Sarga 24

आश्रमम् प्रति याते तु खरे खर पराक्रमे । तान् एव औत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥

āśramam prati yāte tu khare khara parākrame | tān eva autpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha ||

तान् उत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वा अति अमर्षण । प्रजानाम् अहितान् दृष्ट्वा वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

tān utpātān mahāghorān rāmo dṛṣṭvā ati amarṣaṇa | prajānām ahitān dṛṣṭvā vākyam lakṣmaṇam abravīt ||

इमान् पश्य महाबाहो सर्व भूत अपहारिणः । समुत्थितान् महा उत्पातान् संहर्तुम् सर्व राक्षसान् ॥

imān paśya mahābāho sarva bhūta apahāriṇaḥ | samutthitān mahā utpātān saṃhartum sarva rākṣasān ||

अमी रुधिर धाराः तु विसृजंतो खर स्वनाः । व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभ अरुणाः ॥

amī rudhira dhārāḥ tu visṛjaṃto khara svanāḥ | vyomni meghā nivartante paruṣā gardabha aruṇāḥ ||

स धूमाः च शराः सर्वे मम युद्ध अभिनन्दिताः । रुक्म पृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण ॥

sa dhūmāḥ ca śarāḥ sarve mama yuddha abhinanditāḥ | rukma pṛṣṭhāni cāpāni viceṣṭante vicakṣaṇa ||

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वन चारिणः । अग्रतो नः भयम् प्राप्तम् संशयो जीवितस्य च ॥

yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vana cāriṇaḥ | agrato naḥ bhayam prāptam saṃśayo jīvitasya ca ||

संप्रहारः तु सुमहान् भविष्यति न संशयः । अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ॥

saṃprahāraḥ tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ | ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ ||

संनिकर्षे तु नः शूर जयम् शत्रोः पराजयम् । सुप्रभम् च प्रसन्नम् च तव वक्त्रम् हि लक्ष्यते ॥

saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayam śatroḥ parājayam | suprabham ca prasannam ca tava vaktram hi lakṣyate ||

उद्यतानाम् हि युद्धार्थम् येषाम् भवति लक्ष्मणः । निष्प्रभम् वदनम् तेषाम् भवति आयुः परिक्षयः ॥

udyatānām hi yuddhārtham yeṣām bhavati lakṣmaṇaḥ | niṣprabham vadanam teṣām bhavati āyuḥ parikṣayaḥ ||

रक्षसाम् नर्दताम् घोरः श्रूयते अयम् महाध्वनिः । आहतानाम् च भेरीणाम् राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥

rakṣasām nardatām ghoraḥ śrūyate ayam mahādhvaniḥ | āhatānām ca bherīṇām rākṣasaiḥ krūra karmabhiḥ ||

अनागत विधानम् तु कर्तव्यम् शुभम् इच्छता । आपदम् शंकमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥

anāgata vidhānam tu kartavyam śubham icchatā | āpadam śaṃkamānena puruṣeṇa vipaścitā ||

तस्मात् गृहीत्वा वैदेहीम् शर पाणिः धनुर् धरः । गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गाम् पादप संकुलाम् ॥

tasmāt gṛhītvā vaidehīm śara pāṇiḥ dhanur dharaḥ | guhām āśraya śailasya durgām pādapa saṃkulām ||

प्रतिकूलितुम् इच्छामि न हि वाक्यम् इदम् त्वया । शापितो मम पादाभ्याम् गम्यताम् वत्स मा चिरम् ॥

pratikūlitum icchāmi na hi vākyam idam tvayā | śāpito mama pādābhyām gamyatām vatsa mā ciram ||

त्वम् हि शूरः च बलवान् हन्या एतान् न संशयः । स्वयम् निहन्तुम् इच्छमि सर्वान् एव निशाचरान् ॥

tvam hi śūraḥ ca balavān hanyā etān na saṃśayaḥ | svayam nihantum icchami sarvān eva niśācarān ||

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया । शरान् आदाय चापम् च गुहाम् दुर्गाम् समाश्रयत् ॥

evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā | śarān ādāya cāpam ca guhām durgām samāśrayat ||

तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहाम् लक्ष्मणे सह सीतया । हन्त निर्युक्तम् इति उक्त्वा रामः कवचम् आविशत् ॥

tasmin praviṣṭe tu guhām lakṣmaṇe saha sītayā | hanta niryuktam iti uktvā rāmaḥ kavacam āviśat ||

स तेन अग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः । बभूव रामः तिमिरे महान् अग्निर् इव उत्थितः ॥

sa tena agni nikāśena kavacena vibhūṣitaḥ | babhūva rāmaḥ timire mahān agnir iva utthitaḥ ||

स चापम् उद्यम्य महत् शरान् आदाय वीर्यवान् । संबभूव अवस्थितः तत्र ज्या स्वनैः पूरयन् दिशः ॥

sa cāpam udyamya mahat śarān ādāya vīryavān | saṃbabhūva avasthitaḥ tatra jyā svanaiḥ pūrayan diśaḥ ||

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः । समेयुः च महात्मनो युद्ध दर्शन कांक्षया ॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca saha cāraṇaiḥ | sameyuḥ ca mahātmano yuddha darśana kāṃkṣayā ||

ऋषयः च महात्मनो लोके ब्रह्मर्षि सत्तमाः । समेत्य च ऊचुः सहिताः ते अन्योन्यम् पुण्य कर्मणः ॥

ṛṣayaḥ ca mahātmano loke brahmarṣi sattamāḥ | sametya ca ūcuḥ sahitāḥ te anyonyam puṇya karmaṇaḥ ||

स्वस्ति गो ब्राह्मणानाम् च लोकानाम् च इति संस्थिताः । जयताम् राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनी चरान् ॥

svasti go brāhmaṇānām ca lokānām ca iti saṃsthitāḥ | jayatām rāghavo yuddhe paulastyān rajanī carān ||

चक्र हस्तो यथा युद्धे सर्वान् असुर पुंगवान् । एवम् उक्त्वा पुनः प्र ऊचुः आलोक्य च परस्परम् ॥

cakra hasto yathā yuddhe sarvān asura puṃgavān | evam uktvā punaḥ pra ūcuḥ ālokya ca parasparam ||

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् । एकः च रामो धर्मात्मा कथम् युद्धम् भविष्यति ॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām | ekaḥ ca rāmo dharmātmā katham yuddham bhaviṣyati ||

इति राजर्षयः सिद्धाः स गणाः च द्विजर्षभाः । जात कौतूहलात् तस्थुर् विमानस्थाः च देवता ॥

iti rājarṣayaḥ siddhāḥ sa gaṇāḥ ca dvijarṣabhāḥ | jāta kautūhalāt tasthur vimānasthāḥ ca devatā ||

आविष्टम् तेजसा रामम् संग्राम शिरसि स्थितम् । दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे तदा ॥

āviṣṭam tejasā rāmam saṃgrāma śirasi sthitam | dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayāt vivyathire tadā ||

रूपम् अप्रतिमम् तस्य रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । बभूव रूपम् क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव महात्मनः ॥

rūpam apratimam tasya rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ | babhūva rūpam kruddhasya rudrasya iva mahātmanaḥ ||

इति संभाष्यमाणो तु देव गंधर्व चारणैः । ततो गंभीर निर्ह्रादम् घोर चर्म आयुध ध्वजम् ॥

iti saṃbhāṣyamāṇo tu deva gaṃdharva cāraṇaiḥ | tato gaṃbhīra nirhrādam ghora carma āyudha dhvajam ||

अनीकम् यातुधानानाम् समन्तात् प्रत्यदृश्यत । वीर आलापान् विसृजताम् अन्योन्यम् अभिगच्छताम् ॥

anīkam yātudhānānām samantāt pratyadṛśyata | vīra ālāpān visṛjatām anyonyam abhigacchatām ||

चापानि विस्फरयताम् जृंभताम् च अपि अभीक्ष्णशः । विप्रघुष्ट स्वनानाम् च दुंदुभीम् च अपि निघ्नताम् ॥

cāpāni vispharayatām jṛṃbhatām ca api abhīkṣṇaśaḥ | vipraghuṣṭa svanānām ca duṃdubhīm ca api nighnatām ||

तेषाम् सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् । तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वन चारिणः ॥

teṣām sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tad vanam | tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vana cāriṇaḥ ||

दुद्रुवुः यत्र निःशब्दम् पृष्ठतो न अवलोकयन् । तत् च अनीकम् महावेगम् रामम् समनुवर्तत ॥

dudruvuḥ yatra niḥśabdam pṛṣṭhato na avalokayan | tat ca anīkam mahāvegam rāmam samanuvartata ||

घृत नाना प्रहरणम् गंभीरम् सागरोपमम् । रामो अपि चारयन् चक्षुः सर्वतो रण पण्डितः ॥

ghṛta nānā praharaṇam gaṃbhīram sāgaropamam | rāmo api cārayan cakṣuḥ sarvato raṇa paṇḍitaḥ ||

ददर्श खर सैन्यम् तत् युद्ध अभिमुखो गतः । वितत्य च धनुर् भीमम् तूण्याः च उद्धृत्य सायकान् ॥

dadarśa khara sainyam tat yuddha abhimukho gataḥ | vitatya ca dhanur bhīmam tūṇyāḥ ca uddhṛtya sāyakān ||

क्रोधम् आहारयत् तीव्रम् वधार्थम् सर्व रक्षसाम् । दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत्क्रुद्धोयुगान्ताग्निरिवज्वलन् - यद्वा -दुष्प्रेक्ष्यः च अभवत् क्रुद्धो युगान्त अग्निः इव ज्वलन् ॥

krodham āhārayat tīvram vadhārtham sarva rakṣasām | duṣprekṣyaścābhavatkruddhoyugāntāgnirivajvalan - yadvā -duṣprekṣyaḥ ca abhavat kruddho yugānta agniḥ iva jvalan ||

तम् दृष्ट्वा तेजसा आविष्टम् प्राव्यथन् वन देवताः । तस्य रुष्ट्स्य रूपम् तु रामस्य ददृशे तदा । दक्षस्य इव क्रतुम् हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनी ॥

tam dṛṣṭvā tejasā āviṣṭam prāvyathan vana devatāḥ | tasya ruṣṭsya rūpam tu rāmasya dadṛśe tadā | dakṣasya iva kratum hantum udyatasya pinākinī ||

तत् कार्मुकैः आभरणैः रथैः चतत् वर्माभिः च अग्नि समान वर्णैः । बभूव सैन्यम् पिशित अशनिनाम्सूर्य उदये नीलम् इव अभ्र जालम् ॥

tat kārmukaiḥ ābharaṇaiḥ rathaiḥ catat varmābhiḥ ca agni samāna varṇaiḥ | babhūva sainyam piśita aśanināmsūrya udaye nīlam iva abhra jālam ||