Adhyāya 245

वैशंपायन उवाच । वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vane nivasatāṁ teṣāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām । varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kr̥cchreṇa bharatarṣabha ॥

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम् । प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहुरुत्तमपूरुषाः ॥

phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam । prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् । चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम् ॥

yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam । cintayan sa mahābāhur bhrātr̥̄ṇāṁ duḥkham uttamam ॥

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः । दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥

na suṣvāpa sukhaṁ rājā hr̥di śalyair ivārpitaiḥ । daurātmyam anupaśyaṁs tat kāle dyūtodbhavasya hi ॥

संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः । निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत् ॥

saṁsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ । niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṁ mahat ॥

अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी । स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बली । युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम् ॥

arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī । sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī । yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam ॥

अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः । वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः ॥

avaśiṣṭam alpakālaṁ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ । vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ॥

kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ । ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥

tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । pratyudgamya mahātmānaṁ pratyagr̥hṇād yathāvidhi ॥

तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः । तोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥

tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ । toṣayan praṇipātena vyāsaṁ pāṇḍavanandanaḥ ॥

तानवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः । महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम् ॥

tān avekṣya kr̥śān pautrān vane vanyena jīvataḥ । maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam ॥

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर । नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम् ॥

yudhiṣṭhira mahābāho śr̥ṇu dharmabhr̥tāṁ vara । nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham ॥

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते । नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ॥

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate । nātyantam asukhaṁ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha ॥

प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया । उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥

prajñāvāṁs tv eva puruṣaḥ saṁyuktaḥ parayā dhiyā । udayāstamayajño hi na śocati na hr̥ṣyati ॥

सुखमापतितं सेवेद्दुःखमापतितं सहेत् । कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ॥

sukham āpatitaṁ seved duḥkham āpatitaṁ sahet । kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ ॥

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् । नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस्व भारत ॥

tapaso hi paraṁ nāsti tapasā vindate mahat । nāsādhyaṁ tapasaḥ kiṁ cid iti budhyasva bhārata ॥

सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः । अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः । साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥

satyam ārjavam akrodhaḥ saṁvibhāgo damaḥ śamaḥ । anasūyāvihiṁsā ca śaucam indriyasaṁyamaḥ । sādhanāni mahārāja narāṇāṁ puṇyakarmaṇām ॥

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः । कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः ॥

adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ । kr̥cchrāṁ yonim anuprāpya na sukhaṁ vindate janāḥ ॥

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥

iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate । tasmāc charīraṁ yuñjīta tapasā niyamena ca ॥

यथाशक्ति प्रयच्छेच्च संपूज्याभिप्रणम्य च । काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः ॥

yathāśakti prayacchec ca saṁpūjyābhipraṇamya ca । kāle pātre ca hr̥ṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ ॥

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवी । अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥

satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī । akrodhano ’nasūyaś ca nirvr̥tiṁ labhate parām ॥

दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति । न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥

dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṁ na vindati । na ca tapyati dāntātmā dr̥ṣṭvā paragatāṁ śriyam ॥

संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः । भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ॥

saṁvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ । bhavaty ahiṁsakaś caiva paramārogyam aśnute ॥

मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दति । व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥

mānyān mānayitā janma kule mahati vindati । vyasanair na tu saṁyogaṁ prāpnoti vijitendriyaḥ ॥

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा । प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः ॥

śubhānuśayabuddhir hi saṁyuktaḥ kāladharmaṇā । prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुने । किं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhagavan dānadharmāṇāṁ tapaso vā mahāmune । kiṁ svid bahuguṇaṁ pretya kiṁ vā duṣkaram ucyate ॥

व्यास उवाच । दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥

vyāsa uvāca । dānān na duṣkarataraṁ pr̥thivyām asti kiṁ cana । arthe hi mahatī tr̥ṣṇā sa ca duḥkhena labhyate ॥

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम् । प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा ॥

parityajya priyān prāṇān dhanārthaṁ hi mahāhavam । praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṁ tathā ॥

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः । पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥

kr̥ṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ । puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ ॥

तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः । न दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम ॥

tasya duḥkhārjitasyaivaṁ parityāgaḥ suduṣkaraḥ । na duṣkarataraṁ dānāt tasmād dānaṁ mataṁ mama ॥

विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् । पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥

viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṁ dhanam । pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet ॥

अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः । क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥

anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ । kriyate na sa kartāraṁ trāyate mahato bhayāt ॥

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर । मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥

pātre dānaṁ svalpam api kāle dattaṁ yudhiṣṭhira । manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṁ smr̥tam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṁ prāpa mudgalaḥ ॥