Adhyāya 18

द्रौपद्युवाच । इदं तु मे महद्दुःखं यत्प्रवक्ष्यामि भारत । न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥

draupady uvāca । idaṁ tu me mahad duḥkhaṁ yat pravakṣyāmi bhārata । na me ’bhyasūyā kartavyā duḥkhād etad bravīmy aham ॥

शार्दूलैर्महिषैः सिंहैरागारे युध्यसे यदा । कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलो भवेत् ॥

śārdūlair mahiṣaiḥ siṁhair āgāre yudhyase yadā । kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyās tadā me kaśmalo bhavet ॥

प्रेक्षासमुत्थिता चापि कैकेयी ताः स्त्रियो वदेत् । प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गी कश्मलोपहतामिव ॥

prekṣāsamutthitā cāpi kaikeyī tāḥ striyo vadet । prekṣya mām anavadyāṅgī kaśmalopahatām iva ॥

स्नेहात्संवासजान्मन्ये सूदमेषा शुचिस्मिता । योध्यमानं महावीर्यैरिमं समनुशोचति ॥

snehāt saṁvāsajān manye sūdam eṣā śucismitā । yodhyamānaṁ mahāvīryair imaṁ samanuśocati ॥

कल्याणरूपा सैरन्ध्री बल्लवश्चातिसुन्दरः । स्त्रीणां च चित्तं दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ च मे मतौ ॥

kalyāṇarūpā sairandhrī ballavaś cātisundaraḥ । strīṇāṁ ca cittaṁ durjñeyaṁ yuktarūpau ca me matau ॥

सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवेदिनी । अस्मिन्राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ ॥

sairandhrī priyasaṁvāsān nityaṁ karuṇavedinī । asmin rājakule cemau tulyakālanivāsinau ॥

इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमवेदयत् । क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य समशङ्कत मां त्वयि ॥

iti bruvāṇā vākyāni sā māṁ nityam avedayat । krudhyantīṁ māṁ ca saṁprekṣya samaśaṅkata māṁ tvayi ॥

तस्यां तथा ब्रुवत्यां तु दुःखं मां महदाविशत् । शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

tasyāṁ tathā bruvatyāṁ tu duḥkhaṁ māṁ mahad āviśat । śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṁ jīvitum utsahe ॥

यः सदेवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् । सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ॥

yaḥ sadevān manuṣyāṁś ca sarpāṁś caikaratho ’jayat । so ’yaṁ rājño virāṭasya kanyānāṁ nartako yuvā ॥

योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम् । सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥

yo ’tarpayad ameyātmā khāṇḍave jātavedasam । so ’ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe ’gnir iva saṁvr̥taḥ ॥

यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात् । स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ॥

yasmād bhayam amitrāṇāṁ sadaiva puruṣarṣabhāt । sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṁjayaḥ ॥

यस्य ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः । स्त्रियो गीतस्वनं तस्य मुदिताः पर्युपासते ॥

yasya jyātalanirghoṣāt samakampanta śatravaḥ । striyo gītasvanaṁ tasya muditāḥ paryupāsate ॥

किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शोभते । वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ॥

kirīṭaṁ sūryasaṁkāśaṁ yasya mūrdhani śobhate । veṇīvikr̥takeśāntaḥ so ’yam adya dhanaṁjayaḥ ॥

यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । आधारः सर्वविद्यानां स धारयति कुण्डले ॥

yasminn astrāṇi divyāni samastāni mahātmani । ādhāraḥ sarvavidyānāṁ sa dhārayati kuṇḍale ॥

यं स्म राजसहस्राणि तेजसाप्रतिमानि वै । समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महार्णवः ॥

yaṁ sma rājasahasrāṇi tejasāpratimāni vai । samare nātivartante velām iva mahārṇavaḥ ॥

सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा । आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥

so ’yaṁ rājño virāṭasya kanyānāṁ nartako yuvā । āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṁ paricārakaḥ ॥

यस्य स्म रथघोषेण समकम्पत मेदिनी । सपर्वतवना भीम सहस्थावरजङ्गमा ॥

yasya sma rathaghoṣeṇa samakampata medinī । saparvatavanā bhīma sahasthāvarajaṅgamā ॥

यस्मिञ्जाते महाभागे कुन्त्याः शोको व्यनश्यत । स शोचयति मामद्य भीमसेन तवानुजः ॥

yasmiñ jāte mahābhāge kuntyāḥ śoko vyanaśyata । sa śocayati mām adya bhīmasena tavānujaḥ ॥

भूषितं तमलंकारैः कुण्डलैः परिहाटकैः । कम्बुपाणिनमायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ॥

bhūṣitaṁ tam alaṁkāraiḥ kuṇḍalaiḥ parihāṭakaiḥ । kambupāṇinam āyāntaṁ dr̥ṣṭvā sīdati me manaḥ ॥

तं वेणीकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम् । कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः ॥

taṁ veṇīkr̥takeśāntaṁ bhīmadhanvānam arjunam । kanyāparivr̥taṁ dr̥ṣṭvā bhīma sīdati me manaḥ ॥

यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम् । प्रभिन्नमिव मातङ्गं परिकीर्णं करेणुभिः ॥

yadā hy enaṁ parivr̥taṁ kanyābhir devarūpiṇam । prabhinnam iva mātaṅgaṁ parikīrṇaṁ kareṇubhiḥ ॥

मत्स्यमर्थपतिं पार्थं विराटं समुपस्थितम् । पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दिशो नश्यन्ति मे तदा ॥

matsyam arthapatiṁ pārthaṁ virāṭaṁ samupasthitam । paśyāmi tūryamadhyasthaṁ diśo naśyanti me tadā ॥

नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम् । अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं दुर्द्यूतदेविनम् ॥

nūnam āryā na jānāti kr̥cchraṁ prāptaṁ dhanaṁjayam । ajātaśatruṁ kauravyaṁ magnaṁ durdyūtadevinam ॥

तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधां पतिम् । गोषु गोवेषमायान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत ॥

tathā dr̥ṣṭvā yavīyāṁsaṁ sahadevaṁ yudhāṁ patim । goṣu goveṣam āyāntaṁ pāṇḍubhūtāsmi bhārata ॥

सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः । न विन्दामि महाबाहो सहदेवस्य दुष्कृतम् । यस्मिन्नेवंविधं दुःखं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ॥

sahadevasya vr̥ttāni cintayantī punaḥ punaḥ । na vindāmi mahābāho sahadevasya duṣkr̥tam । yasminn evaṁvidhaṁ duḥkhaṁ prāpnuyāt satyavikramaḥ ॥

दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम् । गोषु गोवृषसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम् ॥

dūyāmi bharataśreṣṭha dr̥ṣṭvā te bhrātaraṁ priyam । goṣu govr̥ṣasaṁkāśaṁ matsyenābhiniveśitam ॥

संरब्धं रक्तनेपथ्यं गोपालानां पुरोगमम् । विराटमभिनन्दन्तमथ मे भवति ज्वरः ॥

saṁrabdhaṁ raktanepathyaṁ gopālānāṁ purogamam । virāṭam abhinandantam atha me bhavati jvaraḥ ॥

सहदेवं हि मे वीरं नित्यमार्या प्रशंसति । महाभिजनसंपन्नो वृत्तवाञ्शीलवानिति ॥

sahadevaṁ hi me vīraṁ nityam āryā praśaṁsati । mahābhijanasaṁpanno vr̥ttavāñ śīlavān iti ॥

ह्रीनिषेधो मधुरवाग्धार्मिकश्च प्रियश्च मे । स तेऽरण्येषु बोद्धव्यो याज्ञसेनि क्षपास्वपि ॥

hrīniṣedho madhuravāg dhārmikaś ca priyaś ca me । sa te ’raṇyeṣu boddhavyo yājñaseni kṣapāsv api ॥

तं दृष्ट्वा व्यापृतं गोषु वत्सचर्मक्षपाशयम् । सहदेवं युधां श्रेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव ॥

taṁ dr̥ṣṭvā vyāpr̥taṁ goṣu vatsacarmakṣapāśayam । sahadevaṁ yudhāṁ śreṣṭhaṁ kiṁ nu jīvāmi pāṇḍava ॥

यस्त्रिभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया । सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

yas tribhir nityasaṁpanno rūpeṇāstreṇa medhayā । so ’śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam ॥

अभ्यकीर्यन्त वृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षताम् । विनयन्तं जवेनाश्वान्महाराजस्य पश्यतः ॥

abhyakīryanta vr̥ndāni dāmagranthim udīkṣatām । vinayantaṁ javenāśvān mahārājasya paśyataḥ ॥

अपश्यमेनं श्रीमन्तं मत्स्यं भ्राजिष्णुमुत्तमम् । विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनः ॥

apaśyam enaṁ śrīmantaṁ matsyaṁ bhrājiṣṇum uttamam । virāṭam upatiṣṭhantaṁ darśayantaṁ ca vājinaḥ ॥

किं नु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परंतप । एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ॥

kiṁ nu māṁ manyase pārtha sukhiteti paraṁtapa । evaṁ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ ॥

अतः प्रतिविशिष्टानि दुःखान्यन्यानि भारत । वर्तन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्यपि ॥

ataḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāny anyāni bhārata । vartante mayi kaunteya vakṣyāmi śr̥ṇu tāny api ॥

युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत । शोषयन्ति शरीरं मे किं नु दुःखमतः परम् ॥

yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhāny uta । śoṣayanti śarīraṁ me kiṁ nu duḥkham ataḥ param ॥