Adhyāya 72

दमयन्त्युवाच । गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः । उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥

damayanty uvāca । gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ । upaviṣṭo rathopasthe vikr̥to hrasvabāhukaḥ ॥

अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता । पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥

abhyetya kuśalaṁ bhadre mr̥dupūrvaṁ samāhitā । pr̥cchethāḥ puruṣaṁ hy enaṁ yathātattvam anindite ॥

अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः । तथा च मे मनस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ॥

atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nr̥paḥ । tathā ca me manastuṣṭir hr̥dayasya ca nirvr̥tiḥ ॥

ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा । प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥

brūyāś cainaṁ kathānte tvaṁ parṇādavacanaṁ yathā । prativākyaṁ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite ॥

बृहदश्व उवाच । एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् । दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत ॥

br̥hadaśva uvāca । evaṁ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt । damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata ॥

केशिन्युवाच । स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् । दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥

keśiny uvāca । svāgataṁ te manuṣyendra kuśalaṁ te bravīmy aham । damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha ॥

कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः । तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥

kadā vai prasthitā yūyaṁ kimartham iha cāgatāḥ । tat tvaṁ brūhi yathānyāyaṁ vaidarbhī śrotum icchati ॥

बाहुक उवाच । श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना । द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि ॥

bāhuka uvāca । śrutaḥ svayaṁvaro rājñā kausalyena yaśasvinā । dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini ॥

श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः । हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥

śrutvā taṁ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ । hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ ॥

केशिन्युवाच । अथ योऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः । त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ॥

keśiny uvāca । atha yo ’sau tr̥tīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ । tvaṁ ca kasya kathaṁ cedaṁ tvayi karma samāhitam ॥

बाहुक उवाच । पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः । स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिमुपस्थितः ॥

bāhuka uvāca । puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ । sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ ॥

अहमप्यश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः । ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥

aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ । r̥tuparṇena sārathye bhojane ca vr̥taḥ svayam ॥

केशिन्युवाच । अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः । कथंचित्त्वयि वैतेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥

keśiny uvāca । atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ । kathaṁ cit tvayi vaitena kathitaṁ syāt tu bāhuka ॥

बाहुक उवाच । इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः । गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥

bāhuka uvāca । ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ । gatas tato yathākāmaṁ naiṣa jānāti naiṣadham ॥

न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि । गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥

na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṁ vetti yaśasvini । gūḍhaś carati loke ’smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ ॥

आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा । न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ॥

ātmaiva hi nalaṁ vetti yā cāsya tadanantarā । na hi vai tāni liṅgāni nalaṁ śaṁsanti karhi cit ॥

केशिन्युवाच । योऽसावयोध्यां प्रथमं गतवान्ब्राह्मणस्तदा । इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः ॥

keśiny uvāca । yo ’sāv ayodhyāṁ prathamaṁ gatavān brāhmaṇas tadā । imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ ॥

क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥

kva nu tvaṁ kitava chittvā vastrārdhaṁ prasthito mama । utsr̥jya vipine suptām anuraktāṁ priyāṁ priya ॥

सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥

sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī । dahyamānā divārātraṁ vastrārdhenābhisaṁvr̥tā ॥

तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं प्रयच्छ च ॥

tasyā rudantyāḥ satataṁ tena duḥkhena pārthiva । prasādaṁ kuru vai vīra prativākyaṁ prayaccha ca ॥

तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रब्रवीहि महामते । तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता ॥

tasyās tat priyam ākhyānaṁ prabravīhi mahāmate । tad eva vākyaṁ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā ॥

एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल । यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥

etac chrutvā prativacas tasya dattaṁ tvayā kila । yat purā tat punas tvatto vaidarbhī śrotum icchati ॥

बृहदश्व उवाच । एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन । हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥

br̥hadaśva uvāca । evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana । hr̥dayaṁ vyathitaṁ cāsīd aśrupūrṇe ca locane ॥

स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः । बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥

sa nigr̥hyātmano duḥkhaṁ dahyamāno mahīpatiḥ । bāṣpasaṁdigdhayā vācā punar evedam abravīt ॥

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥

vaiṣamyam api saṁprāptā gopāyanti kulastriyaḥ । ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṁśayaḥ ॥

रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन । प्राणांश्चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः ॥

rahitā bhartr̥bhiś caiva na krudhyanti kadā cana । prāṇāṁś cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ ॥

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः । आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥

prāṇayātrāṁ pariprepsoḥ śakunair hr̥tavāsasaḥ । ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati ॥

सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् । भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ॥

satkr̥tāsatkr̥tā vāpi patiṁ dr̥ṣṭvā tathāgatam । bhraṣṭarājyaṁ śriyā hīnaṁ kṣudhitaṁ vyasanāplutam ॥

एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुःखितः । न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥

evaṁ bruvāṇas tad vākyaṁ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ । na bāṣpam aśakat soḍhuṁ praruroda ca bhārata ॥

ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् । तत्सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम् ॥

tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat । tat sarvaṁ kathitaṁ caiva vikāraṁ caiva tasya tam ॥