Adhyāya 71

बृहदश्व उवाच । ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् । ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥

br̥hadaśva uvāca । tato vidarbhān saṁprāptaṁ sāyāhne satyavikramam । r̥tuparṇaṁ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan ॥

स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् । नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥

sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṁ prāviśat puram । nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa ॥

ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः । श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥

tatas taṁ rathanirghoṣaṁ nalāśvās tatra śuśruvuḥ । śrutvā ca samahr̥ṣyanta pureva nalasaṁnidhau ॥

दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् । यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥

damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṁ nalasya tam । yathā meghasya nadato gambhīraṁ jaladāgame ॥

नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु । सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥

nalena saṁgr̥hīteṣu pureva nalavājiṣu । sadr̥śaṁ rathanirghoṣaṁ mene bhaimī tathā hayāḥ ॥

प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः । हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः ॥

prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ । hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṁ mahīpateḥ ॥

ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा । प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघोदयमिवेक्ष्य ह ॥

te śrutvā rathanirghoṣaṁ vāraṇāḥ śikhinas tathā । praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha ॥

दमयन्त्युवाच । यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् । मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः ॥

damayanty uvāca । yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm । mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ ॥

अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि । असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम् ॥

adya candrābhavaktraṁ taṁ na paśyāmi nalaṁ yadi । asaṁkhyeyaguṇaṁ vīraṁ vinaśiṣyāmy asaṁśayam ॥

यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहमन्तरम् । प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम् ॥

yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram । praviśāmi sukhasparśaṁ vinaśiṣyāmy asaṁśayam ॥

यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः । अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम् ॥

yadi māṁ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ । adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṁśayam ॥

यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः । नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम् ॥

yadi māṁ siṁhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ । nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṁśayam ॥

न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यनुपाकृतम् । न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः ॥

na smarāmy anr̥taṁ kiṁ cin na smarāmy anupākr̥tam । na ca paryuṣitaṁ vākyaṁ svaireṣv api mahātmanaḥ ॥

प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः । रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः ॥

prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mr̥dur dānto jitendriyaḥ । raho ’nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ ॥

गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् । हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ॥

guṇāṁs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam । hr̥dayaṁ dīryata idaṁ śokāt priyavinākr̥tam ॥

बृहदश्व उवाच । एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत । आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥

br̥hadaśva uvāca । evaṁ vilapamānā sā naṣṭasaṁjñeva bhārata । āruroha mahad veśma puṇyaślokadidr̥kṣayā ॥

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् । ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥

tato madhyamakakṣāyāṁ dadarśa ratham āsthitam । r̥tuparṇaṁ mahīpālaṁ sahavārṣṇeyabāhukam ॥

ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् । हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ॥

tato ’vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt । hayāṁs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham ॥

सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः । उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥

so ’vatīrya rathopasthād r̥tuparṇo narādhipaḥ । upatasthe mahārāja bhīmaṁ bhīmaparākramam ॥

तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः । अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥

taṁ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ । akasmāt sahasā prāptaṁ strīmantraṁ na sma vindati ॥

किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत । नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ॥

kiṁ kāryaṁ svāgataṁ te ’stu rājñā pr̥ṣṭaś ca bhārata । nābhijajñe sa nr̥patir duhitrarthe samāgatam ॥

ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः । राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन । नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥

r̥tuparṇo ’pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ । rājānaṁ rājaputraṁ vā na sma paśyati kaṁ cana । naiva svayaṁvarakathāṁ na ca viprasamāgamam ॥

ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः । आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः ॥

tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ । āgato ’smīty uvācainaṁ bhavantam abhivādakaḥ ॥

राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत् । अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥

rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat । adhikaṁ yojanaśataṁ tasyāgamanakāraṇam ॥

ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् । अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥

grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham । alpakāryaṁ vinirdiṣṭaṁ tasyāgamanakāraṇam ॥

नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् । विश्राम्यतामिति वदन्क्लान्तोऽसीति पुनः पुनः ॥

naitad evaṁ sa nr̥patis taṁ satkr̥tya vyasarjayat । viśrāmyatām iti vadan klānto ’sīti punaḥ punaḥ ॥

स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः । राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥

sa satkr̥taḥ prahr̥ṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ । rājapreṣyair anugato diṣṭaṁ veśma samāviśat ॥

ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे । बाहुको रथमास्थाय रथशालामुपागमत् ॥

r̥tuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nr̥pe । bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat ॥

स मोचयित्वा तानश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः । स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥

sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ । svayaṁ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat ॥

दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् । सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥

damayantī tu śokārtā dr̥ṣṭvā bhāṅgasvariṁ nr̥pam । sūtaputraṁ ca vārṣṇeyaṁ bāhukaṁ ca tathāvidham ॥

चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः । नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ॥

cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ । nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham ॥

वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता । तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ॥

vārṣṇeyena bhaven nūnaṁ vidyā saivopaśikṣitā । tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt ॥

आहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा । ततोऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥

āhosvid r̥tuparṇo ’pi yathā rājā nalas tathā । tato ’yaṁ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ॥

एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते । दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे नृप ॥

evaṁ vitarkayitvā tu damayantī viśāṁ pate । dūtīṁ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nr̥pa ॥