Sarga 40

मारीचस्य तु तत् वाक्यम् क्षमम् युक्तम् च रावणः । उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तु काम इव औषधम् ॥

mārīcasya tu tat vākyam kṣamam yuktam ca rāvaṇaḥ | ukto na pratijagrāha martu kāma iva auṣadham ||

तम् पथ्य हित वक्तारम् मारीचम् राक्षसाधिपः । अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् अयुक्तम् काल चोदितः ॥

tam pathya hita vaktāram mārīcam rākṣasādhipaḥ | abravīt paruṣam vākyam ayuktam kāla coditaḥ ||

यत् किल एतत् अयुक्तार्थम् मारीच मयि कथ्यते । वाक्यम् निष्फलम् अत्यर्थम् बीजम् उप्तम् इव ऊषरे ॥

yat kila etat ayuktārtham mārīca mayi kathyate | vākyam niṣphalam atyartham bījam uptam iva ūṣare ||

त्वत् वाक्यैः न तु माम् शक्यम् - भेतुम् - भेत्तुम् रामस्य संयुगे । पाप शीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥

tvat vākyaiḥ na tu mām śakyam - bhetum - bhettum rāmasya saṃyuge | pāpa śīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ ||

यः त्यक्त्वा सुहृदो राज्यम् मातरम् पितरम् तथा । स्त्री वाक्यम् प्राकृतम् श्रुत्वा वनम् एक पदे गतः ॥

yaḥ tyaktvā suhṛdo rājyam mātaram pitaram tathā | strī vākyam prākṛtam śrutvā vanam eka pade gataḥ ||

अवश्यम् तु मया तस्य संयुगे खर घातिनः । प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥

avaśyam tu mayā tasya saṃyuge khara ghātinaḥ | prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau ||

एवम् मे निश्चिता बुद्धिः हृदि मारीच विद्यते । न व्यावर्तयितुम् शक्या स इन्द्रैः अपि सुर असुरैः ॥

evam me niścitā buddhiḥ hṛdi mārīca vidyate | na vyāvartayitum śakyā sa indraiḥ api sura asuraiḥ ||

दोषम् गुणम् वा संपृष्टः त्वम् एवम् वक्तुम् अर्हसि । अपायम् वा अपि उपायम् वा कार्यस्य अस्य विनिश्चये ॥

doṣam guṇam vā saṃpṛṣṭaḥ tvam evam vaktum arhasi | apāyam vā api upāyam vā kāryasya asya viniścaye ||

संपृष्टेन तु वक्तव्यम् सचिवेन विपश्चिता । उद्यत अंजलिना राज्ञे य इच्छेत् भूतिम् आत्मनः ॥

saṃpṛṣṭena tu vaktavyam sacivena vipaścitā | udyata aṃjalinā rājñe ya icchet bhūtim ātmanaḥ ||

वाक्यम् अप्रतिकूलम् तु मृदु पूर्वम् शुभम् हितम् । उपचारेण युक्तम् च वक्तव्यो वसुधा अधिपः ॥

vākyam apratikūlam tu mṛdu pūrvam śubham hitam | upacāreṇa yuktam ca vaktavyo vasudhā adhipaḥ ||

स अवमर्दम् तु यत् वाक्यम् अथवा मारीच हितम् उच्यते । न अभिनंदति तत् राजा मानार्थी मान वर्जितम् ॥

sa avamardam tu yat vākyam athavā mārīca hitam ucyate | na abhinaṃdati tat rājā mānārthī māna varjitam ||

पंच रूपाणि राजानो धारयन्ति अमित ओजसः । अग्नेः इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥

paṃca rūpāṇi rājāno dhārayanti amita ojasaḥ | agneḥ indrasya somasya yamasya varuṇasya ca ||

औष्ण्यम् तथा विक्रमम् च सौम्यम् दण्डम् प्रसन्नताम् । धारयन्ति महाताम्नो राजानः क्षणदाचर ॥

auṣṇyam tathā vikramam ca saumyam daṇḍam prasannatām | dhārayanti mahātāmno rājānaḥ kṣaṇadācara ||

तस्मात् सर्वासु अवस्थासु मान्याः पूज्याः च पार्थिवाः । त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् मोहम् आश्रितः ॥

tasmāt sarvāsu avasthāsu mānyāḥ pūjyāḥ ca pārthivāḥ | tvam tu dharmam avijñāya kevalam moham āśritaḥ ||

अभ्यागतम् माम् दौरात्म्यात् परुषम् वदसि ईदृशम् । गुण दोषौ न पृच्छामि क्षमम् च आत्मनि राक्षस ॥

abhyāgatam mām daurātmyāt paruṣam vadasi īdṛśam | guṇa doṣau na pṛcchāmi kṣamam ca ātmani rākṣasa ||

मया उक्तम् अपि च एतावत् त्वाम् प्रति अमितविक्रम । अस्मिन् तु स भवान् कृत्ये साहाय्यम् कर्तुम् अर्हसि ॥

mayā uktam api ca etāvat tvām prati amitavikrama | asmin tu sa bhavān kṛtye sāhāyyam kartum arhasi ||

श्रुणु तत् कर्म साहाय्ये यत् कार्यम् वचनात् मम । सौवर्णः त्वम् मृगो भूत्वा चित्रो रजत बिन्दुभिः ॥

śruṇu tat karma sāhāyye yat kāryam vacanāt mama | sauvarṇaḥ tvam mṛgo bhūtvā citro rajata bindubhiḥ ||

आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर । प्रलोभयित्वा वैदेहीम् यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हसि ॥

āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara | pralobhayitvā vaidehīm yathā iṣṭam gantum arhasi ||

त्वाम् हि माया मयम् दृष्ट्वा कांचनम् जात विस्मया । आनय एनम् इति क्षिप्रम् रामम् वक्ष्यति मैथिली ॥

tvām hi māyā mayam dṛṣṭvā kāṃcanam jāta vismayā | ānaya enam iti kṣipram rāmam vakṣyati maithilī ||

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरम् च यात्वा अपि उदाहर । हा सीते लक्ष्मणे इति एवम् राम वाक्य अनुरूपकम् ॥

apakrānte ca kākutsthe dūram ca yātvā api udāhara | hā sīte lakṣmaṇe iti evam rāma vākya anurūpakam ||

तत् श्रुत्वा राम पदवीम् सीताया च प्रचोदितः । अनुगच्छति संभ्रांतम् सौमित्रिः अपि सौहृदात् ॥

tat śrutvā rāma padavīm sītāyā ca pracoditaḥ | anugacchati saṃbhrāṃtam saumitriḥ api sauhṛdāt ||

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मण च यथा सुखम् । आहरिष्यामि वैदेहीम् सहस्राक्षः शचीम् इव ॥

apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇa ca yathā sukham | āhariṣyāmi vaidehīm sahasrākṣaḥ śacīm iva ||

एवम् कृत्वा तु इदम् कार्यम् यथा इष्टम् गच्छ राक्षस । राज्यस्य अर्धम् प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥

evam kṛtvā tu idam kāryam yathā iṣṭam gaccha rākṣasa | rājyasya ardham pradāsyāmi mārīca tava suvrata ||

गच्छ सौम्य शिवम् मार्गम् कार्यस्य अस्य विवृद्धये । अहम् तु अनुगमिष्यामि स रथो दण्डका वनम् ॥

gaccha saumya śivam mārgam kāryasya asya vivṛddhaye | aham tu anugamiṣyāmi sa ratho daṇḍakā vanam ||

प्राप्य सीताम् अयुद्धेन वंचयित्वा तु राघवम् । लंकाम् प्रति गमिष्यामि कृत कार्यः सह त्वया ॥

prāpya sītām ayuddhena vaṃcayitvā tu rāghavam | laṃkām prati gamiṣyāmi kṛta kāryaḥ saha tvayā ||

नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वाम् अहम् अद्य वै । एतत् कार्यम् अवश्यम् मे बलाद् अपि करिष्यसि । राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखम् एधते ॥

no cet karoṣi mārīca hanmi tvām aham adya vai | etat kāryam avaśyam me balād api kariṣyasi | rājño hi pratikūlastho na jātu sukham edhate ||

आसाद्या तम् जीवित सम्शयः तेमृत्युर् ध्रुवो हि अद्य मया विरुध्यतः । एतत् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्यायत् अत्र पथ्यम् कुरु तत् तथा त्वम् ॥

āsādyā tam jīvita samśayaḥ temṛtyur dhruvo hi adya mayā virudhyataḥ | etat yathāvat parigṛhya buddhyāyat atra pathyam kuru tat tathā tvam ||