Adhyāya 178

युधिष्ठिर उवाच । भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः । ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhavān etādr̥śo loke vedavedāṅgapāragaḥ । brūhi kiṁ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā ॥

सर्प उवाच । पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत । अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम ॥

sarpa uvāca । pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata । ahiṁsānirataḥ svargaṁ gacched iti matir mama ॥

युधिष्ठिर उवाच । दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते । अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dr̥śyate । ahiṁsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām ॥

सर्प उवाच । दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव च । एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम् ॥

sarpa uvāca । dāne ratatvaṁ satyaṁ ca ahiṁsā priyam eva ca । eṣāṁ kāryagarīyastvād dr̥śyate gurulāghavam ॥

कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते । सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते ॥

kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate । satyavākyāc ca rājendra kiṁ cid dānaṁ viśiṣyate ॥

एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते । अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते ॥

evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate । ahiṁsā dr̥śyate gurvī tataś ca priyam iṣyate ॥

एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम् । यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम् ॥

evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram । yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् । अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṁ ca phalaṁ dhruvam । aśarīrasya dr̥śyeta viṣayāṁś ca bravīhi me ॥

सर्प उवाच । तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः । मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा ॥

sarpa uvāca । tisro vai gatayo rājan paridr̥ṣṭāḥ svakarmabhiḥ । mānuṣyaṁ svargavāsaś ca tiryagyoniś ca tat tridhā ॥

तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितः । अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते ॥

tatra vai mānuṣāl lokād dānādibhir atandritaḥ । ahiṁsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute ॥

विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् । तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥

viparītaiś ca rājendra kāraṇair mānuṣo bhavet । tiryagyonis tathā tāta viśeṣaś cātra vakṣyate ॥

कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः । मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते ॥

kāmakrodhasamāyukto hiṁsālobhasamanvitaḥ । manuṣyatvāt paribhraṣṭas tiryagyonau prasūyate ॥

तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते । गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ॥

tiryagyonyāṁ pr̥thagbhāvo manuṣyatve vidhīyate । gavādibhyas tathāśvebhyo devatvam api dr̥śyate ॥

सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान् । नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप ॥

so ’yam etā gatīḥ sarvā jantuś carati kāryavān । nitye mahati cātmānam avasthāpayate nr̥pa ॥

जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान् । फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥

jāto jātaś ca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān । phalārthas tāta niṣpr̥ktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः । तस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ । tasyādhiṣṭhānam avyagraṁ brūhi sarpa yathātatham ॥

किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते । एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥

kiṁ na gr̥hṇāsi viṣayān yugapat tvaṁ mahāmate । etāvad ucyatāṁ coktaṁ sarvaṁ pannagasattama ॥

सर्प उवाच । यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम् । करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि ॥

sarpa uvāca । yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṁśrayaṇānvitam । karaṇādhiṣṭhitaṁ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi ॥

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ । तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥

jñānaṁ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha । tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me ॥

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् । विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥

manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān । viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsr̥taḥ ॥

अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते । तस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते ॥

atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate । tasmād yugapad asyātra grahaṇaṁ nopapadyate ॥

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः । द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम् ॥

sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ । dravyeṣu sr̥jate buddhiṁ vividheṣu parāvarām ॥

बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः । एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥

buddher uttarakālaṁ ca vedanā dr̥śyate budhaiḥ । eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् । एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṁ param । etad adhyātmaviduṣāṁ paraṁ kāryaṁ vidhīyate ॥

सर्प उवाच । बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत् ॥

sarpa uvāca । buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate । tadāśritā hi saṁjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet ॥

बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत् । बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि ॥

buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet । buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi ॥

एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम् । त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥

etad viśeṣaṇaṁ tāta manobuddhyor mayeritam । tvam apy atrābhisaṁbuddhaḥ kathaṁ vā manyate bhavān ॥

युधिष्ठिर उवाच । अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव । विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । aho buddhimatāṁ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṁ tava । viditaṁ veditavyaṁ te kasmān mām anupr̥cchasi ॥

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम् । एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ॥

sarvajñaṁ tvāṁ kathaṁ moha āviśat svargavāsinam । evam adbhutakarmāṇam iti me saṁśayo mahān ॥

सर्प उवाच । सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम् । वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम ॥

sarpa uvāca । suprajñam api cec chūram r̥ddhir mohayate naram । vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matir mama ॥

सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम् ॥

so ’ham aiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira । patitaḥ pratisaṁbuddhas tvāṁ tu saṁbodhayāmy aham ॥

कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप । क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना ॥

kr̥taṁ kāryaṁ mahārāja tvayā mama paraṁtapa । kṣīṇaḥ śāpaḥ sukr̥cchro me tvayā saṁbhāṣya sādhunā ॥

अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन्पुरा । अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम् ॥

ahaṁ hi divi divyena vimānena caran purā । abhimānena mattaḥ san kaṁ cin nānyam acintayam ॥

ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः । करान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥

brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṁnarāḥ । karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ ॥

चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम ॥

cakṣuṣā yaṁ prapaśyāmi prāṇinaṁ pr̥thivīpate । tasya tejo harāmy āśu tad dhi dr̥ṣṭibalaṁ mama ॥

ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम । स मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः ॥

brahmarṣīṇāṁ sahasraṁ hi uvāha śibikāṁ mama । sa mām apanayo rājan bhraṁśayām āsa vai śriyaḥ ॥

तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो मया मुनिः । अदृष्टेन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा ॥

tatra hy agastyaḥ pādena vahan spr̥ṣṭo mayā muniḥ । adr̥ṣṭena tato ’smy ukto dhvaṁsa sarpeti vai ruṣā ॥

ततस्तस्माद्विमानाग्रात्प्रच्युतश्च्युतभूषणः । प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ॥

tatas tasmād vimānāgrāt pracyutaś cyutabhūṣaṇaḥ । prapatan bubudhe ’’tmānaṁ vyālībhūtam adhomukham ॥

अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति । अज्ञानात्संप्रवृत्तस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥

ayācaṁ tam ahaṁ vipraṁ śāpasyānto bhaved iti । ajñānāt saṁpravr̥ttasya bhagavan kṣantum arhasi ॥

ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः । युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ॥

tataḥ sa mām uvācedaṁ prapatantaṁ kr̥pānvitaḥ । yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāt tvāṁ mokṣayiṣyati ॥

अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप । फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि ॥

abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa । phale kṣīṇe mahārāja phalaṁ puṇyam avāpsyasi ॥

ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम् । ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् ॥

tato me vismayo jātas tad dr̥ṣṭvā tapaso balam । brahma ca brāhmaṇatvaṁ ca yena tvāham acūcudam ॥

सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा दाननित्यता । साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप ॥

satyaṁ damas tapo yogam ahiṁsā dānanityatā । sādhakāni sadā puṁsāṁ na jātir na kulaṁ nr̥pa ॥

अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ॥

ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ । svasti te ’stu mahārāja gamiṣyāmi divaṁ punaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः । दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvājagaraṁ dehaṁ tyaktvā sa nahuṣo nr̥paḥ । divyaṁ vapuḥ samāsthāya gatas tridivam eva ha ॥

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः । धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरभ्यगात् ॥

yudhiṣṭhiro ’pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṁgataḥ । dhaumyena sahitaḥ śrīmān āśramaṁ punar abhyagāt ॥

ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् । कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham । kathayām āsa tat sarvaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः । आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी ॥

tac chrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraś cāsya te trayaḥ । āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī ॥

ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया । मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम् ॥

te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṁ hitepsayā । maivam ity abruvan bhīmaṁ garhayanto ’sya sāhasam ॥

पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् । हर्षमाहारयां चक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः ॥

pāṇḍavās tu bhayān muktaṁ prekṣya bhīmaṁ mahābalam । harṣam āhārayāṁ cakrur vijahruś ca mudā yutāḥ ॥