Sarga 51

इति उक्तः क्रोध ताम्राक्षः तप्त कांचन कुण्डलः । राक्षसेन्द्रो अभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः ॥

iti uktaḥ krodha tāmrākṣaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ | rākṣasendro abhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ ||

स संप्रहारः तुमुलः तयोः तस्मिन् महा मृधे । बभूव वात उद्धतयोः मेघयोः गगने यथा ॥

sa saṃprahāraḥ tumulaḥ tayoḥ tasmin mahā mṛdhe | babhūva vāta uddhatayoḥ meghayoḥ gagane yathā ||

तत् बभूव अद्भुतम् युद्धम् गृध्र राक्षसयोः तदा । सपक्षयोः माल्यवतोः महा पर्वतयोः इव ॥

tat babhūva adbhutam yuddham gṛdhra rākṣasayoḥ tadā | sapakṣayoḥ mālyavatoḥ mahā parvatayoḥ iva ||

ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः च विकर्णिभिः । अभ्यवर्षत् महाघोरैः गृध्र राजम् महाबलः ॥

tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ ca vikarṇibhiḥ | abhyavarṣat mahāghoraiḥ gṛdhra rājam mahābalaḥ ||

स तानि शर जालानि गृध्रः पत्ररथ ईश्वरः । जटायुः प्रतिजग्राह रावण अस्त्राणि संयुगे ॥

sa tāni śara jālāni gṛdhraḥ patraratha īśvaraḥ | jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇa astrāṇi saṃyuge ||

तस्य तीक्ष्ण नखाभ्याम् तु चरणाभ्याम् महाबलः । चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतग सत्तमः ॥

tasya tīkṣṇa nakhābhyām tu caraṇābhyām mahābalaḥ | cakāra bahudhā gātre vraṇān pataga sattamaḥ ||

अथ क्रोधात् दशग्रीवः जग्राह दश मार्गणान् । मृत्यु दण्ड निभान् घोरान् शत्रोर् निधन कान्क्षया ॥

atha krodhāt daśagrīvaḥ jagrāha daśa mārgaṇān | mṛtyu daṇḍa nibhān ghorān śatror nidhana kānkṣayā ||

स तैः बाणैः महावीर्यः पूर्ण मुक्तैः अजिह्म गैः । बिभेद निशितैः तीक्ष्णैः गृध्रम् घोरैः शिली मुखैः ॥

sa taiḥ bāṇaiḥ mahāvīryaḥ pūrṇa muktaiḥ ajihma gaiḥ | bibheda niśitaiḥ tīkṣṇaiḥ gṛdhram ghoraiḥ śilī mukhaiḥ ||

स राक्षस रथे पश्यन् जानकीम् बाष्प लोचनाम् । अचिंतयित्वा बाणाम् तान् राक्षसम् समभिद्रवत् ॥

sa rākṣasa rathe paśyan jānakīm bāṣpa locanām | aciṃtayitvā bāṇām tān rākṣasam samabhidravat ||

ततो अस्य सशरम् चापम् मुक्ता मणि विभूषितम् । चरणाभ्याम् महातेजा बभंज पतगोत्तमः ॥

tato asya saśaram cāpam muktā maṇi vibhūṣitam | caraṇābhyām mahātejā babhaṃja patagottamaḥ ||

ततो अन्यत् धनुः आदाय रावणः क्रोध मूर्च्छितः । ववर्ष शर वर्षाणि शतशो अथ सहस्रशः ॥

tato anyat dhanuḥ ādāya rāvaṇaḥ krodha mūrcchitaḥ | vavarṣa śara varṣāṇi śataśo atha sahasraśaḥ ||

शरैः आवारितः तस्य संयुगे पतगेश्वरः । कुलायम् अभिसंप्राप्तः पक्षिः इव बभौ तदा ॥

śaraiḥ āvāritaḥ tasya saṃyuge patageśvaraḥ | kulāyam abhisaṃprāptaḥ pakṣiḥ iva babhau tadā ||

स तानि शर जालानि पक्षाभ्याम् तु विधूय ह । चरणाभ्याम् महातेजा बभंज अस्य महत् धनुः ॥

sa tāni śara jālāni pakṣābhyām tu vidhūya ha | caraṇābhyām mahātejā babhaṃja asya mahat dhanuḥ ||

तत् च अग्नि सदृशम् दीप्तम् रावणस्य शरावरम् । पक्षाभ्याम् च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥

tat ca agni sadṛśam dīptam rāvaṇasya śarāvaram | pakṣābhyām ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ ||

कांचन उरः छदान् दिव्यान् पिशाच वदनान् खरान् । तान् च अस्य जव संपन्नान् जघान समरे बली ॥

kāṃcana uraḥ chadān divyān piśāca vadanān kharān | tān ca asya java saṃpannān jaghāna samare balī ||

अथ त्रिवेणु संपन्नम् कामगम् पावक अर्चिषम् । मणि सोपान चित्र अंगम् बभंज च महारथम् ॥

atha triveṇu saṃpannam kāmagam pāvaka arciṣam | maṇi sopāna citra aṃgam babhaṃja ca mahāratham ||

पूर्ण चन्द्र प्रतीकाशम् छत्रम् च व्यजनैः सह । पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥

pūrṇa candra pratīkāśam chatram ca vyajanaiḥ saha | pātayāmāsa vegena grāhibhī rākṣasaiḥ saha ||

सारथेः च अस्य वेगेन तुण्डेन च महत् शिरः । पुनः व्यपाहरत् श्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥

sāratheḥ ca asya vegena tuṇḍena ca mahat śiraḥ | punaḥ vyapāharat śrīmān pakṣirājo mahābalaḥ ||

स भग्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः । अंकेन आदाय वैदेहीम् पपात भुवि रावणः ॥

sa bhagna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ | aṃkena ādāya vaidehīm papāta bhuvi rāvaṇaḥ ||

दृष्ट्वा निपतितम् भूमौ रावणम् भग्न वाहनम् । साधु साधु इति भूतानि गृध्र राजम् अपूजयन् ॥

dṛṣṭvā nipatitam bhūmau rāvaṇam bhagna vāhanam | sādhu sādhu iti bhūtāni gṛdhra rājam apūjayan ||

परिश्रान्तम् तु तम् दृष्ट्वा जरया पक्षि यूथपम् । उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीम् गृह्य रावणः ॥

pariśrāntam tu tam dṛṣṭvā jarayā pakṣi yūthapam | utpapāta punar hṛṣṭo maithilīm gṛhya rāvaṇaḥ ||

तम् प्रहृष्टम् निधाय अंके रावणम् जनक आत्मजाम् । गच्छंतम् खड्ग शेषम् च प्रणष्ट हत साधनम् ॥

tam prahṛṣṭam nidhāya aṃke rāvaṇam janaka ātmajām | gacchaṃtam khaḍga śeṣam ca praṇaṣṭa hata sādhanam ||

गृध्र राजः समुत्पत्य रावणम् समभिद्रवत् । समावार्यम् महातेजा जटायुः इदम् अब्रवीत् ॥

gṛdhra rājaḥ samutpatya rāvaṇam samabhidravat | samāvāryam mahātejā jaṭāyuḥ idam abravīt ||

वर्ज संस्पर्श बाणस्य भार्याम् रामस्य रावण । अल्प बुद्धे हरसि एनाम् वधाय खलु रक्षसाम् ॥

varja saṃsparśa bāṇasya bhāryām rāmasya rāvaṇa | alpa buddhe harasi enām vadhāya khalu rakṣasām ||

स मित्र बन्धुः स अमात्यः स बलः स परिच्छदः । विष पानम् पिबसि एतत् पिपासित इव उदकम् ॥

sa mitra bandhuḥ sa amātyaḥ sa balaḥ sa paricchadaḥ | viṣa pānam pibasi etat pipāsita iva udakam ||

अनुबंधम् अजानंतः कर्मणाम् अविचक्षणाः । शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वम् विनशिष्यसि ॥

anubaṃdham ajānaṃtaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ | śīghram eva vinaśyanti yathā tvam vinaśiṣyasi ||

बद्धः त्वम् काल पाशेन क्व गतः तस्य मोक्ष्यसे । वधाय बडिशम् गृह्य स अमिषम् जलजो यथा ॥

baddhaḥ tvam kāla pāśena kva gataḥ tasya mokṣyase | vadhāya baḍiśam gṛhya sa amiṣam jalajo yathā ||

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । धर्षणम् च आश्रमस्य अस्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa | dharṣaṇam ca āśramasya asya kṣamiṣyete tu rāghavau ||

यथा त्वया कृतम् कर्म भीरुणा लोक गर्हितम् । तस्कर आचरितो मार्गो न एष वीर निषेवितः ॥

yathā tvayā kṛtam karma bhīruṇā loka garhitam | taskara ācarito mārgo na eṣa vīra niṣevitaḥ ||

युध्यस्व यदि शूरो असि मुहूर्तम् तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरः तथा ॥

yudhyasva yadi śūro asi muhūrtam tiṣṭha rāvaṇa | śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharaḥ tathā ||

परेत काले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते । विनाशाय आत्मनो अधर्म्यम् प्रतिपन्नो असि कर्म तत् ॥

pareta kāle puruṣo yat karma pratipadyate | vināśāya ātmano adharmyam pratipanno asi karma tat ||

पाप अनुबंधो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । कुर्वीत लोक अधिपतिः स्वयंभूः भगवान् अपि ॥

pāpa anubaṃdho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān | kurvīta loka adhipatiḥ svayaṃbhūḥ bhagavān api ||

एवम् उक्त्वा शुभम् वाक्यम् जटायुः तस्य रक्षसः । निपपात भृशम् पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥

evam uktvā śubham vākyam jaṭāyuḥ tasya rakṣasaḥ | nipapāta bhṛśam pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||

तम् गृहीत्वा नखैः तीक्ष्णैः विददार समंततः । अधिरूढो गज आरोहो यथा स्यात् दुष्ट वारणम् ॥

tam gṛhītvā nakhaiḥ tīkṣṇaiḥ vidadāra samaṃtataḥ | adhirūḍho gaja āroho yathā syāt duṣṭa vāraṇam ||

विददार नखैः अस्य तुण्डम् पृष्ठे समर्पयन् । केशान् च उत्पाटयामास नख पक्ष मुख आयुधः ॥

vidadāra nakhaiḥ asya tuṇḍam pṛṣṭhe samarpayan | keśān ca utpāṭayāmāsa nakha pakṣa mukha āyudhaḥ ||

स तथा गृध्र राजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः । अमर्ष स्फुरित ओष्ठः सन् प्राकंपत स राक्षसः ॥

sa tathā gṛdhra rājena kliśyamāno muhur muhuḥ | amarṣa sphurita oṣṭhaḥ san prākaṃpata sa rākṣasaḥ ||

संपरिष्वज्य वैदेहीम् वामेन अंकेन रावणः । तलेन अभिजघान आर्तो जटायुम् क्रोध मूर्चितः ॥

saṃpariṣvajya vaidehīm vāmena aṃkena rāvaṇaḥ | talena abhijaghāna ārto jaṭāyum krodha mūrcitaḥ ||

जटायुः तम् अतिक्रम्य तुण्डेन अस्य खग अधिपः । वाम बाहून् दश तदा व्यपाहरत् अरिन्दमः ॥

jaṭāyuḥ tam atikramya tuṇḍena asya khaga adhipaḥ | vāma bāhūn daśa tadā vyapāharat arindamaḥ ||

संच्छिन्न बाहोः सद्यो वै बाहवः सहसा अभवन् । विष ज्वालावली युक्ता वल्मीकत् इव पन्नगाः ॥

saṃcchinna bāhoḥ sadyo vai bāhavaḥ sahasā abhavan | viṣa jvālāvalī yuktā valmīkat iva pannagāḥ ||

ततः क्रोद्धात् दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् । मुष्टिभ्याम् चरणाभ्याम् च गृध्र राजम् अपोथयत् ॥

tataḥ kroddhāt daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān | muṣṭibhyām caraṇābhyām ca gṛdhra rājam apothayat ||

ततो मुहूर्तम् संग्रामो बभूव अतुल वीर्ययोः । राक्षसानाम् च मुख्यस्य पक्षिणाम् प्रवरस्य च ॥

tato muhūrtam saṃgrāmo babhūva atula vīryayoḥ | rākṣasānām ca mukhyasya pakṣiṇām pravarasya ca ||

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्य अर्थे अथ रावणः । पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सो अच्छिनत् ॥

tasya vyāyacchamānasya rāmasya arthe atha rāvaṇaḥ | pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya so acchinat ||

स छिन्न पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र कर्मणा । निपपात महा गृध्रो धरण्याम् अल्प जीवितः ॥

sa chinna pakṣaḥ sahasā rakṣasā raudra karmaṇā | nipapāta mahā gṛdhro dharaṇyām alpa jīvitaḥ ||

तम् दृष्ट्वा पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् । अभ्यधावत वैदेही स्व बंधुम् इव दुःखिता ॥

tam dṛṣṭvā patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam | abhyadhāvata vaidehī sva baṃdhum iva duḥkhitā ||

तम् नील जीमूत निकाश कल्पम्सुपाण्डुर उरस्कम् उदार वीर्यम् । ददर्श लंका अधिपतिः पृथिव्याम्जटायुषम् शान्तम् इव अग्नि दावम् ॥

tam nīla jīmūta nikāśa kalpamsupāṇḍura uraskam udāra vīryam | dadarśa laṃkā adhipatiḥ pṛthivyāmjaṭāyuṣam śāntam iva agni dāvam ||

ततः तु तम् पत्ररथम् मही तलेनिपातितम् रावण वेग मर्दितम् । पुनः च संगृह्य शशि प्रभ आननारुरोद सीता जनक आत्मजा तदा ॥

tataḥ tu tam patraratham mahī talenipātitam rāvaṇa vega marditam | punaḥ ca saṃgṛhya śaśi prabha ānanāruroda sītā janaka ātmajā tadā ||