Adhyāya 80

वैशंपायन उवाच । धनंजयोत्सुकास्ते तु वने तस्मिन्महारथाः । न्यवसन्त महाभागा द्रौपद्या सह पाण्डवाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhanaṁjayotsukās te tu vane tasmin mahārathāḥ । nyavasanta mahābhāgā draupadyā saha pāṇḍavāḥ ॥

अथापश्यन्महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम् । दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या दीप्ताग्निसमतेजसम् ॥

athāpaśyan mahātmānaṁ devarṣiṁ tatra nāradam । dīpyamānaṁ śriyā brāhmyā dīptāgnisamatejasam ॥

स तैः परिवृतः श्रीमान्भ्रातृभिः कुरुसत्तमः । विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतुः ॥

sa taiḥ parivr̥taḥ śrīmān bhrātr̥bhiḥ kurusattamaḥ । vibabhāv atidīptaujā devair iva śatakratuḥ ॥

यथा च वेदान्सावित्री याज्ञसेनी तथा सती । न जहौ धर्मतः पार्थान्मेरुमर्कप्रभा यथा ॥

yathā ca vedān sāvitrī yājñasenī tathā satī । na jahau dharmataḥ pārthān merum arkaprabhā yathā ॥

प्रतिगृह्य तु तां पूजां नारदो भगवानृषिः । आश्वासयद्धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ ॥

pratigr̥hya tu tāṁ pūjāṁ nārado bhagavān r̥ṣiḥ । āśvāsayad dharmasutaṁ yuktarūpam ivānagha ॥

उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम् । ब्रूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थः किं ददामि ते ॥

uvāca ca mahātmānaṁ dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । brūhi dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha kenārthaḥ kiṁ dadāmi te ॥

अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं नारदं देवसंमितम् ॥

atha dharmasuto rājā praṇamya bhrātr̥bhiḥ saha । uvāca prāñjalir vākyaṁ nāradaṁ devasaṁmitam ॥

त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमित्येव मन्येऽहं प्रसादात्तव सुव्रत ॥

tvayi tuṣṭe mahābhāga sarvalokābhipūjite । kr̥tam ity eva manye ’haṁ prasādāt tava suvrata ॥

यदि त्वहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ । संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ हृदिस्थं छेत्तुमर्हसि ॥

yadi tv aham anugrāhyo bhrātr̥bhiḥ sahito ’nagha । saṁdehaṁ me muniśreṣṭha hr̥disthaṁ chettum arhasi ॥

प्रदक्षिणं यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः । किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि ॥

pradakṣiṇaṁ yaḥ kurute pr̥thivīṁ tīrthatatparaḥ । kiṁ phalaṁ tasya kārtsnyena tad brahman vaktum arhasi ॥

नारद उवाच । शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण भारत । पुलस्त्यस्य सकाशाद्वै सर्वमेतदुपश्रुतम् ॥

nārada uvāca । śr̥ṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata । pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam ॥

पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः । पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिवत्तदा ॥

purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhr̥tāṁ varaḥ । pitryaṁ vrataṁ samāsthāya nyavasan munivat tadā ॥

शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते । गङ्गाद्वारे महातेजा देवगन्धर्वसेविते ॥

śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite । gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite ॥

स पितॄंस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः । ऋषींश्च तोषयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

sa pitr̥̄ṁs tarpayām āsa devāṁś ca paramadyutiḥ । r̥ṣīṁś ca toṣayām āsa vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य जपन्नेव महातपाः । ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम् ॥

kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ । dadarśādbhutasaṁkāśaṁ pulastyam r̥ṣisattamam ॥

स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया । प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ ॥

sa taṁ dr̥ṣṭvogratapasaṁ dīpyamānam iva śriyā । praharṣam atulaṁ lebhe vismayaṁ ca paraṁ yayau ॥

उपस्थितं महाराज पूजयामास भारत । भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

upasthitaṁ mahārāja pūjayām āsa bhārata । bhīṣmo dharmabhr̥tāṁ śreṣṭho vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

शिरसा चार्घ्यमादाय शुचिः प्रयतमानसः । नाम संकीर्तयामास तस्मिन्ब्रह्मर्षिसत्तमे ॥

śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ । nāma saṁkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame ॥

भीष्मोऽहमस्मि भद्रं ते दासोऽस्मि तव सुव्रत । तव संदर्शनादेव मुक्तोऽहं सर्वकिल्बिषैः ॥

bhīṣmo ’ham asmi bhadraṁ te dāso ’smi tava suvrata । tava saṁdarśanād eva mukto ’haṁ sarvakilbiṣaiḥ ॥

एवमुक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः । वाग्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासीद्युधिष्ठिर ॥

evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhr̥tāṁ varaḥ । vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira ॥

तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् । भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam । bhīṣmaṁ kurukulaśreṣṭhaṁ muniḥ prītamanābhavat ॥

पुलस्त्य उवाच । अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन च महाभाग तुष्टोऽस्मि तव सर्वशः ॥

pulastya uvāca । anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca । satyena ca mahābhāga tuṣṭo ’smi tava sarvaśaḥ ॥

यस्येदृशस्ते धर्मोऽयं पितृभक्त्याश्रितोऽनघ । तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्चापि मम त्वयि ॥

yasyedr̥śas te dharmo ’yaṁ pitr̥bhaktyāśrito ’nagha । tena paśyasi māṁ putra prītiś cāpi mama tvayi ॥

अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते । यद्वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेऽनघ ॥

amoghadarśī bhīṣmāhaṁ brūhi kiṁ karavāṇi te । yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te ’nagha ॥

भीष्म उवाच । प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमित्येव मन्येऽहं यदहं दृष्टवान्प्रभुम् ॥

bhīṣma uvāca । prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite । kr̥tam ity eva manye ’haṁ yad ahaṁ dr̥ṣṭavān prabhum ॥

यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्मभृतां वर । वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥

yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhr̥tāṁ vara । vakṣyāmi hr̥tsthaṁ saṁdehaṁ tan me tvaṁ vaktum arhasi ॥

अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः । तमहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तितं त्वया ॥

asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṁśayaḥ । tam ahaṁ śrotum icchāmi pr̥thak saṁkīrtitaṁ tvayā ॥

प्रदक्षिणं यः पृथिवीं करोत्यमितविक्रम । किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥

pradakṣiṇaṁ yaḥ pr̥thivīṁ karoty amitavikrama । kiṁ phalaṁ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana ॥

पुलस्त्य उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि यदृषीणां परायणम् । तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम् ॥

pulastya uvāca । hanta te ’haṁ pravakṣyāmi yad r̥ṣīṇāṁ parāyaṇam । tad ekāgramanās tāta śr̥ṇu tīrtheṣu yat phalam ॥

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥

yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṁyatam । vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute ॥

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥

pratigrahād upāvr̥ttaḥ saṁtuṣṭo niyataḥ śuciḥ । ahaṁkāranivr̥ttaś ca sa tīrthaphalam aśnute ॥

अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥

akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ । vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute ॥

अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥

akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dr̥ḍhavrataḥ । ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute ॥

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता वेदेष्विह यथाक्रमम् । फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥

r̥ṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam । phalaṁ caiva yathātattvaṁ pretya ceha ca sarvaśaḥ ॥

न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥

na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṁ mahīpate । bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṁbhāravistarāḥ ॥

प्राप्यन्ते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् । नार्थन्यूनोपकरणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥

prāpyante pārthivair ete samr̥ddhair vā naraiḥ kva cit । nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṁhataiḥ ॥

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर । तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध युधां वर ॥

yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṁ nareśvara । tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṁ nibodha yudhāṁ vara ॥

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥

r̥ṣīṇāṁ paramaṁ guhyam idaṁ bharatasattama । tīrthābhigamanaṁ puṇyaṁ yajñair api viśiṣyate ॥

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥

anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca । adattvā kāñcanaṁ gāś ca daridro nāma jāyate ॥

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥

agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ । na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat ॥

नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत् ॥

nr̥loke devadevasya tīrthaṁ trailokyaviśrutam । puṣkaraṁ nāma vikhyātaṁ mahābhāgaḥ samāviśet ॥

दश कोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते । सांनिध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन ॥

daśa koṭisahasrāṇi tīrthānāṁ vai mahīpate । sāṁnidhyaṁ puṣkare yeṣāṁ trisaṁdhyaṁ kurunandana ॥

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं संनिहिता विभो ॥

ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāś ca samarudgaṇāḥ । gandharvāpsarasaś caiva nityaṁ saṁnihitā vibho ॥

यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा । दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महतान्विताः ॥

yatra devās tapas taptvā daityā brahmarṣayas tathā । divyayogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ ॥

मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः । पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥

manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ । pūyante sarvapāpāni nākapr̥ṣṭhe ca pūjyate ॥

तस्मिंस्तीर्थे महाभाग नित्यमेव पितामहः । उवास परमप्रीतो देवदानवसंमतः ॥

tasmiṁs tīrthe mahābhāga nityam eva pitāmahaḥ । uvāsa paramaprīto devadānavasaṁmataḥ ॥

पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरोगमाः । सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः ॥

puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurogamāḥ । siddhiṁ samabhisaṁprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ ॥

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

tatrābhiṣekaṁ yaḥ kuryāt pitr̥devārcane rataḥ । aśvamedhaṁ daśaguṇaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः । तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते ॥

apy ekaṁ bhojayed vipraṁ puṣkarāraṇyam āśritaḥ । tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate ॥

शाकमूलफलैर्वापि येन वर्तयते स्वयम् । तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः । तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः ॥

śākamūlaphalair vāpi yena vartayate svayam । tad vai dadyād brāhmaṇāya śraddhāvān anasūyakaḥ । tenaiva prāpnuyāt prājño hayamedhaphalaṁ naraḥ ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम । न वियोनिं व्रजन्त्येते स्नातास्तीर्थे महात्मनः ॥

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama । na viyoniṁ vrajanty ete snātās tīrthe mahātmanaḥ ॥

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण योऽभिगच्छेत पुष्करम् । फलं तत्राक्षयं तस्य वर्धते भरतर्षभ ॥

kārttikyāṁ tu viśeṣeṇa yo ’bhigaccheta puṣkaram । phalaṁ tatrākṣayaṁ tasya vardhate bharatarṣabha ॥

सायं प्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः । उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु भारत । प्राप्नुयाच्च नरो लोकान्ब्रह्मणः सदनेऽक्षयान् ॥

sāyaṁ prātaḥ smared yas tu puṣkarāṇi kr̥tāñjaliḥ । upaspr̥ṣṭaṁ bhavet tena sarvatīrtheṣu bhārata । prāpnuyāc ca naro lokān brahmaṇaḥ sadane ’kṣayān ॥

जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । पुष्करे स्नातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति ॥

janmaprabhr̥ti yat pāpaṁ striyo vā puruṣasya vā । puṣkare snātamātrasya sarvam eva praṇaśyati ॥

यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदनः । तथैव पुष्करं राजंस्तीर्थानामादिरुच्यते ॥

yathā surāṇāṁ sarveṣām ādis tu madhusūdanaḥ । tathaiva puṣkaraṁ rājaṁs tīrthānām ādir ucyate ॥

उष्य द्वादश वर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः । क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥

uṣya dvādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ । kratūn sarvān avāpnoti brahmalokaṁ ca gacchati ॥

यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते । कार्त्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत् ॥

yas tu varṣaśataṁ pūrṇam agnihotram upāsate । kārttikīṁ vā vased ekāṁ puṣkare samam eva tat ॥

दुष्करं पुष्करं गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः । दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम् ॥

duṣkaraṁ puṣkaraṁ gantuṁ duṣkaraṁ puṣkare tapaḥ । duṣkaraṁ puṣkare dānaṁ vastuṁ caiva suduṣkaram ॥

उष्य द्वादशरात्रं तु नियतो नियताशनः । प्रदक्षिणमुपावृत्तो जम्बूमार्गं समाविशेत् ॥

uṣya dvādaśarātraṁ tu niyato niyatāśanaḥ । pradakṣiṇam upāvr̥tto jambūmārgaṁ samāviśet ॥

जम्बूमार्गं समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम् । अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥

jambūmārgaṁ samāviśya devarṣipitr̥sevitam । aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṁ ca gacchati ॥

तत्रोष्य रजनीः पञ्च षष्ठकालक्षमी नरः । न दुर्गतिमवाप्नोति सिद्धिं प्राप्नोति चोत्तमाम् ॥

tatroṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭhakālakṣamī naraḥ । na durgatim avāpnoti siddhiṁ prāpnoti cottamām ॥

जम्बूमार्गादुपावृत्तो गच्छेत्तण्डुलिकाश्रमम् । न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोके च पूज्यते ॥

jambūmārgād upāvr̥tto gacchet taṇḍulikāśramam । na durgatim avāpnoti svargaloke ca pūjyate ॥

अगस्त्यसर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः । त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

agastyasara āsādya pitr̥devārcane rataḥ । trirātropoṣito rājann agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

शाकवृत्तिः फलैर्वापि कौमारं विन्दते पदम् । कण्वाश्रमं समासाद्य श्रीजुष्टं लोकपूजितम् ॥

śākavr̥ttiḥ phalair vāpi kaumāraṁ vindate padam । kaṇvāśramaṁ samāsādya śrījuṣṭaṁ lokapūjitam ॥

धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ । यत्र प्रविष्टमात्रो वै पापेभ्यो विप्रमुच्यते ॥

dharmāraṇyaṁ hi tat puṇyam ādyaṁ ca bharatarṣabha । yatra praviṣṭamātro vai pāpebhyo vipramucyate ॥

अर्चयित्वा पितॄन्देवान्नियतो नियताशनः । सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥

arcayitvā pitr̥̄n devān niyato niyatāśanaḥ । sarvakāmasamr̥ddhasya yajñasya phalam aśnute ॥

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ययातिपतनं व्रजेत् । हयमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति तत्र वै ॥

pradakṣiṇaṁ tataḥ kr̥tvā yayātipatanaṁ vrajet । hayamedhasya yajñasya phalaṁ prāpnoti tatra vai ॥

महाकालं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः । कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥

mahākālaṁ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ । koṭitīrtham upaspr̥śya hayamedhaphalaṁ labhet ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ पुण्यस्थानमुमापतेः । नाम्ना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥

tato gaccheta dharmajña puṇyasthānam umāpateḥ । nāmnā bhadravaṭaṁ nāma triṣu lokeṣu viśrutam ॥

तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत् । महादेवप्रसादाच्च गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥

tatrābhigamya ceśānaṁ gosahasraphalaṁ labhet । mahādevaprasādāc ca gāṇapatyam avāpnuyāt ॥

नर्मदामथ चासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

narmadām atha cāsādya nadīṁ trailokyaviśrutām । tarpayitvā pitr̥̄n devān agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

दक्षिणं सिन्धुमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति ॥

dakṣiṇaṁ sindhum āsādya brahmacārī jitendriyaḥ । agniṣṭomam avāpnoti vimānaṁ cādhirohati ॥

चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशनः । रन्तिदेवाभ्यनुज्ञातो अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

carmaṇvatīṁ samāsādya niyato niyatāśanaḥ । rantidevābhyanujñāto agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतमर्बुदम् । पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर ॥

tato gaccheta dharmajña himavatsutam arbudam । pr̥thivyāṁ yatra vai chidraṁ pūrvam āsīd yudhiṣṭhira ॥

तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥

tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ । tatroṣya rajanīm ekāṁ gosahasraphalaṁ labhet ॥

पिङ्गातीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । कपिलानां नरव्याघ्र शतस्य फलमश्नुते ॥

piṅgātīrtham upaspr̥śya brahmacārī jitendriyaḥ । kapilānāṁ naravyāghra śatasya phalam aśnute ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ प्रभासं लोकविश्रुतम् । यत्र संनिहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः । देवतानां मुखं वीर अनलोऽनिलसारथिः ॥

tato gaccheta dharmajña prabhāsaṁ lokaviśrutam । yatra saṁnihito nityaṁ svayam eva hutāśanaḥ । devatānāṁ mukhaṁ vīra analo ’nilasārathiḥ ॥

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥

tasmiṁs tīrthavare snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ । agniṣṭomātirātrābhyāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे । गोसहस्रफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते । दीप्यमानोऽग्निवन्नित्यं प्रभया भरतर्षभ ॥

tato gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṁgame । gosahasraphalaṁ prāpya svargaloke mahīyate । dīpyamāno ’gnivan nityaṁ prabhayā bharatarṣabha ॥

त्रिरात्रमुषितस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः । प्रभासते यथा सोमो अश्वमेधं च विन्दति ॥

trirātram uṣitas tatra tarpayet pitr̥devatāḥ । prabhāsate yathā somo aśvamedhaṁ ca vindati ॥

वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम । विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर ॥

varadānaṁ tato gacchet tīrthaṁ bharatasattama । viṣṇor durvāsasā yatra varo datto yudhiṣṭhira ॥

वरदाने नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । ततो द्वारवतीं गच्छेन्नियतो नियताशनः । पिण्डारके नरः स्नात्वा लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥

varadāne naraḥ snātvā gosahasraphalaṁ labhet । tato dvāravatīṁ gacchen niyato niyatāśanaḥ । piṇḍārake naraḥ snātvā labhed bahu suvarṇakam ॥

तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिताः । अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम ॥

tasmiṁs tīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ । adyāpi mudrā dr̥śyante tad adbhutam ariṁdama ॥

त्रिशूलाङ्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन । महादेवस्य सांनिध्यं तत्रैव भरतर्षभ ॥

triśūlāṅkāni padmāni dr̥śyante kurunandana । mahādevasya sāṁnidhyaṁ tatraiva bharatarṣabha ॥

सागरस्य च सिन्धोश्च संगमं प्राप्य भारत । तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः ॥

sāgarasya ca sindhoś ca saṁgamaṁ prāpya bhārata । tīrthe salilarājasya snātvā prayatamānasaḥ ॥

तर्पयित्वा पितॄन्देवानृषींश्च भरतर्षभ । प्राप्नोति वारुणं लोकं दीप्यमानः स्वतेजसा ॥

tarpayitvā pitr̥̄n devān r̥ṣīṁś ca bharatarṣabha । prāpnoti vāruṇaṁ lokaṁ dīpyamānaḥ svatejasā ॥

शङ्कुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

śaṅkukarṇeśvaraṁ devam arcayitvā yudhiṣṭhira । aśvamedhaṁ daśaguṇaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ । तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । दृमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥

pradakṣiṇam upāvr̥tya gaccheta bharatarṣabha । tīrthaṁ kuruvaraśreṣṭha triṣu lokeṣu viśrutam । dr̥mīti nāmnā vikhyātaṁ sarvapāpapramocanam ॥

यत्र ब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम् । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् । जन्मप्रभृति पापानि कृतानि नुदते नरः ॥

yatra brahmādayo devā upāsante maheśvaram । tatra snātvārcayitvā ca rudraṁ devagaṇair vr̥tam । janmaprabhr̥ti pāpāni kr̥tāni nudate naraḥ ॥

दृमी चात्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुता । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र हयमेधमवाप्नुयात् ॥

dr̥mī cātra naraśreṣṭha sarvadevair abhiṣṭutā । tatra snātvā naravyāghra hayamedham avāpnuyāt ॥

जित्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना । पुरा शौचं कृतं राजन्हत्वा दैवतकण्टकान् ॥

jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā prabhaviṣṇunā । purā śaucaṁ kr̥taṁ rājan hatvā daivatakaṇṭakān ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसोर्धारामभिष्टुताम् । गमनादेव तस्यां हि हयमेधमवाप्नुयात् ॥

tato gaccheta dharmajña vasor dhārām abhiṣṭutām । gamanād eva tasyāṁ hi hayamedham avāpnuyāt ॥

स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा तु मानवः । तर्प्य देवान्पितॄंश्चैव विष्णुलोके महीयते ॥

snātvā kuruvaraśreṣṭha prayatātmā tu mānavaḥ । tarpya devān pitr̥̄ṁś caiva viṣṇuloke mahīyate ॥

तीर्थं चात्र परं पुण्यं वसूनां भरतर्षभ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतो भवेत् ॥

tīrthaṁ cātra paraṁ puṇyaṁ vasūnāṁ bharatarṣabha । tatra snātvā ca pītvā ca vasūnāṁ saṁmato bhavet ॥

सिन्धूत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥

sindhūttamam iti khyātaṁ sarvapāpapraṇāśanam । tatra snātvā naraśreṣṭha labhed bahu suvarṇakam ॥

ब्रह्मतुङ्गं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः । ब्रह्मलोकमवाप्नोति सुकृती विरजा नरः ॥

brahmatuṅgaṁ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ । brahmalokam avāpnoti sukr̥tī virajā naraḥ ॥

कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं शक्रलोकमवाप्नुयात् ॥

kumārikāṇāṁ śakrasya tīrthaṁ siddhaniṣevitam । tatra snātvā naraḥ kṣipraṁ śakralokam avāpnuyāt ॥

रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थं देवनिषेवितम् । तत्र स्नात्वा भवेद्विप्रो विमलश्चन्द्रमा यथा ॥

reṇukāyāś ca tatraiva tīrthaṁ devaniṣevitam । tatra snātvā bhaved vipro vimalaś candramā yathā ॥

अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः । पञ्च यज्ञानवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिताः ॥

atha pañcanadaṁ gatvā niyato niyatāśanaḥ । pañca yajñān avāpnoti kramaśo ye ’nukīrtitāḥ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ भीमायाः स्थानमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा तु योन्यां वै नरो भरतसत्तम ॥

tato gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sthānam uttamam । tatra snātvā tu yonyāṁ vai naro bharatasattama ॥

देव्याः पुत्रो भवेद्राजंस्तप्तकुण्डलविग्रहः । गवां शतसहस्रस्य फलं चैवाप्नुयान्महत् ॥

devyāḥ putro bhaved rājaṁs taptakuṇḍalavigrahaḥ । gavāṁ śatasahasrasya phalaṁ caivāpnuyān mahat ॥

गिरिमुञ्जं समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥

girimuñjaṁ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutam । pitāmahaṁ namaskr̥tya gosahasraphalaṁ labhet ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थमुत्तमम् । अद्यापि यत्र दृश्यन्ते मत्स्याः सौवर्णराजताः ॥

tato gaccheta dharmajña vimalaṁ tīrtham uttamam । adyāpi yatra dr̥śyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ ॥

तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ वाजपेयमवाप्नुयात् । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच्च परमां गतिम् ॥

tatra snātvā naraśreṣṭha vājapeyam avāpnuyāt । sarvapāpaviśuddhātmā gacchec ca paramāṁ gatim ॥

ततो गच्छेत मलदां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् । पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि ॥

tato gaccheta maladāṁ triṣu lokeṣu viśrutām । paścimāyāṁ tu saṁdhyāyām upaspr̥śya yathāvidhi ॥

चरुं नरेन्द्र सप्तार्चेर्यथाशक्ति निवेदयेत् । पितॄणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

caruṁ narendra saptārcer yathāśakti nivedayet । pitr̥̄ṇām akṣayaṁ dānaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च । अश्वमेधसहस्रेण श्रेयान्सप्तार्चिषश्चरुः ॥

gavāṁ śatasahasreṇa rājasūyaśatena ca । aśvamedhasahasreṇa śreyān saptārciṣaś caruḥ ॥

ततो निवृत्तो राजेन्द्र वस्त्रापदमथाविशेत् । अभिगम्य महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥

tato nivr̥tto rājendra vastrāpadam athāviśet । abhigamya mahādevam aśvamedhaphalaṁ labhet ॥

मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । एकरात्रोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

maṇimantaṁ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ । ekarātroṣito rājann agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लोकविश्रुताम् । प्रसूतिर्यत्र विप्राणां श्रूयते भरतर्षभ ॥

atha gaccheta rājendra devikāṁ lokaviśrutām । prasūtir yatra viprāṇāṁ śrūyate bharatarṣabha ॥

त्रिशूलपाणेः स्थानं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । देविकायां नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम् ॥

triśūlapāṇeḥ sthānaṁ ca triṣu lokeṣu viśrutam । devikāyāṁ naraḥ snātvā samabhyarcya maheśvaram ॥

यथाशक्ति चरुं तत्र निवेद्य भरतर्षभ । सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥

yathāśakti caruṁ tatra nivedya bharatarṣabha । sarvakāmasamr̥ddhasya yajñasya labhate phalam ॥

कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थं देवर्षिसेवितम् । तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धिमाप्नोति भारत ॥

kāmākhyaṁ tatra rudrasya tīrthaṁ devarṣisevitam । tatra snātvā naraḥ kṣipraṁ siddhim āpnoti bhārata ॥

यजनं याजनं गत्वा तथैव ब्रह्मवालुकाम् । पुष्पन्यास उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं ततः ॥

yajanaṁ yājanaṁ gatvā tathaiva brahmavālukām । puṣpanyāsa upaspr̥śya na śocen maraṇaṁ tataḥ ॥

अर्धयोजनविस्तारां पञ्चयोजनमायताम् । एतावद्देविकामाहुः पुण्यां देवर्षिसेविताम् ॥

ardhayojanavistārāṁ pañcayojanam āyatām । etāvad devikām āhuḥ puṇyāṁ devarṣisevitām ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम् । यत्र ब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः । दीर्घसत्रमुपासन्ते दक्षिणाभिर्यतव्रताः ॥

tato gaccheta dharmajña dīrghasatraṁ yathākramam । yatra brahmādayo devāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ । dīrghasatram upāsante dakṣiṇābhir yatavratāḥ ॥

गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥

gamanād eva rājendra dīrghasatram ariṁdama । rājasūyāśvamedhābhyāṁ phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः । गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मरुपृष्ठे सरस्वती । चमसे च शिवोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यते ॥

tato vinaśanaṁ gacchen niyato niyatāśanaḥ । gacchaty antarhitā yatra marupr̥ṣṭhe sarasvatī । camase ca śivodbhede nāgodbhede ca dr̥śyate ॥

स्नात्वा च चमसोद्भेदे अग्निष्टोमफलं लभेत् । शिवोद्भेदे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥

snātvā ca camasodbhede agniṣṭomaphalaṁ labhet । śivodbhede naraḥ snātvā gosahasraphalaṁ labhet ॥

नागोद्भेदे नरः स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात् । शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् । शशरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत ॥

nāgodbhede naraḥ snātvā nāgalokam avāpnuyāt । śaśayānaṁ ca rājendra tīrtham āsādya durlabham । śaśarūpapraticchannāḥ puṣkarā yatra bhārata ॥

सरस्वत्यां महाराज अनु संवत्सरं हि ते । स्नायन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्त्तिकीं सदा ॥

sarasvatyāṁ mahārāja anu saṁvatsaraṁ hi te । snāyante bharataśreṣṭha vr̥ttāṁ vai kārttikīṁ sadā ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत्सदा । गोसहस्रफलं चैव प्राप्नुयाद्भरतर्षभ ॥

tatra snātvā naravyāghra dyotate śaśivat sadā । gosahasraphalaṁ caiva prāpnuyād bharatarṣabha ॥

कुमारकोटिमासाद्य नियतः कुरुनन्दन । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः । गवामयमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥

kumārakoṭim āsādya niyataḥ kurunandana । tatrābhiṣekaṁ kurvīta pitr̥devārcane rataḥ । gavāmayam avāpnoti kulaṁ caiva samuddharet ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः । पुरा यत्र महाराज ऋषिकोटिः समाहिता । प्रहर्षेण च संविष्टा देवदर्शनकाङ्क्षया ॥

tato gaccheta dharmajña rudrakoṭiṁ samāhitaḥ । purā yatra mahārāja r̥ṣikoṭiḥ samāhitā । praharṣeṇa ca saṁviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā ॥

अहं पूर्वमहं पूर्वं द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम् । एवं संप्रस्थिता राजन्नृषयः किल भारत ॥

ahaṁ pūrvam ahaṁ pūrvaṁ drakṣyāmi vr̥ṣabhadhvajam । evaṁ saṁprasthitā rājann r̥ṣayaḥ kila bhārata ॥

ततो योगेश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते । तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम् ॥

tato yogeśvareṇāpi yogam āsthāya bhūpate । teṣāṁ manyupraṇāśārtham r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām ॥

सृष्टा कोटिस्तु रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता । मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक् ॥

sr̥ṣṭā koṭis tu rudrāṇām r̥ṣīṇām agrataḥ sthitā । mayā pūrvataraṁ dr̥ṣṭa iti te menire pr̥thak ॥

तेषां तुष्टो महादेव ऋषीणामुग्रतेजसाम् । भक्त्या परमया राजन्वरं तेषां प्रदिष्टवान् । अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति ॥

teṣāṁ tuṣṭo mahādeva r̥ṣīṇām ugratejasām । bhaktyā paramayā rājan varaṁ teṣāṁ pradiṣṭavān । adya prabhr̥ti yuṣmākaṁ dharmavr̥ddhir bhaviṣyati ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र रुद्रकोट्यां नरः शुचिः । अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥

tatra snātvā naravyāghra rudrakoṭyāṁ naraḥ śuciḥ । aśvamedham avāpnoti kulaṁ caiva samuddharet ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम् । सरस्वत्या महापुण्यमुपासन्ते जनार्दनम् ॥

tato gaccheta rājendra saṁgamaṁ lokaviśrutam । sarasvatyā mahāpuṇyam upāsante janārdanam ॥

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः । अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम् ॥

yatra brahmādayo devā r̥ṣayaḥ siddhacāraṇāḥ । abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīm ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र विन्देद्बहु सुवर्णकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥

tatra snātvā naravyāghra vinded bahu suvarṇakam । sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṁ ca gacchati ॥

ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप । सत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥

r̥ṣīṇāṁ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa । satrāvasānam āsādya gosahasraphalaṁ labhet ॥