Sarga 23

तत् प्रयातम् बलम् घोरम् अशिवम् शोणित उदकम् । अभ्यवर्षत् महा मेघः तुमुलो गर्दभ अरुणः ॥

tat prayātam balam ghoram aśivam śoṇita udakam | abhyavarṣat mahā meghaḥ tumulo gardabha aruṇaḥ ||

निपेतुः तुरगाः तस्य रथ युक्ता महाजवाः । समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥

nipetuḥ turagāḥ tasya ratha yuktā mahājavāḥ | same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā ||

श्यामम् रुधिर पर्यन्तम् बभूव परिवेषणम् । अलात चक्र प्रतिमम् प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥

śyāmam rudhira paryantam babhūva pariveṣaṇam | alāta cakra pratimam pratigṛhya divākaram ||

ततो ध्वजम् उपागम्य हेम दण्डम् समुच्छ्रितम् । समाक्रम्य महाकायः तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥

tato dhvajam upāgamya hema daṇḍam samucchritam | samākramya mahākāyaḥ tasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ ||

जनस्थान समीपे च समाक्रम्य खर स्वनाः । विस्वरान् विविधान् च चक्रुः मांस आदा मृग पक्षिणः ॥

janasthāna samīpe ca samākramya khara svanāḥ | visvarān vividhān ca cakruḥ māṃsa ādā mṛga pakṣiṇaḥ ||

व्याजह्रुः च पदीप्तायाम् दिशि वै भैरव स्वनम् । अशिवा यातुधानानाम् शिवा घोरा महास्वनाः ॥

vyājahruḥ ca padīptāyām diśi vai bhairava svanam | aśivā yātudhānānām śivā ghorā mahāsvanāḥ ||

प्रभिन्नगजसंकाशतोयशोणितधारिणः । यद्वा -प्रभिन्न गज संकाश तोय शोणित धारिणः । आकाशम् तत् अनाकाशम् चक्रुः भीम अंबु वाहकाः ॥

prabhinnagajasaṃkāśatoyaśoṇitadhāriṇaḥ | yadvā -prabhinna gaja saṃkāśa toya śoṇita dhāriṇaḥ | ākāśam tat anākāśam cakruḥ bhīma aṃbu vāhakāḥ ||

बभूव तिमिरम् घोरम् उद्धतम् रोम हर्षणम् । दिशो वा प्रदिशो वा अपि सुव्यक्तम् न चकाशिरे ॥

babhūva timiram ghoram uddhatam roma harṣaṇam | diśo vā pradiśo vā api suvyaktam na cakāśire ||

क्षतज आर्द्र सवर्णाभा संध्या कालम् विना बभौ । खरम् च अभिमुखम् नेदुः तदा घोरा मृगाः खगाः ॥

kṣataja ārdra savarṇābhā saṃdhyā kālam vinā babhau | kharam ca abhimukham neduḥ tadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ ||

कंक गोमायु गृध्राः च चुक्रुशुः भय संशिनः । नित्या अशिव करा युद्धे शिवा घोर निदर्शनाः ॥

kaṃka gomāyu gṛdhrāḥ ca cukruśuḥ bhaya saṃśinaḥ | nityā aśiva karā yuddhe śivā ghora nidarśanāḥ ||

नेदुः बलस्य अभिमुखम् ज्वाल उद्गारिभिः आननैः । कबन्धः परिघ आभासो दृश्यते भास्कर अंतिके ॥

neduḥ balasya abhimukham jvāla udgāribhiḥ ānanaiḥ | kabandhaḥ parigha ābhāso dṛśyate bhāskara aṃtike ||

जग्राह सूर्यम् स्वर्भानुः अपर्वणि महाग्रहः । प्रवाति मारुतः शीघ्रम् निष्प्रभो अभूत् दिवाकरः ॥

jagrāha sūryam svarbhānuḥ aparvaṇi mahāgrahaḥ | pravāti mārutaḥ śīghram niṣprabho abhūt divākaraḥ ||

उत्पेतुः च विना रात्रिम् ताराः खद्योतन प्रभाः । संलीन मीन विहगा नलिन्यः शुष्क पंकजाः ॥

utpetuḥ ca vinā rātrim tārāḥ khadyotana prabhāḥ | saṃlīna mīna vihagā nalinyaḥ śuṣka paṃkajāḥ ||

तस्मिन् क्षणे बभूवुः च विना पुष्प फलैः द्रुमाः । उद्धूतः च विना वातम् रेणुः जलधर अरुणः ॥

tasmin kṣaṇe babhūvuḥ ca vinā puṣpa phalaiḥ drumāḥ | uddhūtaḥ ca vinā vātam reṇuḥ jaladhara aruṇaḥ ||

चीची कूचि इति वाश्यन्तो बभूवुः तत्र सारिकाः । उल्काः च अपि स निर्घोषा निपेतुः घोर दर्शनाः ॥

cīcī kūci iti vāśyanto babhūvuḥ tatra sārikāḥ | ulkāḥ ca api sa nirghoṣā nipetuḥ ghora darśanāḥ ||

प्रचचाल मही च अपि स शैल वन कानना । खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः ॥

pracacāla mahī ca api sa śaila vana kānanā | kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ ||

प्राकम्पत भुजः सव्यः स्वरः च अस्य अवसज्जत । स अस्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः ॥

prākampata bhujaḥ savyaḥ svaraḥ ca asya avasajjata | sa asrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ ||

ललाटे च रुजो जाता न च मोहात् न्यवर्तत । तान् समीक्ष्य महोत्पातान् उत्थितान् रोम हर्षणान् ॥

lalāṭe ca rujo jātā na ca mohāt nyavartata | tān samīkṣya mahotpātān utthitān roma harṣaṇān ||

अब्रवीत् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरः तदा । महा उत्पातान् इमान् सर्वान् उत्थितान् घोर दर्शनान् ॥

abravīt rākṣasān sarvān prahasan sa kharaḥ tadā | mahā utpātān imān sarvān utthitān ghora darśanān ||

न चिंतयामि अहम् वीर्यात् बलवान् दुर्बलान् इव । तारा अपि शरैः तीक्ष्णैः पातयेयम् नभः तलात् ॥

na ciṃtayāmi aham vīryāt balavān durbalān iva | tārā api śaraiḥ tīkṣṇaiḥ pātayeyam nabhaḥ talāt ||

मृत्युम् मरण धर्मेण संक्रुद्धो योजयामि अहम् । राघवम् तम् बल उत्सिक्तम् भ्रातरम् च अस्य लक्ष्मणम् ॥

mṛtyum maraṇa dharmeṇa saṃkruddho yojayāmi aham | rāghavam tam bala utsiktam bhrātaram ca asya lakṣmaṇam ||

अहत्वा सायकैः तीक्ष्णैः न उपावर्तितुम् उत्सहे । यन् निमित्तम् तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥

ahatvā sāyakaiḥ tīkṣṇaiḥ na upāvartitum utsahe | yan nimittam tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ ||

सकामा भगिनी मे अस्तु पीत्वा तु रुधिरम् तयोः । न क्वचित् प्राप्त पूर्वो मे संयुगेषु पराजयः ॥

sakāmā bhaginī me astu pītvā tu rudhiram tayoḥ | na kvacit prāpta pūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ ||

युष्माकम् एतत् प्रत्यक्षम् न अनृतम् कथयामि अहम् । देव राजम् अपि क्रुद्धो मत्त ऐरावत गामिनम् ॥

yuṣmākam etat pratyakṣam na anṛtam kathayāmi aham | deva rājam api kruddho matta airāvata gāminam ||

वज्र हस्तम् रणे हन्याम् किम् पुनः तौ च मानुषौ । सा तस्य गर्जितम् श्रुत्वा राक्षसाअनाम् महा चमूः ॥

vajra hastam raṇe hanyām kim punaḥ tau ca mānuṣau | sā tasya garjitam śrutvā rākṣasāanām mahā camūḥ ||

प्रहर्षम् अतुलम् लेभे मृत्यु पाश अवपाशिता । समेयुः च महात्मानो युद्ध दर्शन कांक्षिणः ॥

praharṣam atulam lebhe mṛtyu pāśa avapāśitā | sameyuḥ ca mahātmāno yuddha darśana kāṃkṣiṇaḥ ||

ऋषयो देव गन्धर्वाः सिद्धाः च सह चारणैः । समेत्य च ऊचुः सहिताः ते अन्यायम् पुण्यकर्मणः ॥

ṛṣayo deva gandharvāḥ siddhāḥ ca saha cāraṇaiḥ | sametya ca ūcuḥ sahitāḥ te anyāyam puṇyakarmaṇaḥ ||

स्वस्ति गो ब्राह्मणेभ्यो अस्तु लोकानाम् ये च सम्मताः । जयताम् राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनी चरान् ॥

svasti go brāhmaṇebhyo astu lokānām ye ca sammatāḥ | jayatām rāghavo yuddhe paulastyān rajanī carān ||

चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वान् असुर सत्तमान् । एतत् च अन्यत् च बहुशो ब्रुवाणाः परम ऋषयः ॥

cakrahasto yathā viṣṇuḥ sarvān asura sattamān | etat ca anyat ca bahuśo bruvāṇāḥ parama ṛṣayaḥ ||

जात कौतूहलात् तत्र विमानस्थाः च देवताः । ददृशुर् वाहिनीम् तेषाम् राक्षसानाम् गत आयुषाम् ॥

jāta kautūhalāt tatra vimānasthāḥ ca devatāḥ | dadṛśur vāhinīm teṣām rākṣasānām gata āyuṣām ||

रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्य अग्रात् विनिःसृतः । श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुः विहंगमः ॥

rathena tu kharo vegāt sainyasya agrāt viniḥsṛtaḥ | śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatruḥ vihaṃgamaḥ ||

दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः । हेममाली महामाली सर्पाअस्यो रुधिराशनः ॥

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ | hemamālī mahāmālī sarpāasyo rudhirāśanaḥ ||

द्वादश एते महावीर्याः प्रतस्थुः अभितः खरम् । महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिराः तथा । चत्वार एते सेना अग्रे दूषणम् पृष्ठतो अन्वयुः ॥

dvādaśa ete mahāvīryāḥ pratasthuḥ abhitaḥ kharam | mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirāḥ tathā | catvāra ete senā agre dūṣaṇam pṛṣṭhato anvayuḥ ||

सा भीम वेगा समर अभिकांक्षिणीसुदारुणा राक्षस वीर सेना । तौ राज पुत्रौ सहसा अभ्युपेतामाला ग्रहाणाम् इव चन्द्र सूर्यौ ॥

sā bhīma vegā samara abhikāṃkṣiṇīsudāruṇā rākṣasa vīra senā | tau rāja putrau sahasā abhyupetāmālā grahāṇām iva candra sūryau ||