Adhyāya 60

बृहदश्व उवाच । अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥

br̥hadaśva uvāca । apakrānte nale rājan damayantī gataklamā । abudhyata varārohā saṁtrastā vijane vane ॥

सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥

sāpaśyamānā bhartāraṁ duḥkhaśokasamanvitā । prākrośad uccaiḥ saṁtrastā mahārājeti naiṣadham ॥

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम् । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥

hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṁ jahāsi mām । hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane ॥

ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि । कथमुक्त्वा तथासत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः ॥

nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi । katham uktvā tathāsatyaṁ suptām utsr̥jya māṁ gataḥ ॥

कथमुत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्यामनुव्रताम् । विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति ॥

katham utsr̥jya gantāsi vaśyāṁ bhāryām anuvratām । viśeṣato ’napakr̥te pareṇāpakr̥te sati ॥

शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर । यास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा ॥

śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṁ mayi nareśvara । yās tvayā lokapālānāṁ saṁnidhau kathitāḥ purā ॥

पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ । भीताहमस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥

paryāptaḥ parihāso ’yam etāvān puruṣarṣabha । bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara ॥

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥

dr̥śyase dr̥śyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha । āvārya gulmair ātmānaṁ kiṁ māṁ na pratibhāṣase ॥

नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ॥

nr̥śaṁsaṁ bata rājendra yan mām evaṁgatām iha । vilapantīṁ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva ॥

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि ॥

na śocāmy aham ātmānaṁ na cānyad api kiṁ cana । kathaṁ nu bhavitāsy eka iti tvāṁ nr̥pa śocimi ॥

कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः । सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥

kathaṁ nu rājaṁs tr̥ṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ । sāyāhne vr̥kṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi ॥

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥

tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā । itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā ॥

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥

muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā । muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi ॥

सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वला । उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता ॥

sā tīvraśokasaṁtaptā muhur niḥśvasya vihvalā । uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā ॥

यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः । तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत् ॥

yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṁ vindati naiṣadhaḥ । tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṁ bhavet ॥

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् । तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम् ॥

apāpacetasaṁ pāpo ya evaṁ kr̥tavān nalam । tasmād duḥkhataraṁ prāpya jīvatv asukhajīvikām ॥

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः । अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥

evaṁ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ । anveṣati sma bhartāraṁ vane śvāpadasevite ॥

उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः । हा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥

unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ । hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati ॥

तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम् । करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः ॥

tāṁ śuṣyamāṇām atyarthaṁ kurarīm iva vāśatīm । karuṇaṁ bahu śocantīṁ vilapantīṁ muhur muhuḥ ॥

सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥

sahasābhyāgatāṁ bhaimīm abhyāśaparivartinīm । jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ ॥

सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥

sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā । nātmānaṁ śocati tathā yathā śocati naiṣadham ॥

हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् । ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥

hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat । grāheṇānena vipine kimarthaṁ nābhidhāvasi ॥

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥

kathaṁ bhaviṣyasi punar mām anusmr̥tya naiṣadha । pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṁ ceto dhanāni ca ॥

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥

śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha । kaḥ śramaṁ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada ॥

तामकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वने । आक्रन्दतीमुपश्रुत्य जवेनाभिससार ह ॥

tām akasmān mr̥gavyādho vicaran gahane vane । ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha ॥

तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् । त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः ॥

tāṁ sa dr̥ṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām । tvaramāṇo mr̥gavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ ॥

मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन ह । निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः ॥

mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha । nirviceṣṭaṁ bhujaṁgaṁ taṁ viśasya mr̥gajīvanaḥ ॥

मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ॥

mokṣayitvā ca tāṁ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca । samāśvāsya kr̥tāhārām atha papraccha bhārata ॥

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् । कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि ॥

kasya tvaṁ mr̥gaśāvākṣi kathaṁ cābhyāgatā vanam । kathaṁ cedaṁ mahat kr̥cchraṁ prāptavaty asi bhāmini ॥

दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते । सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत ॥

damayantī tathā tena pr̥cchyamānā viśāṁ pate । sarvam etad yathāvr̥ttam ācacakṣe ’sya bhārata ॥

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् । सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥

tām ardhavastrasaṁvītāṁ pīnaśroṇipayodharām । sukumārānavadyāṅgīṁ pūrṇacandranibhānanām ॥

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् । लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमेयिवान् ॥

arālapakṣmanayanāṁ tathā madhurabhāṣiṇīm । lakṣayitvā mr̥gavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān ॥

तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया । सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी ॥

tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mr̥dupūrvayā । sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī ॥

दमयन्ती तु तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता । तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ॥

damayantī tu taṁ duṣṭam upalabhya pativratā । tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā ॥

स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः । दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव ॥

sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ । durdharṣāṁ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva ॥

दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता । अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल ॥

damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākr̥tā । atītavākpathe kāle śaśāpainaṁ ruṣā kila ॥

यथाहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथायं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः ॥

yathāhaṁ naiṣadhād anyaṁ manasāpi na cintaye । tathāyaṁ patatāṁ kṣudraḥ parāsur mr̥gajīvanaḥ ॥

उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः । व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः ॥

uktamātre tu vacane tayā sa mr̥gajīvanaḥ । vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ ॥