणाः । सुप्रवेपित गात्राः च बभूवुः वन देवताः ॥

udvīkṣya udvīkṣya nayanaiḥ asra pāta āvila īkṣaṇāḥ | supravepita gātrāḥ ca babhūvuḥ vana devatāḥ ||

विक्रोशन्तीम् दृढम् सीताम् दृष्ट्वा दुःखम् तथा गताम् । ताम् तु लक्ष्मण राम इति क्रोशन्तीम् मधुर स्वराम् ॥

vikrośantīm dṛḍham sītām dṛṣṭvā duḥkham tathā gatām | tām tu lakṣmaṇa rāma iti krośantīm madhura svarām ||

अवेक्षमाणाम् बहुशो वैदेहीम् धरणी तलम् । स ताम् आकुल केशान्ताम् विप्रमृष्ट विशेषकाम् । जहार आत्म विनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥

avekṣamāṇām bahuśo vaidehīm dharaṇī talam | sa tām ākula keśāntām vipramṛṣṭa viśeṣakām | jahāra ātma vināśāya daśagrīvo manasvinām ||

ततः तु सा चारु दती शुचि स्मिताविना कृता बन्धु जनेन मैथिली । अपश्यती राघव लक्ष्मणाउ उभौविवर्ण वक्त्रा भय भार पीडिता ॥

tataḥ tu sā cāru datī śuci smitāvinā kṛtā bandhu janena maithilī | apaśyatī rāghava lakṣmaṇāu ubhauvivarṇa vaktrā bhaya bhāra pīḍitā ||