Adhyāya 230

वैशंपायन उवाच । ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्योधनमुपागमन् । अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman । abruvaṁś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṁ prati ॥

गन्धर्वैर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ॥

gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān । amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata ॥

शासतैनानधर्मज्ञान्मम विप्रियकारिणः । यदि प्रक्रीडितो देवैः सर्वैः सह शतक्रतुः ॥

śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ । yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ ॥

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः । सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्चापि सहस्रशः ॥

duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ । sarva evābhisaṁnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ ॥

ततः प्रमथ्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्बलात् । सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ॥

tataḥ pramathya gandharvāṁs tad vanaṁ viviśur balāt । siṁhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa ॥

ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः । ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप । ताननादृत्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्महत् ॥

tato ’parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ । te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa । tān anādr̥tya gandharvāṁs tad vanaṁ viviśur mahat ॥

यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः । ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ॥

yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ । tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan ॥

गन्धर्वराजस्तान्सर्वानब्रवीत्कौरवान्प्रति । अनार्याञ्शासतेत्येवं चित्रसेनोऽत्यमर्षणः ॥

gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati । anāryāñ śāsatety evaṁ citraseno ’tyamarṣaṇaḥ ॥

अनुज्ञातास्तु गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत । प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् ॥

anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata । pragr̥hītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan ॥

तान्दृष्ट्वा पततः शीघ्रान्गन्धर्वानुद्यतायुधान् । सर्वे ते प्राद्रवन्संख्ये धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥

tān dr̥ṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān । sarve te prādravan saṁkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ॥

तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान् । वैकर्तनस्तदा वीरो नासीत्तत्र पराङ्मुखः ॥

tān dr̥ṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān । vaikartanas tadā vīro nāsīt tatra parāṅmukhaḥ ॥

आपतन्तीं तु संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् । महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत् ॥

āpatantīṁ tu saṁprekṣya gandharvāṇāṁ mahācamūm । mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat ॥

क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथायसैः । गन्धर्वाञ्शतशोऽभ्यघ्नँल्लघुत्वात्सूतनन्दनः ॥

kṣuraprair viśikhair bhallair vatsadantais tathāyasaiḥ । gandharvāñ śataśo ’bhyaghnam̐l laghutvāt sūtanandanaḥ ॥

पातयन्नुत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथः । क्षणेन व्यधमत्सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम् ॥

pātayann uttamāṅgāni gandharvāṇāṁ mahārathaḥ । kṣaṇena vyadhamat sarvāṁ citrasenasya vāhinīm ॥

ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता । भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā । bhūya evābhyavartanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत । आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः ॥

gandharvabhūtā pr̥thivī kṣaṇena samapadyata । āpatadbhir mahāvegaiś citrasenasya sainikaiḥ ॥

अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः । दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः । न्यहनंस्तत्तदा सैन्यं रथैर्गरुडनिस्वनैः ॥

atha duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ । duḥśāsano vikarṇaś ca ye cānye dhr̥tarāṣṭrajāḥ । nyahanaṁs tat tadā sainyaṁ rathair garuḍanisvanaiḥ ॥

भूयश्च योधयामासुः कृत्वा कर्णमथाग्रतः । महता रथघोषेण हयचारेण चाप्युत । वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान्समवारयन् ॥

bhūyaś ca yodhayām āsuḥ kr̥tvā karṇam athāgrataḥ । mahatā rathaghoṣeṇa hayacāreṇa cāpy uta । vaikartanaṁ parīpsanto gandharvān samavārayan ॥

ततः संन्यपतन्सर्वे गन्धर्वाः कौरवैः सह । तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥

tataḥ saṁnyapatan sarve gandharvāḥ kauravaiḥ saha । tadā sutumulaṁ yuddham abhaval lomaharṣaṇam ॥

ततस्ते मृदवोऽभूवन्गन्धर्वाः शरपीडिताः । उच्चुक्रुशुश्च कौरव्या गन्धर्वान्प्रेक्ष्य पीडितान् ॥

tatas te mr̥davo ’bhūvan gandharvāḥ śarapīḍitāḥ । uccukruśuś ca kauravyā gandharvān prekṣya pīḍitān ॥

गन्धर्वांस्त्रासितान्दृष्ट्वा चित्रसेनोऽत्यमर्षणः । उत्पपातासनात्क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः ॥

gandharvāṁs trāsitān dr̥ṣṭvā citraseno ’tyamarṣaṇaḥ । utpapātāsanāt kruddho vadhe teṣāṁ samāhitaḥ ॥

ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित् । तयामुह्यन्त कौरव्याश्चित्रसेनस्य मायया ॥

tato māyāstram āsthāya yuyudhe citramārgavit । tayāmuhyanta kauravyāś citrasenasya māyayā ॥

एकैको हि तदा योधो धार्तराष्ट्रस्य भारत । पर्यवर्तत गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिः सह ॥

ekaiko hi tadā yodho dhārtarāṣṭrasya bhārata । paryavartata gandharvair daśabhir daśabhiḥ saha ॥

ततः संपीड्यमानास्ते बलेन महता तदा । प्राद्रवन्त रणे भीता यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

tataḥ saṁpīḍyamānās te balena mahatā tadā । prādravanta raṇe bhītā yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः । कर्णो वैकर्तनो राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

bhajyamāneṣv anīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ । karṇo vaikartano rājaṁs tasthau girir ivācalaḥ ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । गन्धर्वान्योधयां चक्रुः समरे भृशविक्षताः ॥

duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ । gandharvān yodhayāṁ cakruḥ samare bhr̥śavikṣatāḥ ॥

सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः । जिघांसमानाः सहिताः कर्णमभ्यद्रवन्रणे ॥

sarva eva tu gandharvāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । jighāṁsamānāḥ sahitāḥ karṇam abhyadravan raṇe ॥

असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः । सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन् ॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlair gadābhiś ca mahābalāḥ । sūtaputraṁ jighāṁsantaḥ samantāt paryavārayan ॥

अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन्ध्वजमन्ये न्यपातयन् । ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन् ॥

anye ’sya yugam acchindan dhvajam anye nyapātayan । īṣām anye hayān anye sūtam anye nyapātayan ॥

अन्ये छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथापरे । गन्धर्वा बहुसाहस्राः खण्डशोऽभ्यहनन्रथम् ॥

anye chatraṁ varūthaṁ ca bandhuraṁ ca tathāpare । gandharvā bahusāhasrāḥ khaṇḍaśo ’bhyahanan ratham ॥

ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत् । विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत् ॥

tato rathād avaplutya sūtaputro ’sicarmabhr̥t । vikarṇaratham āsthāya mokṣāyāśvān acodayat ॥