Adhyāya 22

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः । रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmin kāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ । ruruduḥ kīcakaṁ dr̥ṣṭvā parivārya samantataḥ ॥

सर्वे संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम् ॥

sarve saṁhr̥ṣṭaromāṇaḥ saṁtrastāḥ prekṣya kīcakam । tathā sarvāṅgasaṁbhugnaṁ kūrmaṁ sthala ivoddhr̥tam ॥

पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् । संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः ॥

pothitaṁ bhīmasenena tam indreṇeva dānavam । saṁskārayitum icchanto bahir netuṁ pracakramuḥ ॥

ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः । अदूरादनवद्याङ्गीं स्तम्भमालिङ्ग्य तिष्ठतीम् ॥

dadr̥śus te tataḥ kr̥ṣṇāṁ sūtaputrāḥ samāgatāḥ । adūrād anavadyāṅgīṁ stambham āliṅgya tiṣṭhatīm ॥

समवेतेषु सूतेषु तानुवाचोपकीचकः । हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हतः ॥

samaveteṣu sūteṣu tān uvācopakīcakaḥ । hanyatāṁ śīghram asatī yatkr̥te kīcako hataḥ ॥

अथ वा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह । मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा ॥

atha vā neha hantavyā dahyatāṁ kāminā saha । mr̥tasyāpi priyaṁ kāryaṁ sūtaputrasya sarvathā ॥

ततो विराटमूचुस्ते कीचकोऽस्याः कृते हतः । सहाद्यानेन दह्येत तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

tato virāṭam ūcus te kīcako ’syāḥ kr̥te hataḥ । sahādyānena dahyeta tadanujñātum arhasi ॥

पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत । सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते ॥

parākramaṁ tu sūtānāṁ matvā rājānvamodata । sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṁ viśāṁ pate ॥

तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । मोमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम् ॥

tāṁ samāsādya vitrastāṁ kr̥ṣṇāṁ kamalalocanām । momuhyamānāṁ te tatra jagr̥huḥ kīcakā bhr̥śam ॥

ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् । जग्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानमभितस्तदा ॥

tatas tu tāṁ samāropya nibadhya ca sumadhyamām । jagmur udyamya te sarve śmaśānam abhitas tadā ॥

ह्रियमाणा तु सा राजन्सूतपुत्रैरनिन्दिता । प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ॥

hriyamāṇā tu sā rājan sūtaputrair aninditā । prākrośan nātham icchantī kr̥ṣṇā nāthavatī satī ॥

द्रौपद्युवाच । जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥

draupady uvāca । jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ । te me vācaṁ vijānantu sūtaputrā nayanti mām ॥

येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः । व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम् ॥

yeṣāṁ jyātalanirghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ । vyaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghoṣas tarasvinām ॥

रथघोषश्च बलवान्गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥

rathaghoṣaś ca balavān gandharvāṇāṁ yaśasvinām । te me vācaṁ vijānantu sūtaputrā nayanti mām ॥

वैशंपायन उवाच । तस्यास्ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः । श्रुत्वैवाभ्यपतद्भीमः शयनादविचारयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasyās tāḥ kr̥paṇā vācaḥ kr̥ṣṇāyāḥ paridevitāḥ । śrutvaivābhyapatad bhīmaḥ śayanād avicārayan ॥

भीमसेन उवाच । अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् । तस्मात्ते सूतपुत्रेभ्यो न भयं भीरु विद्यते ॥

bhīmasena uvāca । ahaṁ śr̥ṇomi te vācaṁ tvayā sairandhri bhāṣitām । tasmāt te sūtaputrebhyo na bhayaṁ bhīru vidyate ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया । ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च । अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā sa mahābāhur vijajr̥mbhe jighāṁsayā । tataḥ sa vyāyataṁ kr̥tvā veṣaṁ viparivartya ca । advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahis tadā ॥

स भीमसेनः प्राकारादारुज्य तरसा द्रुमम् । श्मशानाभिमुखः प्रायाद्यत्र ते कीचका गताः ॥

sa bhīmasenaḥ prākārād ārujya tarasā drumam । śmaśānābhimukhaḥ prāyād yatra te kīcakā gatāḥ ॥

स तं वृक्षं दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली । प्रगृह्याभ्यद्रवत्सूतान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

sa taṁ vr̥kṣaṁ daśavyāmaṁ saskandhaviṭapaṁ balī । pragr̥hyābhyadravat sūtān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥

ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकाः । भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस्तत्र शेरते ॥

ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvatthakiṁśukāḥ । bhūmau nipatitā vr̥kṣāḥ saṁghaśas tatra śerate ॥

तं सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् । वित्रेसुः सर्वतः सूता विषादभयकम्पिताः ॥

taṁ siṁham iva saṁkruddhaṁ dr̥ṣṭvā gandharvam āgatam । vitresuḥ sarvataḥ sūtā viṣādabhayakampitāḥ ॥

तमन्तकमिवायान्तं गन्धर्वं प्रेक्ष्य ते तदा । दिधक्षन्तस्तदा ज्येष्ठं भ्रातरं ह्युपकीचकाः । परस्परमथोचुस्ते विषादभयकम्पिताः ॥

tam antakam ivāyāntaṁ gandharvaṁ prekṣya te tadā । didhakṣantas tadā jyeṣṭhaṁ bhrātaraṁ hy upakīcakāḥ । parasparam athocus te viṣādabhayakampitāḥ ॥

गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन्नो भयमागतम् ॥

gandharvo balavān eti kruddha udyamya pādapam । sairandhrī mucyatāṁ śīghraṁ mahan no bhayam āgatam ॥

ते तु दृष्ट्वा तमाविद्धं भीमसेनेन पादपम् । विमुच्य द्रौपदीं तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥

te tu dr̥ṣṭvā tam āviddhaṁ bhīmasenena pādapam । vimucya draupadīṁ tatra prādravan nagaraṁ prati ॥

द्रवतस्तांस्तु संप्रेक्ष्य स वज्री दानवानिव । शतं पञ्चाधिकं भीमः प्राहिणोद्यमसादनम् ॥

dravatas tāṁs tu saṁprekṣya sa vajrī dānavān iva । śataṁ pañcādhikaṁ bhīmaḥ prāhiṇod yamasādanam ॥

तत आश्वासयत्कृष्णां प्रविमुच्य विशां पते । उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र द्रौपदीम् । अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकोदरः ॥

tata āśvāsayat kr̥ṣṇāṁ pravimucya viśāṁ pate । uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṁ tatra draupadīm । aśrupūrṇamukhīṁ dīnāṁ durdharṣaḥ sa vr̥kodaraḥ ॥

एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् । प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव । अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम् ॥

evaṁ te bhīru vadhyante ye tvāṁ kliśyanty anāgasam । praihi tvaṁ nagaraṁ kr̥ṣṇe na bhayaṁ vidyate tava । anyenāhaṁ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasam ॥

पञ्चाधिकं शतं तच्च निहतं तत्र भारत । महावनमिव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम् ॥

pañcādhikaṁ śataṁ tac ca nihataṁ tatra bhārata । mahāvanam iva chinnaṁ śiśye vigalitadrumam ॥

एवं ते निहता राजञ्शतं पञ्च च कीचकाः । स च सेनापतिः पूर्वमित्येतत्सूतषट्शतम् ॥

evaṁ te nihatā rājañ śataṁ pañca ca kīcakāḥ । sa ca senāpatiḥ pūrvam ity etat sūtaṣaṭśatam ॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नरा नार्यश्च संगताः । विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किंचन भारत ॥

tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ narā nāryaś ca saṁgatāḥ । vismayaṁ paramaṁ gatvā nocuḥ kiṁ cana bhārata ॥