Adhyāya 49

जनमेजय उवाच । अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि । युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वन्त पाण्डवाः ॥

janamejaya uvāca । astrahetor gate pārthe śakralokaṁ mahātmani । yudhiṣṭhiraprabhr̥tayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि । न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । astrahetor gate pārthe śakralokaṁ mahātmani । nyavasan kr̥ṣṇayā sārdhaṁ kāmyake puruṣarṣabhāḥ ॥

ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले । दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया । धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः ॥

tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale । duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kr̥ṣṇayā । dhanaṁjayaṁ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ ॥

तद्वियोगाद्धि तान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे । धनंजयवियोगाच्च राज्यनाशाच्च दुःखिताः ॥

tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve । dhanaṁjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ ॥

अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत । निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ पुरुषर्षभः । अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥

atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata । nideśāt te mahārāja gato ’sau puruṣarṣabhaḥ । arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṁ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम् । सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुरसंशयम् ॥

yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam । sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṁśayam ॥

योऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून्क्लेशानचिन्तयन् । भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥

yo ’sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan । bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṁ nu kim ॥

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः । मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ॥

yasya bāhū samāśritya vayaṁ sarve mahātmanaḥ । manyāmahe jitān ājau parān prāptāṁ ca medinīm ॥

यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मतः । नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ॥

yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ । nītā lokam amuṁ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ ॥

ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः । सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥

te vayaṁ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ । sahāmahe bhavanmūlaṁ vāsudevena pālitāḥ ॥

वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान् । स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम् ॥

vayaṁ hi saha kr̥ṣṇena hatvā karṇamukhān parān । svabāhuvijitāṁ kr̥tsnāṁ praśāsema vasuṁdharām ॥

भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः । अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तमाः ॥

bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ । ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ ॥

क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुमर्हसि । न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः । राज्यमेव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः ॥

kṣātraṁ dharmaṁ mahārāja samavekṣitum arhasi । na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ । rājyam eva paraṁ dharmaṁ kṣatriyasya vidur budhāḥ ॥

स क्षत्रधर्मविद्राजन्मा धर्म्यान्नीनशः पथः । प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि ॥

sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ । prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi ॥

निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम् । व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे । धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशां पते ॥

nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam । vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave । dhārtarāṣṭrān amuṁ lokaṁ gamayāmi viśāṁ pate ॥

सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान् । दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते ॥

sarvān ahaṁ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān । duryodhanaṁ ca karṇaṁ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate ॥

मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनात्पुनः । एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते ॥

mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ । evaṁ kr̥te na te doṣo bhaviṣyati viśāṁ pate ॥

यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम । अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम् ॥

yajñaiś ca vividhais tāta kr̥taṁ pāpam ariṁdama । avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam ॥

एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः । अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः ॥

evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ । asmākaṁ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ ॥

निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः । न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते ॥

nikr̥tyā nikr̥tiprajñā hantavyā iti niścayaḥ । na hi naikr̥tikaṁ hatvā nikr̥tyā pāpam ucyate ॥

तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते । अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि ॥

tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dr̥śyate । ahorātraṁ mahārāja tulyaṁ saṁvatsareṇa hi ॥

तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो । संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ॥

tathaiva vedavacanaṁ śrūyate nityadā vibho । saṁvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kr̥cchrataḥ ॥

यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत । त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ॥

yadi vedāḥ pramāṇaṁ te divasād ūrdhvam acyuta । trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṁ pariniṣṭhitaḥ ॥

कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम । एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः ॥

kālo duryodhanaṁ hantuṁ sānubandham ariṁdama । ekāgrāṁ pr̥thivīṁ sarvāṁ purā rājan karoti saḥ ॥

एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः । उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ॥

evaṁ bruvāṇaṁ bhīmaṁ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam ॥

असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् । वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना ॥

asaṁśayaṁ mahābāho haniṣyasi suyodhanam । varṣāt trayodaśād ūrdhvaṁ saha gāṇḍīvadhanvanā ॥

यच्च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो । अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते ॥

yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho । anr̥taṁ notsahe vaktuṁ na hy etan mayi vidyate ॥

अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम् । हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम् ॥

antareṇāpi kaunteya nikr̥tiṁ pāpaniścayam । hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṁ suyodhanam ॥

एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः ॥

evaṁ bruvati bhīmaṁ tu dharmarāje yudhiṣṭhire । ājagāma mahābhāgo br̥hadaśvo mahān r̥ṣiḥ ॥

तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् । शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट् ॥

tam abhiprekṣya dharmātmā saṁprāptaṁ dharmacāriṇam । śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ ॥

आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः । अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत ॥

āśvastaṁ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ । abhiprekṣya mahābāhuḥ kr̥paṇaṁ bahv abhāṣata ॥

अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम् । आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः ॥

akṣadyūtena bhagavan dhanaṁ rājyaṁ ca me hr̥tam । āhūya nikr̥tiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ ॥

अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः । भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

anakṣajñasya hi sato nikr̥tyā pāpaniścayaiḥ । bhāryā ca me sabhāṁ nītā prāṇebhyo ’pi garīyasī ॥

अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि । भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत् । न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः ॥

asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi । bhavatā dr̥ṣṭapūrvo vā śrutapūrvo ’pi vā bhavet । na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ ॥

बृहदश्व उवाच । यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित् । अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ॥

br̥hadaśva uvāca । yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit । alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava ॥

अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ । यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते ॥

atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase ’nagha । yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pr̥thivīpate ॥

वैशंपायन उवाच । अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति । इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti । imām avasthāṁ saṁprāptaṁ śrotum icchāmi pārthivam ॥

बृहदश्व उवाच । शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत । यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते ॥

br̥hadaśva uvāca । śr̥ṇu rājann avahitaḥ saha bhrātr̥bhir acyuta । yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pr̥thivīpate ॥

निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह । तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान् ॥

niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha । tasya putro ’bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān ॥

स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् । वनवासमदुःखार्हो भार्यया न्यवसत्सह ॥

sa nikr̥tyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam । vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha ॥

न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः । वने निवसतो राजञ्शिष्यन्ते स्म कदाचन ॥

na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ । vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana ॥

भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः । ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम् ॥

bhavān hi saṁvr̥to vīrair bhrātr̥bhir devasaṁmitaiḥ । brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum ॥

युधिष्ठिर उवाच । विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः । चरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ । caritaṁ vadatāṁ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi ॥