Adhyāya 61

बृहदश्व उवाच । सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा । वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥

br̥hadaśva uvāca । sā nihatya mr̥gavyādhaṁ pratasthe kamalekṣaṇā । vanaṁ pratibhayaṁ śūnyaṁ jhillikāgaṇanāditam ॥

सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम् । नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥

siṁhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam । nānāpakṣigaṇākīrṇaṁ mlecchataskarasevitam ॥

शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः । अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश्च सशाल्मलैः ॥

śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṁśukaiḥ । arjunāriṣṭasaṁchannaṁ candanaiś ca saśālmalaiḥ ॥

जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् । काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥

jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam । kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvr̥tam ॥

बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम् । प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः ॥

badarībilvasaṁchannaṁ nyagrodhaiś ca samākulam । priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ ॥

नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् । निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः । नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान् ॥

nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān । nikuñjān pakṣisaṁghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ । nadīḥ sarāṁsi vāpīś ca vividhāṁś ca mr̥gadvijān ॥

सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् । पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः । सरितः सागरांश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥

sā bahūn bhīmarūpāṁś ca piśācoragarākṣasān । palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ । saritaḥ sāgarāṁś caiva dadarśādbhutadarśanān ॥

यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी । महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान् ॥

yūthaśo dadr̥śe cātra vidarbhādhipanandinī । mahiṣān varāhān gomāyūn r̥kṣavānarapannagān ॥

तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युता । वैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेषती तदा ॥

tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā । vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā ॥

नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् । दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥

nābibhyat sā nr̥pasutā bhaimī tatrātha kasya cit । dāruṇām aṭavīṁ prāpya bhartr̥vyasanakarśitā ॥

विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता । भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता ॥

vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā । bhartr̥śokaparītāṅgī śilātalasamāśritā ॥

दमयन्त्युवाच । सिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप । क्व नु राजन्गतोऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने ॥

damayanty uvāca । siṁhoraska mahābāho niṣadhānāṁ janādhipa । kva nu rājan gato ’sīha tyaktvā māṁ nirjane vane ॥

अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः । कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥

aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ । katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase ॥

यत्त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते । कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ ॥

yat tvayoktaṁ naravyāghra matsamakṣaṁ mahādyute । kartum arhasi kalyāṇa tad r̥taṁ pārthivarṣabha ॥

यथोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप । मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि ॥

yathoktaṁ vihagair haṁsaiḥ samīpe tava bhūmipa । matsakāśe ca tair uktaṁ tad avekṣitum arhasi ॥

चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः । स्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यमेकं किलैकतः ॥

catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ । svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṁ kilaikataḥ ॥

तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर । उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥

tasmād arhasi śatrughna satyaṁ kartuṁ nareśvara । uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ ॥

हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघ । अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥

hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha । asyām aṭavyāṁ ghorāyāṁ kiṁ māṁ na pratibhāṣase ॥

भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः । अरण्यराट्क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि ॥

bhartsayaty eṣa māṁ raudro vyāttāsyo dāruṇākr̥tiḥ । araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṁ māṁ na trātum arhasi ॥

न मे त्वदन्या सुभगे प्रिया इत्यब्रवीस्तदा । तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥

na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā । tām r̥tāṁ kuru kalyāṇa puroktāṁ bhāratīṁ nr̥pa ॥

उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप । ईप्सितामीप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे ॥

unmattāṁ vilapantīṁ māṁ bhāryām iṣṭāṁ narādhipa । īpsitām īpsito nātha kiṁ māṁ na pratibhāṣase ॥

कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप । वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥

kr̥śāṁ dīnāṁ vivarṇāṁ ca malināṁ vasudhādhipa । vastrārdhaprāvr̥tām ekāṁ vilapantīm anāthavat ॥

यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन । न मानयसि मानार्ह रुदतीमरिकर्शन ॥

yūthabhraṣṭām ivaikāṁ māṁ hariṇīṁ pr̥thulocana । na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana ॥

महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम् । आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥

mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṁ satīm । ābhāṣamāṇāṁ svāṁ patnīṁ kiṁ māṁ na pratibhāṣase ॥

कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम् । नाद्य त्वामनुपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम । वने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥

kulaśīlopasaṁpannaṁ cārusarvāṅgaśobhanam । nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama । vane cāsmin mahāghore siṁhavyāghraniṣevite ॥

शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप । प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन ॥

śayānam upaviṣṭaṁ vā sthitaṁ vā niṣadhādhipa । prasthitaṁ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana ॥

कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता । कच्चिद्दृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः ॥

kaṁ nu pr̥cchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā । kaccid dr̥ṣṭas tvayāraṇye saṁgatyeha nalo nr̥paḥ ॥

को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नलम् । अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् ॥

ko nu me kathayed adya vane ’smin viṣṭhitaṁ nalam । abhirūpaṁ mahātmānaṁ paravyūhavināśanam ॥

यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् । अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥

yam anveṣasi rājānaṁ nalaṁ padmanibhekṣaṇam । ayaṁ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṁ giram ॥

अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः । शार्दूलोऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्येनमशङ्किता ॥

araṇyarāḍ ayaṁ śrīmāṁś caturdaṁṣṭro mahāhanuḥ । śārdūlo ’bhimukhaḥ praiti pr̥cchāmy enam aśaṅkitā ॥

भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः । विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥

bhavān mr̥gāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ । vidarbharājatanayāṁ damayantīti viddhi mām ॥

निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः । पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम् । आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ॥

niṣadhādhipater bhāryāṁ nalasyāmitraghātinaḥ । patim anveṣatīm ekāṁ kr̥paṇāṁ śokakarśitām । āśvāsaya mr̥gendreha yadi dr̥ṣṭas tvayā nalaḥ ॥

अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि । मामदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम् ॥

atha vāraṇyanr̥pate nalaṁ yadi na śaṁsasi । mām adasva mr̥gaśreṣṭha viśokāṁ kuru duḥkhitām ॥

श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट्स्वयम् । यात्येतां मृष्टसलिलामापगां सागरंगमाम् ॥

śrutvāraṇye vilapitaṁ mamaiṣa mr̥garāṭ svayam । yāty etāṁ mr̥ṣṭasalilām āpagāṁ sāgaraṁgamām ॥

इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः । विराजद्भिर्दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः ॥

imaṁ śiloccayaṁ puṇyaṁ śr̥ṅgair bahubhir ucchritaiḥ । virājadbhir divaspr̥gbhir naikavarṇair manoramaiḥ ॥

नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् । अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छ्रितम् ॥

nānādhātusamākīrṇaṁ vividhopalabhūṣitam । asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam ॥

सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् । पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम् ॥

siṁhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamr̥gāyutam । patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam ॥

किंशुकाशोकबकुलपुंनागैरुपशोभितम् । सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश्चोपशोभितम् । गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥

kiṁśukāśokabakulapuṁnāgair upaśobhitam । saridbhiḥ savihaṁgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam । girirājam imaṁ tāvat pr̥cchāmi nr̥patiṁ prati ॥

भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत । शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर ॥

bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta । śaraṇya bahukalyāṇa namas te ’stu mahīdhara ॥

प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् । राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम् ॥

praṇame tvābhigamyāhaṁ rājaputrīṁ nibodha mām । rājñaḥ snuṣāṁ rājabhāryāṁ damayantīti viśrutām ॥

राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः । भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥

rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ । bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā ॥

राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् । आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥

rājasūyāśvamedhānāṁ kratūnāṁ dakṣiṇāvatām । āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pr̥thucārvañcitekṣaṇaḥ ॥

ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः । शीलवान्सुसमाचारः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः ॥

brahmaṇyaḥ sādhuvr̥ttaś ca satyavāg anasūyakaḥ । śīlavān susamācāraḥ pr̥thuśrīr dharmavic chuciḥ ॥

सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः । तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥

samyag goptā vidarbhāṇāṁ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ । tasya māṁ viddhi tanayāṁ bhagavaṁs tvām upasthitām ॥

निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमः । सुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥

niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nr̥pottamaḥ । sugr̥hītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha ॥

तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः । क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥

tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ । kramaprāptaṁ pituḥ svaṁ yo rājyaṁ samanuśāsti ha ॥

नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतः । ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित् ॥

nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ । brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakr̥t somapo ’gnicit ॥

यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता । तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम् ॥

yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā । tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām ॥

त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम् । अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम् ॥

tyaktaśriyaṁ bhartr̥hīnām anāthāṁ vyasanānvitām । anveṣamāṇāṁ bhartāraṁ taṁ vai naravarottamam ॥

खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः । कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः ॥

kham ullikhadbhir etair hi tvayā śr̥ṅgaśatair nr̥paḥ । kaccid dr̥ṣṭo ’calaśreṣṭha vane ’smin dāruṇe nalaḥ ॥

गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षणः । विक्रान्तः सत्यवाग्धीरो भर्ता मम महायशाः । निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः ॥

gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ । vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ । niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dr̥ṣṭas tvayā nalaḥ ॥

किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम् । गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम् ॥

kiṁ māṁ vilapatīm ekāṁ parvataśreṣṭha duḥkhitām । girā nāśvāsayasy adya svāṁ sutām iva duḥkhitām ॥

वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते । यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना ॥

vīra vikrānta dharmajña satyasaṁdha mahīpate । yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā ॥

कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम् । श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम् ॥

kadā nu snigdhagambhīrāṁ jīmūtasvanasaṁnibhām । śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṁ vācaṁ tām amr̥topamām ॥

वैदर्भीत्येव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनः । आम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकनिबर्हिणीम् ॥

vaidarbhīty eva kathitāṁ śubhāṁ rājño mahātmanaḥ । āmnāyasāriṇīm r̥ddhāṁ mama śokanibarhiṇīm ॥

इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी । दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम् ॥

iti sā taṁ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī । damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām ॥

सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना । तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननदर्शनम् ॥

sā gatvā trīn ahorātrān dadarśa paramāṅganā । tāpasāraṇyam atulaṁ divyakānanadarśanam ॥

वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम् । नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः ॥

vasiṣṭhabhr̥gvatrisamais tāpasair upaśobhitam । niyataiḥ saṁyatāhārair damaśaucasamanvitaiḥ ॥

अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च । जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः ॥

abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca patrāhārais tathaiva ca । jitendriyair mahābhāgaiḥ svargamārgadidr̥kṣubhiḥ ॥

वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः । तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् ॥

valkalājinasaṁvītair munibhiḥ saṁyatendriyaiḥ । tāpasādhyuṣitaṁ ramyaṁ dadarśāśramamaṇḍalam ॥

सा दृष्ट्वैवाश्रमपदं नानामृगनिषेवितम् । शाखामृगगणैश्चैव तापसैश्च समन्वितम् ॥

sā dr̥ṣṭvaivāśramapadaṁ nānāmr̥ganiṣevitam । śākhāmr̥gagaṇaiś caiva tāpasaiś ca samanvitam ॥

सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना । वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वञ्चितोद्यतगामिनी ॥

subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā । varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī ॥

सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया । योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती मनस्विनी ॥

sā viveśāśramapadaṁ vīrasenasutapriyā । yoṣidratnaṁ mahābhāgā damayantī manasvinī ॥

साभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता । स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसैश्च सा ॥

sābhivādya tapovr̥ddhān vinayāvanatā sthitā । svāgataṁ ta iti proktā taiḥ sarvais tāpasaiś ca sā ॥

पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः । आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे ॥

pūjāṁ cāsyā yathānyāyaṁ kr̥tvā tatra tapodhanāḥ । āsyatām ity athocus te brūhi kiṁ karavāmahe ॥

तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह । तपस्यग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः । कुशलं वो महाभागाः स्वधर्मचरणेषु च ॥

tān uvāca varārohā kaccid bhagavatām iha । tapasy agniṣu dharmeṣu mr̥gapakṣiṣu cānaghāḥ । kuśalaṁ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca ॥

तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी । ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥

tair uktā kuśalaṁ bhadre sarvatreti yaśasvinī । brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṁ kiṁ ca cikīrṣasi ॥

दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिह । विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः ॥

dr̥ṣṭvaiva te paraṁ rūpaṁ dyutiṁ ca paramām iha । vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ ॥

अस्यारण्यस्य महती देवता वा महीभृतः । अस्या नु नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते ॥

asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhr̥taḥ । asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyam anindite ॥

साब्रवीत्तानृषीन्नाहमरण्यस्यास्य देवता । न चाप्यस्य गिरेर्विप्रा न नद्या देवताप्यहम् ॥

sābravīt tān r̥ṣīn nāham araṇyasyāsya devatā । na cāpy asya girer viprā na nadyā devatāpy aham ॥

मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः । विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः ॥

mānuṣīṁ māṁ vijānīta yūyaṁ sarve tapodhanāḥ । vistareṇābhidhāsyāmi tan me śr̥ṇuta sarvaśaḥ ॥

विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महाद्युतिः । तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः ॥

vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ । tasya māṁ tanayāṁ sarve jānīta dvijasattamāḥ ॥

निषधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाः । वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशां पतिः ॥

niṣadhādhipatir dhīmān nalo nāma mahāyaśāḥ । vīraḥ saṁgrāmajid vidvān mama bhartā viśāṁ patiḥ ॥

देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः । गोप्ता निषधवंशस्य महाभागो महाद्युतिः ॥

devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ । goptā niṣadhavaṁśasya mahābhāgo mahādyutiḥ ॥

सत्यवाग्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः । ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः ॥

satyavāg dharmavit prājñaḥ satyasaṁdho ’rimardanaḥ । brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmān parapuraṁjayaḥ ॥

नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः । मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ॥

nalo nāma nr̥paśreṣṭho devarājasamadyutiḥ । mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano ’rihā ॥

आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः । सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ॥

āhartā kratumukhyānāṁ vedavedāṅgapāragaḥ । sapatnānāṁ mr̥dhe hantā ravisomasamaprabhaḥ ॥

स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरकल्याणैर्नराधमैः । आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः । देवने कुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च ॥

sa kaiś cin nikr̥tiprajñair akalyāṇair narādhamaiḥ । āhūya pr̥thivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ । devane kuśalair jihmair jito rājyaṁ vasūni ca ॥

तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वै । दमयन्तीति विख्यातां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥

tasya mām avagacchadhvaṁ bhāryāṁ rājarṣabhasya vai । damayantīti vikhyātāṁ bhartr̥darśanalālasām ॥

सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथा । पल्वलानि च रम्याणि तथारण्यानि सर्वशः ॥

sā vanāni girīṁś caiva sarāṁsi saritas tathā । palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ ॥

अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम् । महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता ॥

anveṣamāṇā bhartāraṁ nalaṁ raṇaviśāradam । mahātmānaṁ kr̥tāstraṁ ca vicarāmīha duḥkhitā ॥

कच्चिद्भगवतां पुण्यं तपोवनमिदं नृपः । भवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः ॥

kaccid bhagavatāṁ puṇyaṁ tapovanam idaṁ nr̥paḥ । bhavet prāpto nalo nāma niṣadhānāṁ janādhipaḥ ॥

यत्कृतेऽहमिदं विप्राः प्रपन्ना भृशदारुणम् । वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥

yatkr̥te ’ham idaṁ viprāḥ prapannā bhr̥śadāruṇam । vanaṁ pratibhayaṁ ghoraṁ śārdūlamr̥gasevitam ॥

यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् । आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात् ॥

yadi kaiś cid ahorātrair na drakṣyāmi nalaṁ nr̥pam । ātmānaṁ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt ॥

को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् । कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता ॥

ko nu me jīvitenārthas tam r̥te puruṣarṣabham । kathaṁ bhaviṣyāmy adyāhaṁ bhartr̥śokābhipīḍitā ॥

एवं विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् । दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः ॥

evaṁ vilapatīm ekām araṇye bhīmanandinīm । damayantīm athocus te tāpasāḥ satyavādinaḥ ॥

उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे । वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् ॥

udarkas tava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe । vayaṁ paśyāma tapasā kṣipraṁ drakṣyasi naiṣadham ॥

निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिघातिनम् । भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् ॥

niṣadhānām adhipatiṁ nalaṁ ripunighātinam । bhaimi dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaṁ drakṣyase vigatajvaram ॥

विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् । तदेव नगरश्रेष्ठं प्रशासन्तमरिंदमम् ॥

vimuktaṁ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam । tad eva nagaraśreṣṭhaṁ praśāsantam ariṁdamam ॥

द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम् । पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥

dviṣatāṁ bhayakartāraṁ suhr̥dāṁ śokanāśanam । patiṁ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṁ nr̥pam ॥

एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम् । अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तदा ॥

evam uktvā nalasyeṣṭāṁ mahiṣīṁ pārthivātmajām । antarhitās tāpasās te sāgnihotrāśramās tadā ॥

सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता अभवत्तदा । दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा ॥

sā dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ vismitā abhavat tadā । damayanty anavadyāṅgī vīrasenanr̥pasnuṣā ॥

किं नु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत् । क्व नु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम् ॥

kiṁ nu svapno mayā dr̥ṣṭaḥ ko ’yaṁ vidhir ihābhavat । kva nu te tāpasāḥ sarve kva tad āśramamaṇḍalam ॥

क्व सा पुण्यजला रम्या नानाद्विजनिषेविता । नदी ते च नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः ॥

kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā । nadī te ca nagā hr̥dyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ ॥

ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता । भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत् ॥

dhyātvā ciraṁ bhīmasutā damayantī śucismitā । bhartr̥śokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat ॥

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा । विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥

sā gatvāthāparāṁ bhūmiṁ bāṣpasaṁdigdhayā girā । vilalāpāśrupūrṇākṣī dr̥ṣṭvāśokataruṁ tataḥ ॥

उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं तदा । पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैरनुनादितम् ॥

upagamya taruśreṣṭham aśokaṁ puṣpitaṁ tadā । pallavāpīḍitaṁ hr̥dyaṁ vihaṁgair anunāditam ॥

अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे । आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्द्रमिडराडिव ॥

aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare । āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva ॥

विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन । वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम् ॥

viśokāṁ kuru māṁ kṣipram aśoka priyadarśana । vītaśokabhayābādhaṁ kaccit tvaṁ dr̥ṣṭavān nr̥pam ॥

नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् । निषधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम् ॥

nalaṁ nāmāridamanaṁ damayantyāḥ priyaṁ patim । niṣadhānām adhipatiṁ dr̥ṣṭavān asi me priyam ॥

एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् । व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम् ॥

ekavastrārdhasaṁvītaṁ sukumāratanutvacam । vyasanenārditaṁ vīram araṇyam idam āgatam ॥

यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु । सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥

yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru । satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt ॥

एवं साशोकवृक्षं तमार्ता त्रिः परिगम्य ह । जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥

evaṁ sāśokavr̥kṣaṁ tam ārtā triḥ parigamya ha । jagāma dāruṇataraṁ deśaṁ bhaimī varāṅganā ॥

सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा । नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः ॥

sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā । naikāṁś ca parvatān ramyān naikāṁś ca mr̥gapakṣiṇaḥ ॥

कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदांश्चाद्भुतदर्शनान् । ददर्श सा भीमसुता पतिमन्वेषती तदा ॥

kandarāṁś ca nitambāṁś ca nadāṁś cādbhutadarśanān । dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā ॥

गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता । ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥

gatvā prakr̥ṣṭam adhvānaṁ damayantī śucismitā । dadarśātha mahāsārthaṁ hastyaśvarathasaṁkulam ॥

उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् । सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम् ॥

uttarantaṁ nadīṁ ramyāṁ prasannasalilāṁ śubhām । suśītatoyāṁ vistīrṇāṁ hradinīṁ vetasair vr̥tām ॥

प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम् । कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥

prodghuṣṭāṁ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām । kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṁ pulinadvīpaśobhitām ॥

सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी । उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥

sā dr̥ṣṭvaiva mahāsārthaṁ nalapatnī yaśasvinī । upasarpya varārohā janamadhyaṁ viveśa ha ॥

उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता । कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥

unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṁvr̥tā । kr̥śā vivarṇā malinā pāṁsudhvastaśiroruhā ॥

तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः । केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्र विचुक्रुशुः ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ । ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ ॥

प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्त चापरे । चक्रुस्तस्यां दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत ॥

prahasanti sma tāṁ ke cid abhyasūyanta cāpare । cakrus tasyāṁ dayāṁ ke cit papracchuś cāpi bhārata ॥

कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने । त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसि मानुषी ॥

kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṁ vā mr̥gayase vane । tvāṁ dr̥ṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī ॥

वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः । देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥

vada satyaṁ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ । devatā tvaṁ hi kalyāṇi tvāṁ vayaṁ śaraṇaṁ gatāḥ ॥

यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोऽसि वराङ्गना । सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्माननिन्दिते ॥

yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho ’si varāṅganā । sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite ॥

यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् । तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥

yathāyaṁ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet । tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṁ vayaṁ śaraṇaṁ gatāḥ ॥

तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा । प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता । सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन ॥

tathoktā tena sārthena damayantī nr̥pātmajā । pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartr̥vyasanaduḥkhitā । sārthavāhaṁ ca sārthaṁ ca janā ye cātra ke cana ॥

यूनः स्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः । मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् । नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥

yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ । mānuṣīṁ māṁ vijānīta manujādhipateḥ sutām । nr̥pasnuṣāṁ rājabhāryāṁ bhartr̥darśanalālasām ॥

विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः । नलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम् ॥

vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ । nalo nāma mahābhāgas taṁ mārgāmy aparājitam ॥

यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् । नलं पार्थिवशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥

yadi jānīta nr̥patiṁ kṣipraṁ śaṁsata me priyam । nalaṁ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam ॥

तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः । सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥

tām uvācānavadyāṅgīṁ sārthasya mahataḥ prabhuḥ । sārthavāhaḥ śucir nāma śr̥ṇu kalyāṇi madvacaḥ ॥

अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते । मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥

ahaṁ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite । manuṣyaṁ nalanāmānaṁ na paśyāmi yaśasvini ॥

कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि । पश्याम्यस्मिन्वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते । तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥

kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamr̥gān api । paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite । tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu ॥

साब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः । क्व नु यास्यसि सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हथ ॥

sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṁ ca taṁ tataḥ । kva nu yāsyasi sārtho ’yam etad ākhyātum arhatha ॥

सार्थवाह उवाच । सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः । क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥

sārthavāha uvāca । sārtho ’yaṁ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ । kṣipraṁ janapadaṁ gantā lābhāya manujātmaje ॥