इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.29

Sarga 29

सर्गः 29

Encounter between Rama and Khara

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
29.1VR-3-29-1

खरम् तु विरथम् रामो गदा पाणिम् अवस्थितम् । मृदु पूर्वम् महातेजाः परुषम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

kharam tu viratham rāmo gadā pāṇim avasthitam | mṛdu pūrvam mahātejāḥ paruṣam vākyam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजा:briliantरामःRamaविरथम्:deprived of chariotगदापाणिम्wielding a maceअवस्थितम्stoodखरम्Kharaमृदुपूर्वम्gentle firstपरुषम्harsh वाक्यम् wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEffulgent Rama looked at Khara who stood with a mace in hand minus his chariot and said to him first in a gentle voice and then harshly :

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)खर को रथहीन होकर गदा हाथ में लिये सामने उपस्थित देख महातेजस्वी भगवान् श्रीराम पहले कोमल और फिर कठोर वाणी में बोले-

Hinglish
29.2VR-3-29-2

गज अश्व रथ संबाधे बले महति तिष्ठता । कृतम् सुदारुणम् कर्म सर्व लोक जुगुप्सितम् ॥

gaja aśva ratha saṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā | kṛtam sudāruṇam karma sarva loka jugupsitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गजाश्वरथसम्बाधेelephants, horses, chariots etc. महति in a greatबलेarmyतिष्ठताstandingसर्वलोकजुगुप्सितम्despised by the entire worldसुदारुणम्very cruelकर्मdeedकृतम्done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlthough you command a huge army with many elephants, horses, chariots, etc. you have done such cruel deeds that the entire world despises you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निशाचर! हाथी, घोड़े और रथों से भरी हुई विशाल सेना के बीच में खड़े रहकर (असंख्य राक्षसों के स्वामित्व का अभिमान लेकर) तूने सदा जो क्रूरतापूर्ण कर्म किया है, उसकी समस्त लोकों द्वारा निन्दा हुई है। जो समस्त प्राणियों को उद्वेग में डालने वाला, क्रूर और पापाचारी है, वह तीनों लोकों का ईश्वर हो तो भी अधिक काल तक टिक नहीं सकता। जो लोकविरोधी कठोर कर्म करने वाला है, उसे सब लोग सामने आये हुए दुष्ट सर्प की भाँति मारते हैं

This Hindi translation covers verses 29.2–29.4 together.

Hinglish
29.3VR-3-29-3

उद्वेजनीयो भूतानाम् नृशंसः पाप कर्मकृत् । त्रयाणाम् अपि लोकानाम् ईश्वरो अपि न तिष्ठति ॥

udvejanīyo bhūtānām nṛśaṃsaḥ pāpa karmakṛt | trayāṇām api lokānām īśvaro api na tiṣṭhati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भूतानाम्of all beingsउद्वेजनीयःcausing distressपापकर्मकृत्doer of sinful deedsनृशंसःwickedत्रयाणाम्of the threeलोकानाम्worldsईश्वरोऽपिeven if he is the lordन तिष्ठतिnot survive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOne who is wicked, does sinful deeds and causes distress to all beings, will not survive even if he is the lord of the three worlds.

HinglishHindi is translated together with verse 29.2
29.4VR-3-29-4

कर्म लोक विरुद्धम् तु कुर्वाणम् क्षणदा चर । तीक्ष्णम् सर्व जनो हन्ति सर्पम् दुष्टम् इव आगतम् ॥

karma loka viruddham tu kurvāṇam kṣaṇadā cara | tīkṣṇam sarva jano hanti sarpam duṣṭam iva āgatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षणदाचरO nightranger लोकविरुद्धम् that which is against the worldकर्मdeedsकुर्वाणम्who doesतीक्ष्णम्a terrificसर्वजनःall peopleआगतम्befallenदुष्टम्cruelसर्पमिवlike a serpentहन्तिwill kill.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO nightranger, one who does a horrific deed which is against the world will be killed like an evil serpent come near.

HinglishHindi is translated together with verse 29.2
29.5VR-3-29-5

लोभात् पापानि कुर्वाणः कामात् वा यो न बुध्यते । हृष्टः पश्यति तस्य अन्तम् ब्राह्मणी करकात् इव ॥

lobhāt pāpāni kurvāṇaḥ kāmāt vā yo na budhyate | hṛṣṭaḥ paśyati tasya antam brāhmaṇī karakāt iva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोभात्out of greedकामाद्वाout of passionयःwhoeverपापानिsinful deedsकुर्वाणःcommitsन बुध्यतेnot realiseभ्रष्ठःruinedकरकात्by a hailstoneब्राह्मणीवlike a lizardतस्यhisअन्तम्endपश्यतिwill see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhoever commits sinful deeds out of greed or passion and without realisation will be ruined at the end like a lizard that eats hailstone (and dies).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो वस्तु प्राप्त नहीं हुई है, उसकी इच्छा को ‘काम’ कहते हैं और प्राप्त हुई वस्तु को अधिक-से अधिक संख्या में पाने की इच्छा का नाम ‘लोभ’ है। जो काम अथवा लोभ से प्रेरित हो पाप करता है और उसके (विनाशकारी) परिणाम को नहीं समझता है, उलटे उस पाप में हर्ष का अनुभव करता है, वह उसी प्रकार अपना विनाशरूप परिणाम देखता है जैसे वर्षा के साथ गिरे हुए ओले को खाकर ब्राह्मणी (रक्तपुच्छिका) नाम वाली कीड़ी अपना विनाश देखती है *

Hinglish
29.6VR-3-29-6

वसतो दण्डकारण्ये तापसान् धर्म चारिणः । किम् नु हत्वा महाभागान् फलम् प्राप्स्यसि राक्षस ॥

vasato daṇḍakāraṇye tāpasān dharma cāriṇaḥ | kim nu hatvā mahābhāgān phalam prāpsyasi rākṣasa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसO demonदण्डकारण्येin Dandaka forestवसतःwhile residingधर्मचारिणःthose followers of righteous pathमहाभागान्venerable onesतापसान्asceticsहत्वाafter killingकिं नुwhat kindफलम्fruitप्राप्स्यसिwill you get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO demon what benefit will you get by killing the venerable ascetics, followers of righteous path residing in Dandaka forest?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षस! दण्डकारण्य में निवास करने वाले तपस्या में संलग्न धर्मपरायण महाभाग मुनियों की हत्या करके न जाने तू कौन-सा फल पायेगा?

Hinglish
29.7VR-3-29-7

न चिरम् पाप कर्माणः क्रूरा लोक जुगुप्सिताः । ऐश्वर्यम् प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्ण मूला इव द्रुमाः ॥

na ciram pāpa karmāṇaḥ krūrā loka jugupsitāḥ | aiśvaryam prāpya tiṣṭhanti śīrṇa mūlā iva drumāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पापकर्माणःwho do sinful deedsलोकजुगुप्सिताःdespised by the worldक्रूराःcruelऐश्वर्यम्prosperityप्राप्यafter obtainingशीर्णमूलाःdecayed at the rootsद्रुमाः इवlike treesचिरम्long timeन तिष्टन्तिwill not stand.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCruel people, who are despised by the world for their sinful deeds, will not be prosperous for long just like trees with decayed roots.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनकी जड़ खोखली हो गयी हो, वे वृक्ष जैसे अधिक कालतक नहीं खड़े रह सकते, उसी प्रकार पापकर्म करने वाले लोकनिन्दित क्रूर पुरुष (किसी पूर्वपुण्य के प्रभाव से) ऐश्वर्य को पाकर भी चिरकाल तक उसमें प्रतिष्ठित नहीं रह पाते (उससे भ्रष्ट हो ही जाते हैं)

Hinglish
29.8VR-3-29-8

अवश्यम् लभते कर्ता फलम् पापस्य कर्मणः । घोरम् पर्यागते काले द्रुमः पुष्पम् इव आर्तवम् ॥

avaśyam labhate kartā phalam pāpasya karmaṇaḥ | ghoram paryāgate kāle drumaḥ puṣpam iva ārtavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काले(at the right) timeपर्यागतेcomes inजन्तुःpeopleपापस्य कर्मणःof sinful deedsघोरम्terrificफलम्fruitद्रुमाःtreesआर्तवम्in proper seasonपुष्पमिवlike the flowersअवश्यम्certainlyलभतेwill get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetJust as the trees bear flowers at the proper season, so also people will certainly reap the fruits of their terrible, sinful deeds at appropriate time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे समय आने पर वृक्ष में ऋतु के अनुसार फूल लगते ही हैं, उसी प्रकार पापकर्म करने वाले पुरुष को समयानुसार अपने उस पापकर्म का भयंकर फल अवश्य ही प्राप्त होता है

Hinglish
29.9VR-3-29-9

न चिरात् प्राप्यते लोके पापानाम् कर्मणाम् फलम् । स विषाणाम् इव अन्नानाम् भुक्तानाम् क्षणदाचर ॥

na cirāt prāpyate loke pāpānām karmaṇām phalam | sa viṣāṇām iva annānām bhuktānām kṣaṇadācara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षणदाचरO night ranger लोके in the worldपापानाम्of sinfulकर्मणाम्of actionsफलम्resultभुक्तानाम्eatenसविषाणाम्poisonousअन्नानामिवlike the foodनचिरात्soonप्राप्यतेwill obtain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO nightranger people will reap the result of their sinful actions in this world soon like one eating poisonous food.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निशाचर! जैसे खाये हुए विषमिश्रित अन्न का परिणाम तुरंत ही भोगना पड़ता है, उसी प्रकार लोक में किये गये पापकर्मों का फल शीघ्र ही प्राप्त होता है

Hinglish
29.10VR-3-29-10

पापम् आचरताम् घोरम् लोकस्य अप्रियम् इच्छताम् । अहम् आसादितो राज्ञा प्राणान् हन्तुम् निशाचर ॥

pāpam ācaratām ghoram lokasya apriyam icchatām | aham āsādito rājñā prāṇān hantum niśācara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निशाचरnightrangerघोरम्terrificपापम्sinआचरताम्doersलोकस्यin this worldअप्रियम्offensive actionsइच्छताम्who like to doप्राणान्lifeहन्तुम्to put an endराजाkingअहम्IआसादितःI have come.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO nightranger I have come with the orders of the king to put an end to the lives of the perpetrators of dreadful, sinful and offensive deeds in this world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षस! जो संसार का बुरा चाहते हुए घोर पापकर्म में लगे हुए हैं, उन्हें प्राणदण्ड देने के लिये मेरे पिता महाराज दशरथ ने मुझे यहाँ वन में भेजा है

Hinglish
29.11VR-3-29-11

अद्य भित्वा मया मुक्ताः शराः कांचन भूषणाः । विदार्य अतिपतिष्यन्ति वल्मीकम् इव पन्नगाः ॥

adya bhitvā mayā muktāḥ śarāḥ kāṃcana bhūṣaṇāḥ | vidārya atipatiṣyanti valmīkam iva pannagāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowमयाby meमुक्ताःunleashedकाञ्चनभूषणाःadorned with gold ornamentsशराःarrowsपन्नगाःlike serpentवल्मीकमिवlike the anthillत्वाyouविदार्यafter piercing the bodyअतिपतिष्यतनिwill come out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNow when I unleash the golden arrows, they will pierce through your body and come out like serpents emerging from the anthill.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज मेरे छोड़े हुए सुवर्णभूषित बाण जैसे सर्प बाँबी को छेदकर निकलते हैं, उसी प्रकार तेरे शरीर को फाड़कर पृथ्वी को भी विदीर्ण करके पाताल में जाकर गिरेंगे

Hinglish
29.12VR-3-29-12

ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्म चारिणः । तान् अद्य निहतः संख्ये स सैन्यो अनुगमिष्यसि ॥

ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharma cāriṇaḥ | tān adya nihataḥ saṃkhye sa sainyo anugamiṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयाby youदण्डकारण्येin Dandaka forestयेthoseधर्मचारिणःrighteous peopleभक्षिताःare eatenतान्thoseअद्यnowसङ्ख्येin the warनिहतःkilledससैन्यःalong with your armyअनुगमिष्यसिwill be following.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSlain by me in the battle today, you and your army will follow the righteous men eaten by you in Dandaka forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तूने दण्डकारण्य में जिन धर्मपरायण ऋषियों का भक्षण किया है, आज युद्ध में मारा जाकर सेनासहित तू भी उन्हीं का अनुसरण करेगा

Hinglish
29.13VR-3-29-13

अद्य त्वाम् निहतम् बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः । निरयस्थम् विमानस्था ये त्वया निहता पुरा ॥

adya tvām nihatam bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ | nirayastham vimānasthā ye tvayā nihatā purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराearlierत्वयाby youयेwhomहिंसिताःtorturedपरमर्षयःgreat seersविमानस्थाःseated in the aerial vehiclesअद्यnowबाणैःwith arrowsनिहतम्killedनिरयस्थम्fallen into hellत्वाम्youपश्यन्तुsee you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe great seers whom you have earlier tortured and killed will, from their aerial vehicles, see you fallen into hell.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पहले तूने जिनका वध किया है, वे महर्षि विमान पर बैठकर आज तुझे मेरे बाणों से मारा गया और नरकतुल्य कष्ट भोगता हुआ देखें

Hinglish
29.14VR-3-29-14

प्रहरस्व यथा कामम् कुरु यत्नम् कुलाधम । अद्य ते पातयिष्यामि शिरः ताल फलम् यथा ॥

praharasva yathā kāmam kuru yatnam kulādhama | adya te pātayiṣyāmi śiraḥ tāla phalam yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुलाधमO Nile of the raceत्वम्youयथाकामम्as you wishप्रहरfreely strike at meयत्नम्effortकुरुyou may doअद्यnowतेyourशिरःheadतालफलं यथाlike a palm fruitपातयिष्यामिwill strike you down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO vile fellow, now you may strike at me as you please. I will make your head fall down like a palm fruit.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कुलाधम! तेरी जितनी इच्छा हो, प्रहार कर। जितना सम्भव हो, मुझे परास्त करने का प्रयत्न कर, किंतु आज मैं तेरे मस्तक को ताड़के फल की भाँति अवश्य काट गिराऊँगा’

Hinglish
29.15VR-3-29-15

एवम् उक्तः तु रामेण क्रुद्धः संरक्त लोचनः । प्रति उवाच ततो रामम् प्रहसन् क्रोध मूर्चितः ॥

evam uktaḥ tu rāmeṇa kruddhaḥ saṃrakta locanaḥ | prati uvāca tato rāmam prahasan krodha mūrcitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामेणby Ramaएवम्in that wayउक्तःhaving saidखरःKharaसंरक्तलोचनःeyes turned red, (ततः then)प्रहसन्laughedक्रोधमूर्छितःlost his senses in angerरामम्to Ramaप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetChallenged by Rama in that manner, Khara, his senses switched off, eyes turned red due to anger, replied laughing :

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के ऐसा कहने पर खर कुपित हो उठा। उसकी आँखें लाल हो गयीं। वह क्रोध से अचेत-सा होकर हँसता हुआ श्रीराम को इस प्रकार उत्तर देने लगा—

Hinglish
29.16VR-3-29-16

प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा युद्धे दशरथ आत्मज । आत्मना कथम् आत्मानम् अप्रशस्यम् प्रशम्ससि ॥

prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśaratha ātmaja | ātmanā katham ātmānam apraśasyam praśamsasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दशरथात्मजO Rama, son of Dasarathaयुद्धेin warप्राकृतान्ordinary ( people)राक्षसान्demonsहत्वाkillingअप्रशस्यम्not praiseworthyआत्मानम्yourselfआत्मनाby yourselfकथम्whyप्रशंससिpraising.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO son of Dasaratha, it is not praiseworthy to kill ordinary demons in war. Why do you praise yourself for it?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दशरथकुमार! तुम साधारण राक्षसों को युद्ध में मारकर स्वयं ही अपनी इतनी प्रशंसा कैसे कर रहे हो? तुम प्रशंसा के योग्य कदापि नहीं हो विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः। कथयन्ति न ते किंचित् तेजसा चातिगर्विताः

This Hindi translation covers verses 29.16–29.17 together.

Hinglish
29.17VR-3-29-17

विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः । कथयन्ति न ते किंचित् तेजसा स्वेन गर्विताः ॥

vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ | kathayanti na te kiṃcit tejasā svena garvitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येthoseनरर्षभाःbest of menविक्रान्ताःvaliantबलवन्तो वाstrongभवन्तिthey areतेtheyस्वेनby their ownतेजसाby valourगर्विताःproud ofकिञ्चित्even a littleन कथयन्तिdo not speak of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe valiant, strong and the best of men do not at all speak proudly of themselves and their valour.

HinglishHindi is translated together with verse 29.16
29.18VR-3-29-18

प्राकृताः तु अकृत आत्मानो लोके क्षत्रिय पांसनाः । निरर्थकम् विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥

prākṛtāḥ tu akṛta ātmāno loke kṣatriya pāṃsanāḥ | nirarthakam vikatthante yathā rāma vikatthase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामRamaलोकेin the worldअकृतात्मानःhaving no control over selfप्राकृतास्तुcommon peopleक्षत्रियपांसनाःlowest of kshatriyasयथाasविकत्थन्तेthey boastनिरर्थकम्in a meaninglessविकत्थसेyou boast yourself.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama common people, having no control over themselves and the lowest of kshatriyas boast of themselves in the world in a meaningless way as you are doing (now).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राम! जो क्षुद्र, अजितात्मा और क्षत्रियकुलकलंक होते हैं, वे ही संसार में अपनी बड़ाई के लिये व्यर्थ डींग हाँका करते हैं; जैसे इस समय तुम (अपने विषय में) बढ़-बढ़कर बातें बना रहे हो

Hinglish
29.19VR-3-29-19

कुलम् व्यपदिशन् वीरः समरे को अभिधास्यति । मृत्यु काले हि संप्राप्ते स्वयम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥

kulam vyapadiśan vīraḥ samare ko abhidhāsyati | mṛtyu kāle hi saṃprāpte svayam aprastave stavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मृत्युकालेwhen deathसम्प्राप्तेcomesवीरःheroकःwhoसमरेin warकुलम्his raceव्यपदिशन्namingअप्रस्तवेunnecessarilyस्वयम्himselfस्तवम्praiseअभिधास्यतिwill talk of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen death comes in a battle no hero will name his race and boast of himself unnessarily.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब कि मृत्यु के समान युद्ध का अवसर उपस्थित है, ऐसे समय में बिना किसी प्रस्ताव के ही समराङ्गण में कौन वीर अपनी कुलीनता प्रकट करता हुआ आप ही अपनी स्तुति करेगा?

Hinglish
29.20VR-3-29-20

सर्वथा तु लघुत्वम् ते कत्थनेन विदर्शितम् । सुवर्ण प्रतिरूपेण तप्तेन इव कुश अग्निना ॥

sarvathā tu laghutvam te katthanena vidarśitam | suvarṇa pratirūpeṇa taptena iva kuśa agninā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कत्थनेनby boastingतप्तेनheatedसुवर्णप्रतिरूपेणlooking like goldकुशाग्निना इवby the fire of kusa grassसर्वथैवby all meansतेyourलघुत्वम्meannessविदर्शितम्is exhibited.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll your meanness is exhibited by your boasting just as the kusa grass caught by fire appears like gold.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे पीतल सुवर्णशोधक आग में तपाये जाने पर अपनी लघुता (कालेपन) को ही व्यक्त करता है,उसी प्रकार अपनी झूठी प्रशंसा के द्वारा तुमने सर्वथा अपने ओछेपन का ही परिचय दिया है

Hinglish
29.21VR-3-29-21

न तु माम् इह तिष्ठंतम् पश्यसि त्वम् गदा धरम् । धराधरम् इव अकंप्यम् पर्वतम् धातुभिः चितम् ॥

na tu mām iha tiṣṭhaṃtam paśyasi tvam gadā dharam | dharādharam iva akaṃpyam parvatam dhātubhiḥ citam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youगदाधरम्holding a maceइहhereतिष्ठन्तम्while standingधातुभिःwith mineralsचितम्inlaidपर्वतम्mountainधराधरमिवlike supporter of earthअकम्प्यम्unshakeableमाम्meपश्यसिyou are seeingननुindeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndeed, (it is strange that) you do not see me holding a mace and standing here like an unshakeable mountain which contains minerals and supports the earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या तुम नहीं देखते कि मैं नाना प्रकार के धातुओं की खानों से युक्त तथा पृथ्वी को धारण करने वाले अविचल कुलपर्वत के समान यहाँ स्थिरभाव से तुम्हारे सामने गदा लेकर खड़ा हूँ

Hinglish
29.22VR-3-29-22

पर्याप्तो अहम् गदा पाणिर् हन्तुम् प्राणान् रणे तव । त्रयाणाम् अपि लोकानाम् पाश हस्त इव अंतकः ॥

paryāpto aham gadā pāṇir hantum prāṇān raṇe tava | trayāṇām api lokānām pāśa hasta iva aṃtakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पाशहस्तःholding the noose of deathअन्तकःYamaत्रयाणाम्for the threeलोकानामपि इवworlds alsoरणेin warतवyourप्राणान्lifeहन्तुम्to killगदापाणिःweilding maceअहम्Iपर्याप्तःenough.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetJust like lord Yama, holding a noose of death is alone enough to destroy the three worlds, I am alone sufficient to take away your life in war, a mace in hand.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं अकेला ही पाशधारी यमराज की भाँति गदा हाथ में लेकर रणभूमि में तुम्हारे और तीनों लोकों के भी प्राण लेने की शक्ति रखता हूँ

Hinglish
29.23VR-3-29-23

कामम् बहु अपि वक्तव्यम् त्वयि वक्ष्यामि न तु अहम् । अस्तम् प्राप्नोति सविता युद्ध विघ्नः ततो भवेत् ॥

kāmam bahu api vaktavyam tvayi vakṣyāmi na tu aham | astam prāpnoti savitā yuddha vighnaḥ tato bhavet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयिon youबहुmuchवक्तव्यमपिhas to be saidकामम्indeedतुbutअहम्Iन वक्ष्यामिnot speak any moreसविताSunअस्तं गच्छेत्will setततःthereafterयुद्धविघ्नःobstacle to wage warभवेत्will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndeed, I shall not speak any more even though a lot can be said on you. But the Sun is about to set and it will be improper to wage war thereafter.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यद्यपि तुम्हारे विषय में मैं इच्छानुसार बहुत कुछ कह सकता हूँ तथापि इस समय कुछ नहीं कहूँगा; क्योंकि सूर्यदेव अस्ताचल को जा रहे हैं, अतः युद्ध में विघ्न पड़ जायगा

Hinglish
29.24VR-3-29-24

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानाम् हतानि ते । त्वत् विनाशात् करोमि अद्य तेषाम् अश्रु प्रमार्जनम् ॥

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānām hatāni te | tvat vināśāt karomi adya teṣām aśru pramārjanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेfor youएषांtheseराक्षसानाम्of demonsचतुर्दशfourteenसहस्राणिthousandहतानिkilledत्वद्विनाशात्by their destructionतेषाम्theirअश्रुप्रमार्जनम्wiping their tearsकरोमिI shall carry out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou have killed these fourteen thousand demons. Therefore, I will wipe their tears by destroying you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुमने चौदह हजार राक्षसों का संहार किया है, अतः आज तुम्हारा भी विनाश करके मैं उन सबके आँसू पोलूंगा—उनकी मौत का बदला चुकाऊँगा’

Hinglish
29.25VR-3-29-25

इति उक्त्वा परम क्रुद्धः ताम् गदाम् परम अन्गदाम् । खरः चिक्षेप रामाय प्रदीप्ताम् अशनिम् यथा ॥

iti uktvā parama kruddhaḥ tām gadām parama angadām | kharaḥ cikṣepa rāmāya pradīptām aśanim yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परमाङ्गदःadorned with large shoulder bandsखरःKharaइतिthusउक्त्वाhaving saidपरमक्रुद्धःhighly enragedप्रदीप्ताम्blazingअशनिं यथाlike a thunderboltतां गदाम्that maceरामायat Ramaचिक्षेवhurled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving said this, highly enraged Khara adorned with large shoulder bands, hurled at Rama, his mace glowing like a thunderbolt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहकर अत्यन्त क्रोध से भरे हुए खर ने उत्तम वलय (कड़े) से विभूषित तथा प्रज्वलित वज्र के समान भयंकर गदा को श्रीरामचन्द्रजी के ऊपर चलाया

Hinglish
29.26VR-3-29-26

खर बाहु प्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा । भस्म वृक्षाम् च गुल्माम् च कृत्वा अगात् तत् समीपतः ॥

khara bāhu pramuktā sā pradīptā mahatī gadā | bhasma vṛkṣām ca gulmām ca kṛtvā agāt tat samīpataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
खरबाहुप्रयुक्ताunleashed by Khara's armsप्रदीप्ताblazingमहतीhugeगदाmaceवृक्षांश्चtreesगुल्मांश्चshrubsभस्मashesकृत्वाreduced intoतत्समीपतःclose to himअगात्reached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe huge, blazing mace hurled by Khara's arms reduced the trees and shrubs into ashes and came close to Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)खर के हाथों से छूटी हुई वह दीप्तिमान् विशाल गदा वृक्षों और लताओं को भस्म करके उनके समीप जा पहुँची

Hinglish
29.27VR-3-29-27

ताम् आपतन्तीम् महतीम् मृत्यु पाश उपमाम् गदाम् । अंतरिक्ष गताम् रामः चिच्छेद बहुधा शरैः ॥

tām āpatantīm mahatīm mṛtyu pāśa upamām gadām | aṃtarikṣa gatām rāmaḥ ciccheda bahudhā śaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आपतन्तीfalling downज्वलताम्burningमृत्युपाशोपमाम्like the noose of deathतां गदाम्that maceअन्तरिक्षगताम्in the skyरामःRamaशरैःarrowsबहुधाseveral piecesचिच्छेदshattered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mace, which moved in the sky burning like the noose of death was shattered to pieces by Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मृत्यु के पाश की भाँति उस विशाल गदा को अपने ऊपर आती देख श्रीरामचन्द्रजी ने अनेक बाण मारकर आकाश में ही उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Hinglish
29.28VR-3-29-28

सा विशीर्णा शरैः भिन्ना पपात धरणी तले । गदा मंत्र औषधि बलैर् व्याली इव विनिपातिता ॥

sā viśīrṇā śaraiḥ bhinnā papāta dharaṇī tale | gadā maṃtra auṣadhi balair vyālī iva vinipātitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरैःarrowsभग्नाbrokenसा गदाthe maceमन्त्रौषधबलैःon the strength of mantras and medicinesविनिपातिताfell downव्यालीवlike a female serpentविकीर्णाscatteredधरणीतलेon the groundपपातfell down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mace shattered by the arrows of Rama , fell down scattered to pieces on the ground like a female serpent subdued by the force of mantras and medicine. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyninth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बाणों से विदीर्ण एवं चूर-चूर होकर वह गदा पृथ्वी पर गिर पड़ी, मानो कोई सर्पिणी मन्त्र और ओषधियों के बल से गिरायी गयी हो

Hinglish